متن تحقیق

اسما و صفات الهی: رحیمی و نفی خشونت و رقت

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۴۳۲)

دیباچه

نوشتار حاضر، درس‌گفتار شماره ۴۳۲ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره است که به بررسی عمیق مقام رحیمی، تمایز میان ثبوت و اثبات در دین، و نفی خشونت و رقت در اسلام می‌پردازد.

بخش نخست: تبیین مقام رحیمی و جامعیت دین

مقدمه‌ای بر مفهوم رحیمی

مفهوم رحیمی، به‌عنوان یکی از اسمای حسنای الهی، دربردارنده عطوفت، مهربانی، و لطافتی است که در ذات دین اسلام متجلی است. این مقام، نه‌تنها جلوه‌ای از صفات جمالی پروردگار است، بلکه در سیره انبیا و اولیای الهی نیز به‌عنوان معیاری برای هدایت بشر تجلی یافته است. درس‌گفتار حاضر، با تأکید بر این صفت الهی، دین را در مقام ثبوت، جامع جمال و جلال می‌داند و هرگونه افراط و تفریط را از آن نفی می‌کند.

تمایز مقام ثبوت و اثبات

یکی از محورهای بنیادین این درس‌گفتار، تمایز میان مقام ثبوت و اثبات در دیانت است. مقام ثبوت، به منش، مرام، و حقیقت ذاتی دین اشاره دارد که در قرآن کریم و سیره انبیا متجلی است. این مقام، تجسم کمال انسانی و الهی است و فاقد هرگونه نقص، افراط، یا تفریط می‌باشد. در مقابل، مقام اثبات، به میزان بهره‌مندی عملی مؤمنان از این حقیقت در رفتار و کردارشان دلالت دارد. قرآن کریم در آیه‌ای شریف می‌فرماید:
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا
(بقره: ۱۴۳، ترجمه فولادوند: «شما را امتی میانه قرار دادیم»).
این آیه، بر اعتدال و جامعیت دین در مقام ثبوت تأکید می‌ورزد و نشان می‌دهد که حقیقت دین، همانند چشمه‌ای زلال، از هرگونه آلودگی مبراست. اما در مقام اثبات، تحقق این حقیقت به میزان پایبندی مؤمنان به منش الهی وابسته است.

جامعیت و تمامیت دین در مقام ثبوت

دین اسلام، در مقام ثبوت، همانند باغی پرطراوت است که شاخسار جمال (رحمت، عطوفت) و جلال (اقتدار، عدالت) را در خود پرورانده است. این جامعیت، از هرگونه افراط (خشونت) و تفریط (رقت) مبراست. روایتی منسوب به پروردگار می‌فرماید: «سبقت رحمته غضبه»، که بر تقدم رحمت الهی بر غضب دلالت دارد. با این حال، این تقدم به معنای نفی اقتدار و عدالت نیست، بلکه نشان‌دهنده توازنی حکیمانه میان صفات جمالی و جلالی است. دین، در این مقام، همانند خورشیدی است که نور رحمت و گرمای عدالت را به یکسان بر همگان می‌تاباند.

بخش دوم: نفی خشونت و رقت در اسلام

نفی خشونت در دین و سیره انبیا

خشونت، به معنای انحراف و انحطاط، در منش دینی، قرآنی، و سیره انبیا و ائمه معصومین علیهم‌السلام جایگاهی ندارد. قرآن کریم در آیه‌ای می‌فرماید:
وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ
(بلد: ۱۷، ترجمه فولادوند: «به رحمت سفارش کردند»).
این آیه، رحمت را محور دین قرار داده و هرگونه خشونت را از آن نفی می‌کند. خشونت‌هایی که در برخی مقاطع تاریخی در میان مسلمین مشاهده شده، نتیجه نفوذ فرهنگ استبدادی سلاطین و شیاطین است، نه ذات دین. این انحرافات، همانند علف‌های هرزی هستند که در باغ دین روییده‌اند، اما به حقیقت آن تعلق ندارند.

تمایز خشونت و مقاومت

درس‌گفتار حاضر، با دقت میان خشونت و مقاومت تمایز قائل می‌شود. خشونت، انحرافی است که ریشه در نقص و انحطاط دارد، حال آنکه مقاومت، ایستادگی حکیمانه در برابر تجاوز است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ
(بقره: ۱۹۴، ترجمه فولادوند: «هر که بر شما تجاوز کرد، به همان اندازه بر او تجاوز کنید»).
این آیه، مقاومت عادلانه را تأیید می‌کند، اما اولویت را به کنترل و محدودسازی متجاوز می‌دهد، مگر در شرایط ضرورت. مقاومت، همانند سپری است که از حریم دین و انسانیت دفاع می‌کند، اما خشونت، شمشیری است که بی‌حکمت بر هر سو فرود می‌آید.

تمایز احساس و رقت

احساس، عاطفه، و محبت، صفاتی کمالی‌اند که در دین اسلام ستوده شده‌اند. اما رقت، به معنای دل‌نازکی در برابر گناه یا تجاوز، نقصی است که از آن نهی شده است. قرآن کریم می‌فرماید:
لَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ
(نور: ۲، ترجمه فولادوند: «در دین خدا نسبت به آنها رأفت به خود راه ندهید»).
این آیه، بر لزوم قاطعیت در اجرای احکام الهی تأکید دارد، اما محبت و رحمت را در جایگاه خود تأیید می‌کند. رقت، همانند شاخه‌ای ضعیف است که در برابر طوفان گناه می‌شکند، اما محبت، درختی استوار است که میوه عطوفت می‌دهد.

حکمت در قتل و کشتن

شرع مقدس، کشتن را در ظرف حکمت و نیاز، مانند تأمین غذا یا دفاع مشروع، تأیید می‌کند، اما در غیر این موارد، آن را نهی می‌نماید. قرآن کریم می‌فرماید:
لَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ
(بقره: ۱۷۹، ترجمه فولادوند: «ای خردمندان، در قصاص برای شما حیات است»).
این آیه، قصاص را به‌عنوان وسیله‌ای برای حفظ حیات تأیید می‌کند. کشتن بی‌حکمت یا خودداری از کشتن در نیاز، هر دو انحراف است. حکمت، همانند ترازویی است که هر عمل را با میزان عدالت می‌سنجد.

بخش سوم: بسم‌الله، پلاک کمال اسلام

بسم‌الله، معیار جامعیت

عبارت بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، به‌عنوان پلاک و معیار اسلام، چکیده‌ای از حقیقت دین است. این عبارت، سه عنصر بنیادین را در بر دارد: «بِسْمِ»، که به پویایی و سیر به سوی حق اشاره دارد؛ «رَحْمَن»، که اقتدار و جامعیت را نشان می‌دهد؛ و «رَحِيم»، که عطوفت و لطافت را متجلی می‌سازد. قرآن کریم در آیه‌ای می‌فرماید:
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ
(علق: ۱، ترجمه فولادوند: «به نام پروردگارت بخوان»).
این آیه، پویایی و حرکت به سوی حقیقت را در «بِسْمِ» آشکار می‌کند. بسم‌الله، همانند مشعلی است که راه کمال را روشن می‌سازد.

کم‌توجهی به بسم‌الله

با وجود جایگاه والای بسم‌الله، این عبارت اغلب به‌عنوان مقدمه‌ای تشریفاتی تلقی می‌شود، حال آنکه معیاری جامع برای کمال است. قرآن کریم می‌فرماید:
بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا
(هود: ۴۱، ترجمه فولادوند: «به نام خدا روانه و لنگرگاهش»).
این آیه، نقش محوری بسم‌الله در هدایت و سیر به سوی حق را نشان می‌دهد. کم‌توجهی به این حقیقت، همانند غفلت از نوری است که مسیر سعادت را روشن می‌کند.

بخش چهارم: موانع و راهکارهای تحقق مقام اثبات

خشونت و رقت، موانع اثبات دین

خشونت (افراط) و رقت (تفریط)، دو مانع اصلی در تحقق مقام اثبات در جامعه اسلامی‌اند. این دو، نتیجه تربیت نادرست تحت تأثیر فرهنگ استبدانی سلاطین و خلفاست و با منش دینی ناسازگارند. قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا
(آل‌عمران: ۱۳۹، ترجمه فولادوند: «سست نشوید و اندوهگین نباشید»).
این آیه، بر نفی رقت و تأکید بر قوام دلالت دارد. خشونت و رقت، همانند دو بال شکسته‌اند که پرنده روح انسانی را از پرواز به سوی کمال بازمی‌دارند.

راهکارهای رسیدن به مقام اثبات

برای تحقق مقام اثبات، پنج گام اساسی پیشنهاد شده است:
۱. رفع خشونت و رقت از ساحت فردی و اجتماعی؛
۲. شناخت مقام کمال و جامعیت دین؛
۳. اجرای قانون و فرآیند تربیتی شرعی؛
۴. گسترش این فرآیند در جامعه؛
۵. قرار دادن ترازوی محاسبه فردی، مانند محاسبه نفس.
قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ
(حشر: ۱۸، ترجمه فولادوند: «ای مؤمنان، از خدا بترسید و هر کس بنگرد که برای فردا چه پیش فرستاده»).
این آیه، بر اهمیت محاسبه نفس تأکید دارد. این راهکارها، همانند نردبانی‌اند که انسان را از مقام ثبوت به اثبات می‌رسانند.

جمع‌بندی

این اثر، با تبیین مقام رحیمی، تمایز ثبوت و اثبات، و نفی خشونت و رقت، نشان داد که دین اسلام در مقام ثبوت، همانند دریایی ژرف است که گوهرهای جمال و جلال را در خود جای داده است. خشونت، نتیجه فرهنگ استبدادی، و رقت، نشانه ضعف است، نه ذات دین. مقاومت، حکمت‌محور و کمال است، و بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، معیاری جامع برای پویایی، اقتدار، و رحمت است. برای تحقق مقام اثبات، رفع خشونت و رقت، شناخت کمال، اجرای فرآیند تربیتی، و محاسبه نفس ضروری است. این درس‌گفتار، دعوتی است به سوی سیر در صراط مستقیم، همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
(فاتحه: ۶، ترجمه فولادوند: «ما را به راه راست هدایت کن»).