متن تحقیق

غضب، لعن، سخط و بما کسبت ایدیهم: تبیین اسمای قلبی و مسئولیت انسانی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۴۴۸)

دیباچه

نفس انسان، چونان دریایی ژرف، بستری است برای تجلی اسمای قلبی چون غضب، لعن، و سخط، که مراتبی از دوری و طرد الهی را بازمی‌نمایانند. در کنار این اسما، مفهوم «بما کسبت ایدیهم»، چونان آیینه‌ای، نتایج اعمال و نادانی‌های انسانی را عیان می‌سازد. درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۴۴۸) با نگاهی عمیق به این اسما و تمایز آن‌ها از مسئولیت‌های انسانی، دریچه‌ای به سوی فهم دقیق‌تر صفات الهی و کردار بشری می‌گشاید. غضب، چونان طوفانی که از کراهت برخاسته، لعن، چونان طردی قاطع، و سخط، چونان عذابی که نابودی در پی دارد، در قرآن کریم غالباً به کافران نسبت داده شده‌اند، حال آنکه «بما کسبت ایدیهم» فارغ از ایمان یا کفر، نتیجه مستقیم اعمال انسان است.

بخش نخست: ماهیت و مراتب اسمای قلبی

۱. غضب، لعن، و سخط به‌عنوان صفات قلبی

اسمای غضب، لعن، و سخط، چونان نغمه‌هایی در ساز قلب، صفاتی نفسانی‌اند که در خدا و خلق تجلی می‌یابند. غضب، شدت کراهت و دوری از حق است؛ لعن، طرد و محرومیت از رحمت؛ و سخط، عذاب الهی که نابودی و اضمحلال در پی دارد. این اسما، مراتبی از شدت را نشان می‌دهند: غضب، مقدمه‌ای بر لعن، و لعن، پیش‌درآمدی بر سخط است. قرآن کریم این مراتب را در آیه‌ای روشن تصویر می‌کند:

وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا

(نساء: ۹۳، ترجمه فولادوند: «و خداوند بر او خشم گرفت و او را لعنت کرد و برایش عذابی بزرگ آماده کرد»). در این آیه، غضب، لعن، و سخط (عذاب عظیم) در کنار هم، سیر شدت دوری از خدا را نشان می‌دهند.

۲. متعلقات غضب در قرآن کریم

غضب الهی، که در قرآن کریم حدود بیست مورد ذکر شده، غالباً به کافران و مخالفان حق تعلق دارد. آیاتی چون:

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ

(مجادله: ۱۴، ترجمه فولادوند: «آیا ندیدی کسانی را که با قومی که خدا بر آنها خشم گرفته دوست شدند؟»)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ

(ممتحنه: ۱۳، ترجمه فولادوند: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، با قومی که خدا بر آنها خشم گرفته دوست نشوید») نشان می‌دهند که غضب، به کسانی تعلق دارد که در برابر حق ایستادگی کرده‌اند. این غضب، اغلب با لعن و سخط همراه است و شدت دوری از خدا را بازمی‌نماید.

۳. تمایز غضب، لعن، و سخط

غضب، چونان جرقه‌ای از کراهت، پیش از لعن می‌آید؛ لعن، چونان طردی قاطع، پیش از سخط؛ و سخط، چونان آتشی سوزان، عذاب و نابودی را در بر دارد. آیه‌ای دیگر این سیر را نشان می‌دهد:

مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ

(مائده: ۶۰، ترجمه فولادوند: «کسانی که خدا آنها را لعنت کرد و بر آنها خشم گرفت و برخی را به میمون و خوک تبدیل کرد»). در این آیه، غضب و لعن، مقدمه سخط فعلی (تبدیل به قرده و خنازیر) هستند. سخط، شدیدترین مرتبه دوری از خداست که با عذاب همراه است.

۴. سخط عنوانی و فعلی

سخط در قرآن کریم به دو نوع تقسیم می‌شود: سخط عنوانی (قولی) و سخط فعلی (عذاب الهی). سخط عنوانی، در چهار آیه ذکر شده است:

لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ

(مائده: ۸۰، ترجمه فولادوند: «چه بد است آنچه نفوسشان برایشان پیش فرستاده که خدا بر آنها خشم گرفته»).

وَإِنْ لَمْ يُؤْتَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ

(توبه: ۵۸، ترجمه فولادوند: «و اگر از آن چیزی به آنها داده نشود، آنگاه خشمگین می‌شوند»).

ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ

(محمد: ۲۸، ترجمه فولادوند: «این بدان سبب است که آنها آنچه خدا را به خشم آورد پیروی کردند»).

كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ

(آل‌عمران: ۱۶۲، ترجمه فولادوند: «مانند کسی که به خشم خدا گرفتار شده»). سخط فعلی، عذاب الهی است، مانند تبدیل به قرده یا جهنم، که بیش از چهار مورد در قرآن کریم آمده است.

جمع‌بندی بخش نخست

اسمای غضب، لعن، و سخط، چونان مراتبی از دوری از حق، در قلب انسان و در صفات الهی تجلی می‌یابند. غضب، کراهت، لعن، طرد، و سخط، عذاب و نابودی است. این اسما، غالباً به کافران تعلق دارند و در قرآن کریم، مراتب شدت آن‌ها با آیاتی روشن تصویر شده است. سخط، به دو نوع عنوانی و فعلی تقسیم می‌شود، که اولی نادر و دومی عذاب دنیوی یا اخروی است. این اسما، بستری برای فهم دوری از خدا و نتایج آن فراهم می‌کنند.

بخش دوم: غضب الهی و جایگاه مؤمن

۱. غضب الهی، غیرمجاز و غیرنفسانی

غضب الهی، برخلاف غضب انسانی که با آزردگی نفسانی همراه است یا غضب حیوانی که با شعور غیراکتسابی شکل می‌گیرد، صفتی غیرنفسانی و غیرمجاز است. غضب خدا، شدت طرد و حرمان عبد از رحمت الهی است، نه صفتی نفسانی. قرآن کریم می‌فرماید:

وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ

(شوری: ۳۷، ترجمه فولادوند: «و هنگامی که خشمگین شوند، می‌بخشایند»). این آیه نشان می‌دهد که غضب انسانی، قابل استغفار است، اما غضب الهی، غالباً به سخط و عذاب منجر می‌شود. الفاظ غضب، برای روح معانی وضع شده‌اند و در خدا، معنای حقیقی طرد را دارند.

۲. مؤمن و عدم تعلق غضب و سخط

مؤمن، چونان درختی که در سایه رحمت الهی روییده، از غضب، لعن، و سخط مصون است. این اسما، خاص کافران و کسانی‌اند که با کفر، عناد، و باطل در برابر حق ایستادگی می‌کنند. آیه‌ای این حقیقت را تأیید می‌کند:

وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى

(طه: ۸۱، ترجمه فولادوند: «و هر کس خشمم بر او فرود آید، سقوط کرده است»). این آیه، غضب را به کافران نسبت می‌دهد. مؤمن، حتی با قصور و معصیت، از این اسما در امان است، مگر در موارد استثنایی.

این مصونیت، چونان سپری الهی، مؤمن را از دوری و طرد حفظ می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

غضب الهی، صفتی غیرنفسانی و غیرمجاز است که شدت طرد عبد را نشان می‌دهد و غالباً به سخط منجر می‌شود. مؤمن، به دلیل ایمان، از غضب، لعن، و سخط مصون است، و این اسما، خاص کافران و مخالفان حق‌اند. این تمایز، جایگاه ویژه مؤمن را در سایه رحمت الهی برجسته می‌سازد.

بخش سوم: مفهوم بما کسبت ایدیهم و تمایز آن

۱. مفهوم بما کسبت ایدیهم

«بما کسبت ایدیهم»، چونان ترازویی که نتایج اعمال انسان را می‌سنجد، به مشکلات ناشی از نادانی یا رفتار نادرست اشاره دارد. این مفهوم، فارغ از ایمان یا کفر، نتیجه مستقیم کردار انسان است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ

(شوری: ۳۰، ترجمه فولادوند: «هر مصیبتی به شما رسد، به سبب دستاورد خودتان است»). مثال‌هایی چون تصادف به دلیل لاستیک صاف، خیس شدن به سبب کفش سوراخ، یا ورشکستگی به دلیل بی‌احتیاطی، همگی از این مقوله‌اند. این مشکلات، نه به غضب و سخط الهی، بلکه به نادانی و بی‌توجهی انسان بازمی‌گردند.

۲. تمایز بما کسبت ایدیهم از رحمت و نقمت

بما کسبت ایدیهم، از رحمت و نقمت الهی جداست. رحمت، مانند شهادت یا علم، و نقمت، مانند عذاب کافران (مثل:

وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ

فیل: ۳، ترجمه فولادوند: «و بر آنها پرندگان ابابیل فرستاد»)، به لطف یا عناد الهی بستگی دارند. اما بما کسبت ایدیهم، به رفتار عقلانی یا غیرعقلانی انسان مربوط است، مانند ساخت خانه سست که فرو می‌ریزد یا محکم که پابرجاست. این تمایز، از نسبت دادن همه مشکلات به خدا یا ایمان جلوگیری می‌کند.

این جداسازی، چونان خطی مرزی، مسئولیت انسانی را از دخالت الهی متمایز می‌سازد.

۳. حجت بالغه الهی و بما کسبت ایدیهم

حجت بالغه الهی، چونان شمشیری که عذرها را قطع می‌کند، نادانی را پذیرفتنی نمی‌داند. قرآن کریم می‌فرماید:

رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ

(نساء: ۱۶۵، ترجمه فولادوند: «تا برای مردم علیه خدا حجتی نباشد»). انسان یا می‌دانسته و عمل کرده (پس مقصر است) یا نمی‌دانسته و نپرسیده (باز مقصر است). مشکلات بما کسبت ایدیهم، نتیجه نادانی یا بی‌توجهی است، و حجت بالغه، عذری برای آن باقی نمی‌گذارد.

۴. ضرورت جداسازی بما کسبت ایدیهم

جداسازی بما کسبت ایدیهم از رحمت و نقمت، چونان پاکسازی آیینه دل، از طلبکاری نسبت به خدا جلوگیری می‌کند. بسیاری از مشکلات، مانند فقر، بیماری، یا تصادف، ناشی از نادانی، تنبلی، یا بی‌احتیاطی است، نه رحمت یا نقمت الهی. آیه‌ای این مسئولیت را تأیید می‌کند:

لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى

(نجم: ۳۹، ترجمه فولادوند: «برای انسان جز آنچه کوشیده نیست»). نسبت دادن مشکلات به ایمان یا خدا، مانند گفتن «چون مؤمنیم، بدبختیم»، نادرست است. انسان باید عقلانی عمل کند تا مشکلات را کاهش دهد.

جمع‌بندی بخش سوم

بما کسبت ایدیهم، نتیجه مستقیم اعمال و نادانی‌های انسان است که از رحمت و نقمت الهی جداست. مشکلات ناشی از بی‌احتیاطی، مانند تصادف یا فقر، به ایمان یا کفر ربطی ندارند. حجت بالغه الهی، نادانی را عذر نمی‌پذیرد، و جداسازی این مفهوم از رحمت و نقمت، مسئولیت عقلانی انسان را برجسته می‌کند. این تمایز، انسان را به سوی رفتار عقلانی و کاهش مشکلات هدایت می‌کند.

بخش چهارم: مسئولیت انسانی و چالش‌های زندگی

۱. بما کسبت ایدیهم و چالش‌های زندگی

چالش‌های زندگی، چونان امواجی در دریای وجود، اغلب از بما کسبت ایدیهم سرچشمه می‌گیرند. کسی که با کفش سوراخ زیر باران می‌رود، خیس می‌شود؛ کسی که با لاستیک صاف در گرما رانندگی می‌کند، تصادف می‌کند؛ و کسی که خانه سست می‌سازد، زیر آوار می‌ماند. این مشکلات، نه به غضب یا سخط الهی، بلکه به نادانی و بی‌توجهی انسان بازمی‌گردند. مؤمن و کافر، هر دو در این چالش‌ها برابرند، زیرا طبیعت، به ایمان یا کفر کاری ندارد.

این حقیقت، چونان هشداری، انسان را به عقلانیت و احتیاط فرا می‌خواند.

۲. نقد طلبکاری نسبت به خدا

طلبکاری نسبت به خدا، چونان سایه‌ای تاریک، از نسبت دادن مشکلات به ایمان یا خدا ناشی می‌شود. گفتن «چون مؤمنیم، بدبختیم» یا «اگر طلبه نبودم، موفق بودم»، نادرست است. مشکلات بما کسبت ایدیهم، مانند فقر به دلیل تنبلی یا بیماری به سبب بی‌احتیاطی، ربطی به ایمان یا کفر ندارند. انسان عاقل، با برنامه‌ریزی و احتیاط، مشکلات را کاهش می‌دهد، حال آنکه انسان بی‌عقل، مؤمن یا کافر، گرفتار می‌شود.

این نقد، چونان چراغی، راه عقلانیت را روشن می‌کند.

۳. عقلانیت و کاهش مشکلات

عقلانیت، چونان کلیدی برای گشودن قفل مشکلات، انسان را از گرفتاری‌های بما کسبت ایدیهم نجات می‌دهد. کسی که کفش محکم می‌پوشد، خیس نمی‌شود؛ کسی که لاستیک مناسب استفاده می‌کند، تصادف نمی‌کند؛ و کسی که خانه محکم می‌سازد، ایمن می‌ماند. این رفتار عقلانی، فارغ از ایمان یا کفر، مشکلات را کاهش می‌دهد. انسان باید چالش‌های زندگی را، مانند گردبادی در بیابان، با احتیاط و برنامه‌ریزی مدیریت کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

چالش‌های زندگی، اغلب از بما کسبت ایدیهم ناشی می‌شوند و ربطی به ایمان یا کفر ندارند. طلبکاری نسبت به خدا، از نسبت دادن مشکلات به ایمان سرچشمه می‌گیرد و نادرست است. عقلانیت، با مدیریت چالش‌ها، انسان را از گرفتاری نجات می‌دهد. این بخش، ضرورت رفتار عقلانی و جداسازی مشکلات انسانی از صفات الهی را برجسته می‌سازد.

نتیجه‌گیری نهایی

اسمای غضب، لعن، و سخط، چونان مراتبی از دوری از حق، در قرآن کریم غالباً به کافران نسبت داده شده‌اند. غضب، کراهت، لعن، طرد، و سخط، عذاب و نابودی است که به دو نوع عنوانی و فعلی تقسیم می‌شود. مؤمن، به دلیل ایمان، از این اسما مصون است. بما کسبت ایدیهم، مشکلات ناشی از نادانی یا رفتار نادرست را شامل می‌شود که فارغ از ایمان یا کفر، نتیجه مستقیم اعمال انسان است. این مفهوم، از رحمت و نقمت الهی جداست و حجت بالغه الهی، نادانی را عذر نمی‌پذیرد. جداسازی بما کسبت ایدیهم، از طلبکاری نسبت به خدا جلوگیری کرده و عقلانیت را کلید کاهش مشکلات معرفی می‌کند. این نوشتار، گامی در جهت تبیین علمی و عرفانی اسمای قلبی و مسئولیت انسانی برداشته است.