متن تحقیق

اسماء و صفات الهی: تأملاتی در تدبیر الهی و علم معیشه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۴۶۱)

دیباچه: درآمدی بر مفهوم تدبیر الهی

در گستره‌ی بی‌کران الهیات اسلامی، اسماء و صفات الهی چونان چراغ‌هایی فروزان، راهنمای سالکان و جویندگان حقیقت‌اند. در این میان، اسم شریف «مدبّر» جایگاهی ویژه دارد، زیرا در قرآن کریم به‌گونه‌ای منحصربه‌فرد به ساحت قدسی پروردگار در ظرف تکوین نسبت داده شده است. این کتاب، با محوریت تحلیل این اسم الهی، تلاشی است برای تبیین جایگاه تدبیر الهی در هستی و ضرورت بازاندیشی در علم زندگی و مدیریت بر اساس تعالیم قرآنی.

تدبیر الهی، چونان جریانی از فیض بی‌منتهای پروردگار، عالم را از ازل تا ابد در بر گرفته و هر موجودی را در جایگاه خود به نظمی حکیمانه هدایت می‌کند. این کتاب، با تکیه بر آیات قرآن کریم و تحلیل‌های تفصیلی، به کاوش در این مفهوم پرداخته و از خلال آن، به نقد فقدان علم زندگی در جوامع اسلامی و ضرورت تدوین آن می‌پردازد. همچنین، با نگاهی روان‌شناختی، ریشه‌های ترس ذاتی بشر و تأثیر آن بر ناکامی‌های مدیریتی و زندگی بررسی شده و راهکارهایی قرآنی برای رفع این مانع ارائه می‌گردد.

بخش نخست: مفهوم‌شناسی اسم مدبّر در قرآن کریم

تدبیر الهی: صفتی منحصر به ساحت ربوبی

اسم شریف «مدبّر» در قرآن کریم به‌عنوان یکی از اسماء منحصره الهی، تنها در توصیف پروردگار در ظرف تکوین به‌کار رفته است. این صفت، حکایت از مدیریتی ازلی و ابدی دارد که عالم هستی را فارغ از حدوث و انقطاع فیض، در نظمی حکیمانه اداره می‌کند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:


يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ


(سوره سجده، آیه ۵؛ ترجمه فولادوند: کار [جهان] را از آسمان تا زمین تدبیر می‌کند، سپس [کار] در روزی که مقدارش هزار سال از سال‌هایی است که شما می‌شمارید، به سوی او بالا می‌رود).

این آیه، تدبیر الهی را چونان جریانی بی‌وقفه توصیف می‌کند که از آسمان تا زمین، تمامی شئون هستی را در بر گرفته و به نظمی ازلی و ابدی سامان می‌دهد. برخلاف انسان که در اندیشه و عمل، مدیریتی تنزیلی و مقطعی دارد، تدبیر الهی از هرگونه محدودیت زمانی و مکانی مبراست. این مدیریت، چونان خورشیدی که پرتوهایش همه‌جا را فرا می‌گیرد، عالم را از آغاز تا انجام در سیطره‌ی خود دارد.

تکوین: ظرف بی‌ابتدا و بی‌انتهای تدبیر الهی

تکوین، به‌مثابه ظرف حقیقت وجود و خلقت، عرصه‌ای است که تنها پروردگار در آن تصرف تام دارد. این ظرف، نه آغازی دارد و نه پایانی، و فیض الهی در آن به‌گونه‌ای دائمی جاری است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:


ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ۖ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ


(سوره یونس، آیه ۳؛ ترجمه فولادوند: سپس بر عرش استیلا یافت [و] کار [جهان] را تدبیر می‌کند. هیچ شفاعتگری جز پس از اذن او نیست).

این آیه، تدبیر الهی را به‌عنوان صفتی ذاتی و غیرقابل تفویض به تصویر می‌کشد. حتی اولیای الهی، با همه‌ی مقاماتشان، تنها در ظرف تنزیل و به‌صورت مقطعی قادر به تصرف در عالم‌اند. تدبیر الهی، چونان رودی بی‌کران، تمامی موجودات را در بر گرفته و هر یک را به جایگاه خاص خود هدایت می‌کند. این فیض دائمی، عالم را از هرگونه حدوث و زوال مصون داشته و آن را در نظمی حکیمانه نگاه می‌دارد.

جمع‌بندی بخش نخست

اسم مدبّر، در قرآن کریم، نمایانگر مدیریتی ازلی و ابدی است که عالم تکوین را در نظمی حکیمانه اداره می‌کند. این تدبیر، فارغ از محدودیت‌های زمانی و مکانی، تمامی شئون هستی را در بر گرفته و هر موجودی را به جایگاه شایسته‌ی خود رهنمون می‌سازد. این بخش، با تأکید بر تمایز تدبیر الهی از مدیریت انسانی، زمینه را برای بررسی توانایی‌های مغفول انسان در تدبر و مدیریت فراهم می‌آورد.

بخش دوم: تدبر انسانی و موانع آن

تدبر انسانی: توانایی مغفول و توبیخ قرآنی

قرآن کریم، انسان را به دلیل غفلت از توانایی تدبر در آیات الهی و عالم هستی مورد خطاب و توبیخ قرار داده است. این توانایی، که به‌مثابه نوری در دل انسان نهاده شده، به دلیل قفل‌های غفلت و ترس، کمتر به کار گرفته می‌شود. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:


أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا


(سوره محمد، آیه ۲۴؛ ترجمه فولادوند: آیا در [معانی] قرآن نمی‌اندیشند؟ یا بر دل‌هایشان قفل‌هایی است؟).

این آیه، با زبانی توبیخ‌آمیز، انسان را به تأمل در قرآن کریم و هستی فرامی‌خواند و غفلت او را به قفل‌های قلب نسبت می‌دهد. این قفل‌ها، نه به معنای فقدان توانایی، بلکه به معنای غفلت از بهره‌گیری از عقل و تدبر است. انسان، چونان باغبانی که ابزارش را به کار نبرد، از موهبت تدبر محروم مانده و در نتیجه، از مدیریت حکیمانه‌ی زندگی و عالم بازمانده است.

ترس: مانع روان‌شناختی تدبیر و موفقیت

یکی از موانع اصلی تدبر و موفقیت انسان، ترس ذاتی است که از کودکی در وجود او ریشه دوانده و اگر درمان نشود، به بزدلی و فرار از مشکلات منجر می‌گردد. قرآن کریم، این ترس را در آیات متعدد به تصویر کشیده و انسان را به دلیل فرار از مشکلات مورد نکوهش قرار داده است:


فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّىٰ مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ


(سوره قصص، آیه ۳۱؛ ترجمه فولادوند: پس چون آن را دید که چون ماری می‌جنبد، پشت کرد و بازنگشت).

این آیه، ترس حضرت موسی (ع) را در مواجهه با عصای متحرک به تصویر می‌کشد و فرار او را به‌عنوان واکنشی طبیعی اما ناکافی توصیف می‌کند. پروردگار در ادامه، او را به ایستادگی و نترسیدن دعوت می‌کند: «وَلَا تَعْقِبْ» (بازنگرد). همچنین، در داستان حضرت یوسف (ع)، ترس و فرار او از موقعیت دشوار، به مشکلات بعدی منجر شد:


وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ


(سوره یوسف، آیه ۲۵؛ ترجمه فولادوند: و [هر دو] به سوی در دویدند و [زن] پیراهنش را از پشت چاک داد).

این فرار، که ریشه در ترس ذاتی داشت، نه‌تنها مشکل را حل نکرد، بلکه به پیچیدگی‌های بیشتری انجامید. ترس، چونان سایه‌ای سنگین، انسان را از ایستادگی در برابر مشکلات بازمی‌دارد و او را به سوی شکست هدایت می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

توانایی تدبر، موهبتی الهی است که انسان را به فهم عمیق قرآن کریم و مدیریت حکیمانه‌ی زندگی قادر می‌سازد. بااین‌حال، ترس ذاتی و قفل‌های غفلت، این توانایی را در بند کشیده و انسان را از بهره‌گیری از آن محروم ساخته است. قرآن کریم، با توبیخ انسان به دلیل عدم تدبر، او را به بازاندیشی در این توانایی و رفع موانع روان‌شناختی دعوت می‌کند.

بخش سوم: ضرورت تدوین علم معیشه و مدیریت قرآنی

نقد فقدان علم زندگی در جوامع اسلامی

بشر، به‌صورت سنتی، زندگی و مدیریت را بر اساس فطرت و عادت پیش برده، اما علم زندگی و علم مدیریت، به‌مثابه دانش‌هایی نوپا، هنوز در جوامع اسلامی جایگاه شایسته‌ای نیافته‌اند. قرآن کریم، با تأکید بر ضرورت تذکر و تدبر، این غفلت را مورد نکوهش قرار داده است:


لِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ


(سوره ابراهیم، آیه ۵۲؛ ترجمه فولادوند: تا صاحبان خرد تذکر یابند).

مشکلات اجتماعی، مانند افزایش طلاق و ناکامی‌های خانوادگی، ریشه در نبود علم زندگی دارد. انسان، هرچند دانش‌های گوناگونی چون فیزیک، شیمی یا فقه را آموخته، اما از علم زندگی، که قواعد و اصول زیستن حکیمانه را تبیین می‌کند، محروم مانده است. این فقدان، چونان خاری در پای جوامع اسلامی، مانع پیشرفت و اقتدار آن‌ها شده است.

قرآن کریم: کتاب علمی مغفول

قرآن کریم، به‌مثابه کتابی علمی و هدایتی، از سوی بشر مورد غفلت قرار گرفته و کمتر به‌عنوان منبعی برای تدوین علوم زندگی و مدیریت مورد توجه بوده است. این کتاب الهی، نه‌تنها مجموعه‌ای از آیات عبادی، بلکه منبعی جامع برای فهم حکمت زندگی و تدبیر عالم است:


إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ


(سوره اسراء، آیه ۹؛ ترجمه فولادوند: به‌راستی این قرآن به [سوی] آنچه استوارتر است هدایت می‌کند).

بااین‌حال، در حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها، قرآن کریم بیشتر به‌عنوان موضوعی فرعی یا حاشیه‌ای مطرح بوده و از ظرفیت آن برای تدوین علوم زندگی و مدیریت بهره‌ای شایسته برده نشده است. علوم قرآنی، مانند صرف و نحو یا تاریخ نزول آیات، گرچه ارزشمندند، اما از علم قرآن، که به تبیین حکمت زندگی و تدبیر عالم می‌پردازد، متمایزند.

ضرورت تدوین علم معیشه

تدوین علم معیشه یا علم زندگی، ضرورتی است که جوامع اسلامی را به پیشتازی در عرصه جهانی رهنمون می‌سازد. این علم، که باید بر پایه‌ی قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) تدوین شود، قواعد و اصول زیستن حکیمانه را به انسان می‌آموزد. حوزه‌های علمیه، به‌مثابه کانون‌های معرفت دینی، باید پیشگام در تدوین این علم باشند و کتابی جامع با عنوان «علم معیشه» به جهانیان عرضه کنند. این علم، چونان کلیدی زرین، درهای سعادت و اقتدار را به روی جوامع اسلامی خواهد گشود.

رفع ترس: کلید پیروزی در مدیریت و زندگی

ترس، چونان ماده‌ای سمی در وجود انسان، از کودکی ریشه دوانده و اگر درمان نشود، به شکست در مدیریت و زندگی منجر می‌گردد. قرآن کریم، با به تصویر کشیدن نمونه‌هایی چون حضرت ابراهیم (ع)، که با نترسی از بت‌ها به پیروزی دست یافت، انسان را به رفع این مانع دعوت می‌کند:


تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ


(سوره انبیاء، آیه ۵۷؛ ترجمه فولادوند: به خدا سوگند، پس از آنکه پشت کردید و رفتید، با بت‌هایتان نیرنگی [بزرگ] خواهم کرد).

این آیه، شجاعت حضرت ابراهیم (ع) را در برابر بت‌پرستان به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که نترسیدن، کلید پیروزی در برابر مشکلات است. تربیت کودکان برای رفع ترس، چونان کاشتن بذری در خاک حاصلخیز، آینده‌ای روشن و موفق را برای جامعه رقم خواهد زد.

جمع‌بندی بخش سوم

فقدان علم زندگی و مدیریت در جوامع اسلامی، ریشه در غفلت از ظرفیت‌های قرآن کریم و عدم توجه به موانع روان‌شناختی چون ترس دارد. تدوین علم معیشه، بر پایه‌ی تعالیم قرآنی و روایی، و رفع ترس از کودکی، دو راهکار اساسی برای رفع این کاستی‌ها و دستیابی به اقتدار جهانی است.

جمع‌بندی نهایی

اسم مدبّر، در قرآن کریم، نمایانگر تدبیری الهی است که عالم تکوین را از ازل تا ابد در نظمی حکیمانه اداره می‌کند. این تدبیر، از هرگونه حدوث و انقطاع فیض مبراست و تمامی موجودات را به جایگاه شایسته‌ی خود رهنمون می‌سازد. انسان، با توانایی تدبر عقلانی، موهبتی الهی برای فهم قرآن کریم و مدیریت زندگی دریافت کرده، اما قفل‌های غفلت و ترس ذاتی، او را از بهره‌گیری از این موهبت باز داشته است. ترس، چونان سایه‌ای سنگین، مانع موفقیت در مدیریت و زندگی شده و از کودکی باید درمان گردد. قرآن کریم، به‌مثابه کتابی علمی و هدایتی، ظرفیت تدوین علم معیشه و مدیریت را دارد، اما غفلت بشر از این ظرفیت، جوامع اسلامی را از پیشتازی باز داشته است. حوزه‌های علمیه، با تدوین علم معیشه و تربیت نسلی شجاع و نترس، می‌توانند جوامع اسلامی را به سوی اقتدار و سعادت هدایت کنند. این اثر، با تکیه بر درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، تلاشی است برای بازاندیشی در این مفاهیم و ارائه‌ی راهکارهایی قرآنی برای زیست حکیمانه و مدیریت عالمانه.