متن تحقیق

اسماء و صفات الهی: تأملاتی در مفهوم مبارك و تبارك

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۵۰۵)

مقدمه: درآمدی بر نظام اسماء و صفات الهی

جهان آفرینش، چونان کتابی عظیم و پرشکوه، در برگ‌های خویش رازهای بی‌پایان الهی را نهفته دارد. اسماء و صفات الهی، چونان نوری که از سرچشمه وجود ساطع می‌شود، نظام خلقت را در دو ساحت عام و خاص سامان می‌دهند. در این میان، اسماء «مبارك» و «تبارك» به‌سان گوهرهایی درخشان، در ساحت خاص و رحیمی الهی می‌درخشند و به موجودات و امور ویژه‌ای تعلق می‌گیرند که از خیرات و میمنت سرشارند.

بخش اول: نظام عام و خاص در خلقت و اسماء الهی

تقسیم‌بندی نظام خلقت

جهان هستی، چونان منظومه‌ای دقیق و مهندسی‌شده، در دو نظام عام و خاص سامان یافته است. نظام عام، چونان دریایی بی‌کران، همه موجودات را از سنگ و گیاه تا انسان و جن در بر می‌گیرد. این نظام، تحت لوای اسماء عام الهی مانند «رحمان»، «رازق»، «محیی» و «ممیت» اداره می‌شود که به‌سان بارانی همگانی، بر همه موجودات فرو می‌ریزد. در مقابل، نظام خاص، چونان باغی محصور و پرگوهر، به موجودات و امور ویژه‌ای اختصاص دارد که تحت اسماء خاص مانند «رحیم»، «قاطع»، «قامع» و «مبارك» قرار می‌گیرند. این اسماء، از طریق اسباب خفی و غیرعام عمل کرده و به گروهی خاص از موجودات خیرات و برکات ویژه‌ای عطا می‌کنند.

به‌سان خورشیدی که نورش بر همه می‌تابد، اسم «رحمان» همه موجودات را شامل می‌شود، از نیکان و شروران تا سنگ و خاک. اما اسم «رحیم»، چونان نوری متمرکز، تنها بر دل‌های برگزیده می‌تابد و همه را در بر نمی‌گیرد. به همین ترتیب، همه موجودات از رزق الهی بهره‌مندند، اما تنها گروهی خاص مشمول «قاتلهم الله» می‌شوند، که نشان از تخصیص الهی در نظام جلالی دارد.

ویژگی‌های اسماء عام و خاص

اسماء عام، چونان بستری گسترده، اسباب طبیعی و مباشری خلقت را فراهم می‌کنند. برای نمونه، همه موجودات از حیات برخوردارند و حرکت می‌کنند، اما تنها برخی تحت لوای اسم «لطیف» قرار می‌گیرند یا از غفران الهی بهره‌مند می‌شوند. در نظام جلالی نیز، خداوند برای برخی موجودات «قاطع» و «باطش» است، اما این صفات به همه تعلق نمی‌گیرد. این تمایز، نشان‌دهنده نظمی دقیق در خلقت است که هر موجودی را در جایگاه خاص خود قرار می‌دهد.

اسماء خاص، چونان کلیدهایی طلایی، درهای خیرات و کمالات ویژه را می‌گشایند. انسان، با شناخت این اسماء و جایگاه خود در نظام خلقت، می‌تواند دریابد که کدام ویژگی‌هایش تحت وزان عام و کدام تحت وزان خاص قرار دارند. این شناخت، چونان چراغی در مسیر معرفت نفس، انسان را به سوی بهره‌مندی از برکات الهی هدایت می‌کند.

بخش دوم: اسماء مبارك و تبارك: گوهرهای خاص الهی

ماهیت و جایگاه اسماء مبارك و تبارك

اسماء «مبارك» و «تبارك»، چونان ستارگانی در آسمان اسماء الهی، از صفات خاص و جمالی خداوندند که تحت دولت رحیمی قرار دارند. برخلاف اسم «رحمان» که چونان اقیانوسی بی‌کران همه موجودات را در بر می‌گیرد، این اسماء به امور و موجودات ویژه‌ای تعلق دارند که از خیرات، میمنت و اقتدار استمراری سرشارند. این اسماء، نه تنها به همه موجودات تعلق نمی‌گیرند، بلکه به مکان‌ها، اشیاء و انسان‌هایی اختصاص دارند که ویژگی‌های ممتازی در نظام خلقت دارند.

برای نمونه، در قرآن کریم، حدود سی مورد از کاربرد «مبارك» و «تبارك» ذکر شده که هر یک به موجودات یا اموری خاص اشاره دارند. این موارد، چونان گنج‌هایی نهفته، نیازمند کاوش و تأمل‌اند تا خیرات و برکات آن‌ها آشکار شود. انسان با قرار گرفتن در این نظام خاص، می‌تواند به امتیازی دست یابد که او را از دیگر موجودات متمایز می‌سازد.

مصادیق برکت در قرآن کریم

برکت در کره زمین

کره زمین، چونان گوهری در میان کرات آسمانی، به دلیل برکت الهی از دیگر کرات متمایز شده است. این برکت، زمین را به «سید الکرات» تبدیل کرده که صفا، توسعه، علم، رشد و کمال را در خود جای داده است.

وَجَعَلَ فِیهَا رَوَاسِیَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَکَ فِیهَا وَقَدَّرَ فِیهَا أَقْوَاتَهَا فِی أَرْبَعَةِ أَیَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِینَ (فصلت: ١٠)

ترجمه فولادوند: و در آن [زمین] کوه‌های استوار از بالای آن قرار داد و در آن برکت نهاد و خوراک‌های آن را در چهار روز به‌طور یکسان برای خواستاران مقدّر کرد.

این آیه، زمین را چونان بستری پربار توصیف می‌کند که خیرات و میمنت در آن نهاده شده است. زمین، با ویژگی‌های خاص خود، از دیگر کرات متمایز است و انسان به‌عنوان موجود ارضی، از این برکت بهره‌مند می‌شود. این برکت، چونان جریانی زلال، حیات، علم و کمال را به انسان ارزانی می‌دارد.

برکت در وراثت قوم مستضعف

قوم مستضعف، به‌ویژه بنی‌اسرائیل، به دلیل صبر و شکیبایی، مشمول برکت الهی در وراثت زمین شدند.

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا وَتَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِی إِسْرَائِیلَ بِمَا صَبَرُوا (الأعراف: ١٣٧)

ترجمه فولادوند: و به قومی که ناتوان شمرده می‌شدند، مشرق‌های زمین و مغرب‌هایش را که در آن برکت نهاده بودیم به میراث دادیم و سخن نیکوی پروردگارت بر بنی‌اسرائیل به سبب شکیبایی‌شان به انجام رسید.

وراثت، چونان ارثی گران‌بها، به قومی عطا شد که با صبر خود، شایستگی دریافت این برکت را یافتند. این صبر، چونان کلیدی طلایی، درهای خیرات الهی را گشود و نشان داد که برکت الهی، گتره و بی‌ملاك نیست، بلکه به شایستگی‌ها و تلاش‌های انسان وابسته است.

برکت در مسجد الاقصی و وحی

مسجد الاقصی و پیرامون آن، به دلیل نزول وحی و آیات الهی، از برکت ویژه‌ای برخوردار است.

سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیَاتِنَا (الإسراء: ١)

ترجمه فولادوند: منزّه است آن [خدا] که بنده‌اش را شبانگاه از مسجد الحرام به سوی مسجد الاقصی که پیرامونش را برکت داده‌ایم سیر داد تا از نشانه‌های خود به او نشان دهیم.

این منطقه، چونان کانونی از نور وحی، به دلیل نزول آیات الهی، از برکت سرشار است. خاک، میوه و محصولات این سرزمین، چونان گوهرهایی درخشان، ویژگی‌های ممتازی دارند که در دیگر مناطق یافت نمی‌شود. این برکت، انسان را به تأمل در عظمت الهی و بهره‌مندی از خیرات معنوی دعوت می‌کند.

بخش سوم: برکت در قرآن، اهل بیت و انسان

برکت در قرآن کریم و اهل بیت

قرآن کریم و اهل بیت، چونان دو گوهر بی‌بدیل، از منابع اصلی برکت الهی‌اند. قرآن کریم، به‌عنوان کتابی مبارك، و اهل بیت، به‌عنوان حاملان رحمت و برکت، انسان را به سوی خیرات و کمالات هدایت می‌کنند.

رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ (هود: ٧٣)

ترجمه فولادوند: رحمت خدا و برکت‌هایش بر شما اهل بیت باد.

إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبَارَکَةٍ (الدخان: ٣)

ترجمه فولادوند: ما آن [قرآن] را در شبی مبارک نازل کردیم.

تمسک به اهل بیت و تدبر در قرآن کریم، چونان دو بال برای پرواز به سوی کمالات الهی، انسان را از محرومیت از برکت نجات می‌دهد. جوامع اسلامی که از این دو منبع فاصله گرفته‌اند، از خیرات و برکات محروم شده و در دام استعمار و ناکامی گرفتار آمده‌اند.

انسان به‌عنوان خلق آخر و مصداق برکت

انسان، به‌عنوان خلق آخر، چونان تاجی بر سر خلقت، از برکت الهی برخوردار است.

ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ (المؤمنون: ١٤)

ترجمه فولادوند: سپس آن را آفرینشی دیگر کردیم، پس مبارک باد خدا که بهترین آفرینندگان است.

انسان، از نسناس به ناس تبدیل شده و با قابلیت‌های عقلانی و تسخیری خود، به‌عنوان خلیفه زمین، از برکت ویژه‌ای برخوردار است. این برکت، انسان را قادر می‌سازد تا در نظام خلقت تصرف کند و موجوداتی جدید با ویژگی‌های ممتاز خلق نماید.

بخش چهارم: قابلیت تسخیر انسان و ضرورت تحقیق علمی

انسان: فاعل تسخیر در نظام خلقت

انسان، چونان خلیفه‌ای توانمند در زمین، فاعل تسخیر است و می‌تواند با علم و معرفت، در نظام خلقت تصرف کند.

وَسَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا مِنْهُ (الجاثیة: ١٣)

ترجمه فولادوند: و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه را از سوی او برای شما مسخّر کرد.

این تسخیر، چونان قدرتی الهی، به انسان اجازه می‌دهد تا موجوداتی با ویژگی‌های خاص، از جمله انسان‌هایی با هوش و زیبایی برتر، خلق کند. این امر، نه تنها با قدرت الهی تعارض ندارد، بلکه بخشی از برکت الهی است که به انسان عطا شده است. همان‌گونه که خداوند شمر و حرمله را آفریده، انسان نیز می‌تواند با علم و تجربه، موجوداتی با ویژگی‌های دلخواه خلق کند، مشروط بر رعایت حدود شرعی و اخلاقی.

ضرورت تحقیقات علمی در برکات قرآنی

برکات قرآنی، چونان گنج‌هایی نهان در آیات کریمه، نیازمند کاوش علمی و آزمایشگاهی‌اند. حدود سی مورد از برکت در قرآن کریم ذکر شده که از کره زمین و مسجد الاقصی تا قرآن و اهل بیت را در بر می‌گیرند. این برکات، از ویژگی‌های مادی و معنوی سرشارند و نیازمند بررسی‌های فیزیولوژیکی، زیست‌شناختی و معنوی‌اند.

جهان اسلام، به دلیل فقدان مراکز تحقیقاتی و رویکردهای علمی، از بهره‌مندی از این برکات محروم مانده است. ایجاد دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌های تخصصی، چونان پلی به سوی آینده‌ای روشن، می‌تواند این خیرات را استخراج کرده و جهان اسلام را به پیشرفت علمی و معنوی رهنمون سازد.

بخش پنجم: برکت در اماکن و اشیاء خاص

مکه: کانون برکت الهی

مکه، چونان قلبی تپنده در نظام خلقت، از برکت ویژه‌ای برخوردار است.

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا (آل عمران: ٩٦)

ترجمه فولادوند: همانا اولین خانه‌ای که برای مردم نهاده شد، همان است که در بکّه است، مبارک و هدایتی برای جهانیان.

مکه، به‌عنوان اولین خانه الهی، چونان چشمه‌ای از برکت، هدایت و خیرات را به جهانیان ارزانی می‌دارد.

شجره مبارکه زیتونه

شجره زیتونه، چونان درختی پربار، از مصادیق برکت در قرآن کریم است.

یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ (النور: ٣٥)

ترجمه فولادوند: [چراغی] که از درخت مبارک زیتون افروخته می‌شود.

این درخت، با ویژگی‌های خاص خود، چونان نمادی از نور و برکت، در نظام خلقت جایگاه ویژه‌ای دارد.

لیله مبارکه و بقعه مبارکه

شب قدر و بقعه مبارکه، چونان لحظات و مکان‌هایی مقدس، از برکت الهی سرشارند.

إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبَارَکَةٍ (الدخان: ٣)

ترجمه فولادوند: ما آن [قرآن] را در شبی مبارک نازل کردیم.

این اماکن و لحظات، چونان دروازه‌هایی به سوی خیرات الهی، انسان را به تأمل و بهره‌مندی دعوت می‌کنند.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

اسماء «مبارك» و «تبارك»، چونان ستارگانی در آسمان الهی، در نظام رحیمی خلقت می‌درخشند و به موجودات و امور ویژه‌ای تعلق دارند که از خیرات، میمنت و اقتدار استمراری سرشارند. این اسماء، در حدود سی مورد در قرآن کریم ذکر شده و به مصادیقی چون کره زمین، قوم مستضعف، مسجد الاقصی، قرآن، اهل بیت، مکه، شجره زیتونه و انسان به‌عنوان خلق آخر اشاره دارند. هر یک از این مصادیق، چونان گنجی نهان، خیراتی را در خود جای داده‌اند که نیازمند کاوش علمی و معنوی‌اند.

انسان، به‌عنوان خلیفه زمین و فاعل تسخیر، می‌تواند با علم و معرفت، در نظام خلقت تصرف کند و موجوداتی جدید با ویژگی‌های ممتاز خلق نماید. این قابلیت، بخشی از برکت الهی است که به او عطا شده است. با این حال، جهان اسلام برای بهره‌مندی از این برکات، نیازمند فاصله گرفتن از رویکردهای سنتی و حرکت به سوی تحقیقات علمی و آزمایشگاهی است. تأسیس دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، چونان پلی به سوی آینده‌ای روشن، می‌تواند خیرات قرآنی را استخراج کرده و جهان اسلام را به سوی پیشرفت رهنمون سازد.

در پایان، تأمل در اسماء مبارك و تبارك، انسان را به شناخت عمیق‌تر نظام خلقت و جایگاه خود در آن دعوت می‌کند. این شناخت، چونان چراغی فروزان، مسیر معرفت نفس و بهره‌مندی از خیرات الهی را روشن می‌سازد.