متن تحقیق

کتاب اسما و صفات الهی: خیر و شر در جهان‌بینی توحیدی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۶۸۲)

دیباچه

جهان‌بینی توحیدی، به مثابه نوری فروزان در ظلمات جهل، راه شناخت حقیقت هستی را روشن می‌سازد و جایگاه خیر و شر را در نظام خلقت تبیین می‌کند. درس‌گفتار شماره ۶۸۲ از سلسله درس‌گفتارهای اسما و صفات الهی، با محوریت خیر و شر، به بررسی عمیق این دو مفهوم بنیادین در ادیان الهی، به‌ویژه مذهب شیعه، می‌پردازد. این نوشتار درصدد است تا ابعاد چندگانه خیر و شر را در چارچوبی تخصصی روشن سازد. خیرمحور بودن خداوند و عالم، ریشه‌های تاریخی و اجتماعی خشونت در جوامع اسلامی، نقد فرهنگ تیغ‌کشی و ضرورت زدودن خشونت از رفتار دینی، از جمله محورهای اصلی این متن است.

بخش نخست: خیرمحور بودن خداوند و عالم خلقت

خیر محض بودن ذات الهی

خداوند، به مثابه سرچشمه بی‌کران نور و کمال، خیر محض است که در سه مرتبه متجلی می‌شود: خیر نفسی (ذاتی)، خیر تمیمی (کامل) و خیر اضافی (مربوط به افعال). خیر نفسی، به ذات بی‌عیب و نقص الهی اشاره دارد که سرچشمه همه خیرات است. خیر تمیمی، کمال مطلق خداوند را نشان می‌دهد که هیچ نقصانی در آن راه ندارد. خیر اضافی، به آثار و افعال الهی، مانند رحمت، حکمت و رزق‌دهی، دلالت می‌کند که در نظام خلقت جاری است. این دیدگاه، خداوند را به مثابه خورشیدی می‌بیند که نورش همه عالم را فرا گرفته و هیچ ظلمتی در ذات او راه ندارد.

قرآن کریم، این حقیقت را در آیه‌ای روشن بیان می‌کند: ﴿مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ﴾ (نساء: ۷۹؛ ترجمه فولادوند: «هر خیر که به تو رسد از خداست»). این آیه، بر خیرمحور بودن خداوند و پیوند همه خیرات با ذات او تأکید دارد. خیر اضافی، در صفاتی چون خیر الحاکمین، خیر الراحمین و خیر الرازقین، تجلی می‌یابد که در ادامه به تفصیل بررسی خواهد شد.

خیرمحور بودن عالم خلقت

عالم خلقت، به مثابه آیینه‌ای از صفات الهی، خیرمحور است. خیر، پایه و اساس نظام هستی را تشکیل می‌دهد، در حالی که شرور، تفصیلی، اضافی و نسبی‌اند و در برابر خیرات، مانند سایه‌ای در برابر نور، ناچیز و محدودند. این دیدگاه، حکمت الهی را در خلقت نشان می‌دهد که عالم را به گونه‌ای آفریده که خیر در آن غالب است و شر، تنها در زوایای خاصی و به‌صورت نسبی ظهور می‌یابد.

قرآن کریم، این حقیقت را در آیه‌ای دیگر تأیید می‌کند: ﴿الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ﴾ (سجده: ۷؛ ترجمه فولادوند: «آن که هر چیزی را که آفرید نیکو آفرید»). این آیه، بر نیکویی و خیرمحور بودن خلقت دلالت دارد و نشان می‌دهد که حتی شرور ظاهری، در نظام کلان الهی، به خیر منتهی می‌شوند. شر، مانند آبی گندیده در چاله‌ای است که از سرچشمه زلال خیر نشأت گرفته، اما در ظرف زمان و مکان به فساد دچار شده است.

خیر اضافی در صفات الهی

خیر اضافی خداوند، در صفاتی چون خیر الحاکمین، خیر الراحمین و خیر الرازقین متجلی می‌شود. خیر الحاکمین، که سه بار در قرآن کریم ذکر شده، به حکمت و عدالت الهی در قضاوت و حاکمیت اشاره دارد. خیر الراحمین، که دو بار در سوره مؤمنون (آیات ۱۰۹ و ۱۱۸) آمده، رحمت بی‌کران الهی را حتی در برخورد با کفار جهنمی نشان می‌دهد. خیر الرازقین، که پنج بار در آیاتی مانند مائده: ۱۱۴، حج: ۵۸، مؤمنون: ۷۲، سبأ: ۳۹ و جمعه: ۱۱ ذکر شده، به رزق حلال، آرام و بی‌استرس الهی دلالت دارد.

برای نمونه، در آیه ﴿وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ﴾ (مؤمنون: ۱۱۸؛ ترجمه فولادوند: «و بگو پروردگارا، ببخش و رحم کن و تو بهترین رحم‌کنندگان هستی»)، خداوند به پیامبرش می‌آموزد که حتی در دعا برای کفار، رحمت و بخشش را طلب کند. این آیه، رحمت الهی را مانند جویباری زلال نشان می‌دهد که حتی در تاریک‌ترین لحظات، جاری است. خیر الرازقین نیز، در آیه ﴿وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ﴾ (سبأ: ۳۹؛ ترجمه فولادوند: «هر چه انفاق کنید، خدا جبرانش می‌کند»)، بر جبران الهی در انفاق تأکید دارد، به گونه‌ای که رزق الهی نه تنها فراوانی، بلکه سلامت و آرامش را نیز در بر می‌گیرد.

جمع‌بندی بخش نخست

خداوند، خیر محض است که در مراتب نفسی، تمیمی و اضافی تجلی می‌یابد و عالم خلقت، به مثابه مخلوق او، خیرمحور است. شرور، در برابر خیرات، نسبی و ناچیزند و در نظام کلان الهی، به خیر منتهی می‌شوند. صفات خیر الحاکمین، خیر الراحمین و خیر الرازقین، رحمت و حکمت الهی را در افعال او نشان می‌دهند. آیات قرآن کریم، مانند آیات نساء، سجده و مؤمنون، بر این حقیقت تأکید دارند. این بخش، زمینه را برای بررسی ریشه‌های خشونت در جوامع اسلامی و نقد فرهنگ تیغ‌کشی فراهم می‌آورد.

بخش دوم: ریشه‌های خشونت در جوامع اسلامی و نقد فرهنگ تیغ‌کشی

ریشه‌های تاریخی و اجتماعی خشونت

خشونت در جوامع اسلامی، به‌ویژه شیعه، نه از دین، قرآن کریم یا ائمه معصومین علیهم‌السلام، بلکه از خلفای جور (بنی‌امیه و بنی‌عباس) و شاهان عرب و عجم نشأت گرفته است. این خشونت، مانند غباری بر آینه حقیقت دین، با تحریف تاریخ صدر اسلام و ترویج فرهنگ تیغ‌کشی، به جوامع اسلامی نفوذ کرد. خلفا، با تحریف تاریخ، ائمه معصومین را بدنام کردند و نسبت‌های ناروا، مانند قتال العرب والعجم یا شراب‌خواری به امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به ایشان بستند. این تحریفات، به دلیل غربت و تقیه شیعه، گاه حتی در میان برخی شیعیان پذیرفته شد.

قرآن کریم، این فساد را در آیه‌ای تبیین می‌کند: ﴿ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ﴾ (روم: ۴۱؛ ترجمه فولادوند: «فساد در خشکی و دریا آشکار شد»). این آیه، بر فساد ناشی از تحریف و انحراف از حقیقت دین دلالت دارد. خلفا و شاهان، با ترویج فرهنگ خشونت، دین را به ابزاری برای سلطه تبدیل کردند و تصویر نادرستی از اسلام ارائه دادند.

تمایز اسلام و فرهنگ عربی

اسلام، به مثابه نوری الهی، با فرهنگ جاهلی عربی متفاوت است. قرآن کریم، با نزول به زبان عربی، نه تنها از فرهنگ عرب استفاده نکرد، بلکه آن را ارتقا داد و اصلاح کرد. شیعه، اسلام را از طریق ائمه معصومین علیهم‌السلام، که اهل فتوت، جوانمردی و متانت بودند، دریافت کرد، نه از فرهنگ تیغ‌کشی عرب. این تمایز، مانند تفاوت میان زلال چشمه و گل‌آلودگی نهر است که یکی از حقیقت الهی سرچشمه می‌گیرد و دیگری از تحریفات بشری.

قرآن کریم، این حقیقت را در آیه‌ای روشن می‌کند: ﴿لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ﴾ (حدید: ۲۵؛ ترجمه فولادوند: «ما رسولانمان را با دلایل روشن فرستادیم»). این آیه، بر هدایت الهی از طریق انبیا و ائمه تأکید دارد که در برابر فرهنگ جاهلی، راه حقیقت را نشان می‌دهند.

تحریف تاریخ صدر اسلام

تاریخ صدر اسلام، مانند کتابی که به دست دشمنان نگاشته شده، توسط خلفای جور تحریف شد. نسبت‌های ناروا به ائمه معصومین، مانند قتال العرب والعجم یا داستان‌های خیالی چون ذوالفقار هفتاد متری، از نادانی دوست و دشمنی دشمن نشأت گرفته است. این تحریفات، مانند زهری در پیکره حقیقت، تصویر نادرستی از ائمه ارائه داد و شیعه، به دلیل غربت و تقیه، نتوانست به‌موقع آن را اصلاح کند.

قرآن کریم، این ظلم را در آیه‌ای محکوم می‌کند: ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا﴾ (انعام: ۲۱؛ ترجمه فولادوند: «کیست ستمکارتر از آن که بر خدا دروغ بندد؟»). این آیه، بر ظلم تحریف‌کنندگان حقیقت و نسبت‌دهندگان دروغ به خداوند و اولیای او تأکید دارد.

ائمه معصومین: اهل فتوت و جوانمردی

ائمه معصومین علیهم‌السلام، به مثابه ستارگان هدایت، اهل فتوت، ایثار، متانت و جوانمردی بودند و هرگز به تیغ‌کشی و خشونت متوسل نشدند. نسبت دادن خشونت به ایشان، مانند نسبت دادن ظلمت به خورشید، از تحریفات دشمنان و نادانی برخی دوستان سرچشمه گرفته است. ائمه، با فرهنگ فکری و اخلاقی، مانند جویبارهایی زلال، امت را به سوی کمال هدایت کردند.

قرآن کریم، این حقیقت را در آیه‌ای تأیید می‌کند: ﴿وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا﴾ (انبیاء: ۷۳؛ ترجمه فولادوند: «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کردند»). این آیه، بر نقش هدایتگر ائمه در برابر فرهنگ خشونت تأکید دارد.

نقد فرهنگ تیغ‌کشی

فرهنگ تیغ‌کشی، مانند علف هرزی در باغ دین، نه افتخار، بلکه نشانه نادانی است. نمادهایی چون شمشیر و خنجر در حرم امام رضا علیه‌السلام، مانند لکه‌ای بر چهره حقیقت، خشونت را ترویج می‌کنند و تصویر نادرستی از ائمه ارائه می‌دهند. این نمادها، مانند آثار باستانی، باید به موزه‌ها منتقل شوند تا دین از این تحریفات پاک گردد.

درس‌گفتار، با اشاره به این نمادها، بر ضرورت اصلاح فرهنگ دینی تأکید دارد. جامعه‌ای که تیغ‌کشی را افتخار می‌پندارد، مانند بیماری است که زخم خود را زینت می‌داند. شیعه باید از این فرهنگ فاصله بگیرد و به سیره ائمه، که مبتنی بر متانت و جوانمردی بود، بازگردد.

جمع‌بندی بخش دوم

خشونت در جوامع اسلامی، از خلفای جور، شاهان عرب و عجم و تحریف تاریخ صدر اسلام نشأت گرفته و با فرهنگ تیغ‌کشی نهادینه شده است. اسلام، با فرهنگ جاهلی عرب متفاوت است و شیعه، آن را از طریق ائمه معصومین، که اهل فتوت و جوانمردی بودند، دریافت کرد. تحریفات خلفا، مانند زهری در پیکره حقیقت، تصویر نادرستی از ائمه ارائه داد. فرهنگ تیغ‌کشی، نشانه نادانی است و باید از دین زدوده شود. آیات قرآن کریم، مانند آیات روم، حدید و انعام، بر فساد تحریف‌کنندگان و هدایت ائمه تأکید دارند. این بخش، زمینه را برای نقد خشونت در رفتار دینی و ارائه راهکارهای اصلاح فراهم می‌آورد.

بخش سوم: نقد خشونت در رفتار دینی و راهکارهای اصلاح

نقد خشونت در رفتار دینی

خشونت در رفتار دینی، مانند سایه‌ای شوم، برخلاف خیر الراحمین بودن خداوند است. تندی در مسجد، مانند واکنش به جای نشستن یا جمع کردن جانماز، ریشه در فرهنگ نادرست دارد و با سیره ائمه معصومین، که مبتنی بر مهربانی و مروت بود، ناسازگار است. این خشونت، مانند ویروسی در پیکره جامعه، باید با مهربانی و جوانمردی زدوده شود.

قرآن کریم، این حقیقت را در آیه‌ای روشن می‌کند: ﴿وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾ (فصلت: ۳۴؛ ترجمه فولادوند: «نیکی و بدی یکسان نیست، با نیکی دفع کن»). این آیه، بر ضرورت دفع بدی با نیکی و جایگزینی خشونت با مهربانی تأکید دارد. درس‌گفتار، با اشاره به مواردی چون تندی در مسجد یا برخورد با دیگران، بر لزوم مروت حتی با دشمنان تأکید می‌کند، چنان‌که حافظ می‌سراید: «با دوستان مروت، با دشمنان مدارا».

دین: توصیفی، نه فرمانی

دین، به مثابه طبیبی حکیم، توصیفی است، نه فرمانی. مانند پزشکی که توصیه می‌کند، نه دستور، دین باید هدایتگر باشد، نه آمرانه. فتاوا و منبرها، مانند نقاشی‌های ظریف، باید توصیفی و ارشادی باشند، نه آمرانه و خشن. امر و نهی فرمانی، مانند بادی سرد، به مقاومت و خشونت منجر می‌شود و از حقیقت دین دور می‌افتد.

درس‌گفتار، با نقد روش‌های سنتی تبلیغ دینی، بر ضرورت توصیفی بودن دین تأکید دارد. جامعه‌ای که دین را آمرانه دریافت کند، مانند بیماری است که دارو را با اکراه می‌خورد و از درمان محروم می‌ماند. دین باید مانند نسیمی روح‌افزا، انسان را به سوی حقیقت هدایت کند.

ضرورت خوداصلاحی

خشونت، مانند ویروسی در جان انسان، باید با خوداصلاحی، مهربانی و مروت از وجود او زدوده شود. خوداصلاحی، مانند جراحی روح، نیازمند شناخت ریشه‌های خشونت، مانند تربیت خانوادگی و فرهنگ اجتماعی، و جایگزینی آن با اخلاق الهی است. این فرایند، مانند کاشتن بذری در خاک حاصلخیز، انسان را به سوی کمال هدایت می‌کند.

قرآن کریم، این حقیقت را در آیه‌ای تبیین می‌کند: ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ﴾ (رعد: ۱۱؛ ترجمه فولادوند: «خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا خود تغییر کنند»). این آیه، بر ضرورت خوداصلاحی به‌عنوان شرط تحول اجتماعی تأکید دارد.

فرهنگ علما و نفی خشونت

علمای سنتی، مانند باغبانانی ساده و بی‌آلایش، با نعلین و لباس بی‌پیرایه، نماد نفی خشونت بودند. انقلاب اسلامی، مانند نهالی در خاک ایمان، به دلیل نفی خشونت علما و سادگی ایشان، مورد استقبال مردم قرار گرفت. این سادگی، مانند نوری در تاریکی، در برابر تیغ‌کشی شاهان، جذابیت داشت و باید در رفتار دینی حفظ شود.

درس‌گفتار، با اشاره به سیره علمایی چون ادیب نیشابوری، بر ضرورت بازگشت به این فرهنگ تأکید دارد. علما، با عمامه‌های ساده و لباس‌های بی‌دکمه، مانند نسیمی روح‌افزا، مهربانی و نرمی را ترویج می‌کردند. این سیره، مانند چشمه‌ای زلال، باید احیا شود تا دین از خشونت پاک گردد.

جمع‌بندی بخش سوم

خشونت در رفتار دینی، با خیر الراحمین بودن خداوند ناسازگار است و باید با مهربانی و مروت جایگزین شود. دین، توصیفی است، نه فرمانی، و باید با هدایت و ارشاد، انسان را به سوی حقیقت سوق دهد. خوداصلاحی، مانند جراحی روح، خشونت را از جان انسان می‌زداید و فرهنگ علمای سنتی، مانند نوری در تاریکی، راه نفی خشونت را نشان می‌دهد. آیات قرآن کریم، مانند آیات فصلت و رعد، بر ضرورت نیکی، خوداصلاحی و تحول درونی تأکید دارند. این بخش، راهکارهایی برای اصلاح رفتار دینی و احیای سیره ائمه ارائه می‌دهد.

نتیجه‌گیری کلی

خیر و شر، به مثابه دو سوی نظام هستی، در جهان‌بینی توحیدی جایگاه ویژه‌ای دارند. خداوند، خیر محض است که در مراتب نفسی، تمیمی و اضافی تجلی می‌یابد و عالم خلقت، خیرمحور است. شرور، در برابر خیرات، نسبی و ناچیزند و در نظام الهی، به خیر منتهی می‌شوند. خشونت در جوامع اسلامی، از خلفای جور، شاهان عرب و عجم و تحریف تاریخ صدر اسلام نشأت گرفته و با فرهنگ تیغ‌کشی نهادینه شده است. اسلام، با فرهنگ جاهلی عرب متفاوت است و شیعه، آن را از طریق ائمه معصومین، که اهل فتوت و جوانمردی بودند، دریافت کرد. خیر اضافی خداوند، در صفاتی چون خیر الحاکمین، خیر الراحمین و خیر الرازقین، رحمت و حکمت الهی را نشان می‌دهد. خشونت در رفتار دینی، با سیره ائمه ناسازگار است و باید با مهربانی، مروت و خوداصلاحی زدوده شود. دین، توصیفی است و علمای سنتی، با سادگی و نرمی، نماد نفی خشونت بودند. آیات قرآن کریم، مانند ﴿مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ﴾ (نساء: ۷۹) و ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ﴾ (رعد: ۱۱)، بر خیرمحور بودن خداوند و ضرورت تحول درونی تأکید دارند. این نوشتار، زمینه‌ای برای مطالعات میان‌رشته‌ای در الهیات، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی فراهم می‌آورد و انسان را به خودشناسی، اصلاح رفتار و ترویج مهربانی دعوت می‌کند.