متن تحقیق

اسما و صفات الهی: خیر و شر در پرتو اقتضائات و فعلیت‌ها

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۷۱۷)

مقدمه: خیر و شر در آیینه اسماء الحسنی

خیر و شر، دو مفهوم بنیادین در نظام هستی‌شناسی اسلامی، چون دو بال پرنده‌ای عظیم، انسان را در مسیر شناخت الهی و کمال وجودی هدایت می‌کنند. این دو، نه تنها در ظاهر عالم ناسوت، بلکه در باطن خلقت، آیینه‌ای از اسماء و صفات الهی‌اند که حکمت و اراده خداوند را در نظام احسن بازتاب می‌دهند. درس‌گفتار شماره ۷۱۷ از مجموعه درس‌های خارج فقه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، با نگاهی عمیق و چندبعدی به خیر و شر، این مفاهیم را در پرتو اقتضائات و فعلیت‌های انسانی و با استناد به قرآن کریم، فلسفه اسلامی، و تحلیل‌های روان‌شناختی تبیین می‌کند.

بخش نخست: محدودیت‌های تاریخی و روش‌شناختی در تبیین خیر و شر

فقدان رویکردهای عملی در تبیین خیر و شر

در طول هزار سال گذشته، علوم اسلامی، به‌ویژه در حوزه کلام و فلسفه، مفاهیم خیر و شر را به‌صورت کلی و مفهومی تبیین کرده‌اند، بدون آنکه آثار عملی و علمی مشخصی ارائه دهند. این محدودیت، چون پرده‌ای بر حقیقت، مانع از دستیابی به تحلیل‌های کاربردی و مصداقی شده است. فقدان رویکردهای تجربی و آزمایشگاهی در این علوم، تبیین خیر و شر را به مباحثی انتزاعی محدود ساخته و ضرورت بازنگری روش‌شناختی را برجسته می‌کند. برای نمونه، کتب کلامی و فلسفی، خیر را به‌عنوان کمال و شر را به‌عنوان نقص تعریف کرده‌اند، اما کمتر به مصادیق عینی و تأثیرات آن‌ها بر رفتار انسانی پرداخته‌اند. این نارسایی، چون چشمه‌ای خشکیده، پژوهشگران را از بهره‌مندی از ثمرات عملی محروم ساخته و نیاز به رویکردی جامع‌تر را آشکار می‌سازد.

نیاز به رویکردی آزمایشگاهی و عملی

برای غلبه بر این محدودیت، باید خیر و شر را در ظرف عملی و آزمایشگاهی بررسی کرد. این رویکرد، چون چراغی در تاریکی، امکان تحلیل مصادیق عینی و تأثیرات آن‌ها بر انسان را فراهم می‌آورد. برای مثال، بررسی رفتارهای انسانی در مواجهه با خیرات ظاهری شرور، می‌تواند به فهم دقیق‌تر انگیزه‌ها و پیامدهای آن‌ها منجر شود. این روش، نه تنها به غنای علمی بحث می‌افزاید، بلکه کاربردهای عملی آن را در زندگی فردی و اجتماعی آشکار می‌سازد. درس‌گفتار حاضر، با تأکید بر این ضرورت، خیر و شر را در سه گزاره عملی مورد تحلیل قرار داده است: خیرات ظاهری شرور، نقش نفس مزینّه، و عقلانیت در گرایش به شر.

جمع‌بندی بخش نخست

محدودیت‌های تاریخی علوم اسلامی در تبیین خیر و شر، به دلیل فقدان رویکردهای تجربی، این مفاهیم را به مباحثی انتزاعی تبدیل کرده است. ضرورت بازنگری روش‌شناختی و اتخاذ رویکردی عملی و آزمایشگاهی، راه را برای فهم عمیق‌تر و کاربردی‌تر این مفاهیم هموار می‌سازد. این بخش، با تأکید بر نیاز به تحلیل‌های مصداقی، زمینه را برای بررسی خیر و شر در پرتو اقتضائات و فعلیت‌ها فراهم می‌آورد.

بخش دوم: خیرات ظاهری و نقش نفس مزینّه در گرایش به شر

خیرات ظاهری در شرور

هر شری، چون گلی با خارهای فریبنده، آلوده به خیرات ظاهری است که انسان را به دلیل ظاهرگرایی به سوی خود جذب می‌کند. این خیرات، مانند لذت‌های لحظه‌ای یا نتایج فوری، در طراحی الهی عالم ناسوت نهفته‌اند، جایی که ظواهر بر باطن‌ها غلبه دارند. انسان، به دلیل گرایش به ظواهر، به این خیرات تمسک می‌جوید و از باطن شرور، که پیامدهای منفی و ناپایدار آن‌هاست، غافل می‌ماند. برای نمونه، گناهان و معاصی، مانند لذت‌های حرام، در ظاهر خیر و مطلوب به نظر می‌رسند، اما در باطن به شقاوت و خسران منجر می‌شوند.

ترجمه فولادوند: و شیطان اعمالشان را برایشان آراست.

نقش نفس مزینّه در تزئین شرور

نفس مزینّه، چون نقاشی چیره‌دست، با برجسته‌سازی خیرات ظاهری شرور، انسان را به سوی آن‌ها سوق می‌دهد. این تزئین، نه تنها در ذهن انسان، بلکه در واقعیت خارجی نیز وجود دارد، زیرا شرور به‌طور ذاتی دارای جنبه‌های جذاب هستند. قرآن کریم، این نقش را در آیه‌ای روشن تبیین می‌کند، جایی که شیطان اعمال زشت را برای انسان آراسته می‌سازد. این ویژگی، انسان را در برابر آزمایش الهی قرار می‌دهد، آزمایشی که در آن باید میان خیرات ظاهری و باطنی تمایز قائل شود.

ترجمه فولادوند: و شیطان اعمالشان را برایشان آراست.

عقلانیت در گرایش به شر

انسان‌ها، به دلیل عقلانیت، به خیرات ظاهری شرور گرایش دارند و هیچ‌کس به دلیل بد بودن شر به آن روی نمی‌آورد. این گرایش، چون انتخاب مسافری در بیابان، نتیجه محدودیت ادراکی و ظاهرگرایی است. انسان، در جست‌وجوی خیر و مطلوب، به خیرات ظاهری شرور تمسک می‌جوید، بدون آنکه به پیامدهای باطنی آن‌ها توجه کند. این پیچیدگی، نشان‌دهنده نقش عقل در تصمیم‌گیری‌ها و تأثیر نفس مزینّه در جهت‌دهی به آن است. برای مثال، فردی که به گناه روی می‌آورد، نه از سر دیوانگی، بلکه به دلیل فهم خیر ظاهری آن، مانند لذت یا منفعت فوری، این انتخاب را می‌کند.

سازگاری خیرات ظاهری با قرآن کریم

گرایش به خیرات ظاهری شرور، با آیات قرآن کریم که شرور را مذمت می‌کنند، منافاتی ندارد، زیرا قرآن کریم به باطن و پیامدهای شرور توجه دارد. این آیات، چون چراغ‌های هدایت، انسان را از نتایج ناپایدار و زیان‌بار شرور آگاه می‌سازند، نه از خیرات ظاهری آن‌ها. برای نمونه، آیه‌ای از سوره کهف، به کسانی اشاره دارد که اعمالشان را نیکو می‌پندارند، اما در باطن به خسران می‌انجامد. این دیدگاه، سازگاری میان ظاهرگرایی انسان و هشدارهای قرآنی را نشان می‌دهد.

ترجمه فولادوند: و گمان می‌کنند که کار نیک انجام می‌دهند.

عالم ناسوت به‌عنوان زینت‌کده

عالم ناسوت، چون باغی پر از گل‌های فریبنده، زینت‌کده‌ای است که همه اعمال و اشیاء در آن مزین به خیرات ظاهری‌اند. این طراحی الهی، انسان را در معرض آزمایش قرار می‌دهد، آزمایشی که در آن باید میان ظواهر و باطن‌ها تمایز قائل شود. خیرات ظاهری، چون نغمه‌ای دل‌انگیز، انسان را به سوی خود می‌خوانند، اما تنها با بصیرت قرآنی می‌توان باطن شرور را شناخت و از آن‌ها دوری گزید. این ویژگی، بخشی از نظام احسن خلقت است که انسان را به سوی کمال هدایت می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

خیرات ظاهری شرور، با تزئین نفس مزینّه و گرایش عقلانی انسان، او را به سوی شر جذب می‌کنند. عالم ناسوت، به‌عنوان زینت‌کده‌ای الهی، این خیرات را در خود جای داده و انسان را در معرض آزمایش قرار می‌دهد. قرآن کریم، با هشدار به باطن شرور، انسان را به سوی خیرات پایدار هدایت می‌کند. این بخش، با تحلیل نقش ظاهرگرایی و نفس مزینّه، زمینه را برای بررسی کشش‌های انسانی فراهم می‌سازد.

بخش سوم: کشش‌های انسانی و اقتضائات وجودی

تفاوت کشش‌های انسانی

انسان‌ها، چون پرندگان با بال‌های متفاوت، بر اساس کشش‌هایشان به چهار دسته تقسیم می‌شوند: بدوی، متوسط، عالی، و محبوبین. دسته بدوی، چون مسافرانی در کویر، به ظواهر و خیرات نقد گرایش دارند، در حالی که دسته‌های عالی و محبوبین، مانند ستارگان آسمان، به خیرات باطنی و پایدار تمایل نشان می‌دهند. این تفاوت، نتیجه اقتضائات و فعلیت‌های گوناگون است که انسان را در مسیر صعود یا سقوط قرار می‌دهد. برای نمونه، انسان بدوی به لذت‌های فوری تمسک می‌جوید، اما انسان عالی به معرفت و عبادت روی می‌آورد.

ظاهرگرایی و نقد در برابر نسیه

انسان ظاهرگرا، چون تاجری که به سود فوری می‌اندیشد، به خیرات نقد (فوری) گرایش دارد و از خیرات نسیه (بلندمدت) غافل می‌ماند. این گرایش، با ضرب‌المثل «نقد را دریاب، نسیه به کار نیاید» بازتاب یافته و نشان‌دهنده اولویت‌بندی کوتاه‌مدت در رفتار انسانی است. در مقابل، انسان‌های عالی، با نگاهی به افق‌های دور، خیرات پایدار را انتخاب می‌کنند. این تفاوت، چون دو مسیر در جنگل، انسان را به مقاصد متفاوت هدایت می‌کند.

نیاز خیرات کمالی به کشش و استعداد

خیرات کمالی، مانند عبادت و معرفت، چون گنج‌هایی در اعماق زمین، نیازمند کشش، استعداد، و تلاش‌اند. در مقابل، شرور، مانند علف‌های هرز، به دلیل سهولت دسترسی و خیرات ظاهری، خودآموزند و انسان را بدون نیاز به مربی جذب می‌کنند. این تفاوت، چون دو مسیر کوهستانی و هموار، چالش اصلی در مسیر رشد انسانی را نشان می‌دهد. برای مثال، آموختن علوم الهی نیازمند تربیت و استمرار است، اما گناه به دلیل جذابیت ظاهری، به‌آرامی انسان را در خود فرو می‌برد.

جمع‌بندی بخش سوم

تفاوت در کشش‌های انسانی، انسان‌ها را به دسته‌های گوناگون تقسیم می‌کند و در مسیرهای متفاوتی قرار می‌دهد. ظاهرگرایی، گرایش به خیرات نقد، و سهولت شرور، چالش‌هایی‌اند که انسان را از خیرات کمالی دور می‌کنند. این بخش، با تحلیل کشش‌ها و اقتضائات، زمینه را برای نقد فلسفه ماهیت و بررسی امکان صعود و سقوط فراهم می‌سازد.

بخش چهارم: نقد فلسفه ماهیت و امکان تحول انسانی

نقد فلسفه ماهیت

فلسفه ماهیت، که انسان را به ذات ثابت محدود می‌کند، چون قفسی است که بال‌های تحول را می‌بندد. این دیدگاه، که در برخی کتب فلسفی با عباراتی چون «السعید سعیدٌ فی بطن أمه» بیان شده، غیرعلمی، غیرقرآنی، و با واقعیت‌های تجربی ناسازگار است. انسان، مانند رودی جاری، قابلیت تحول و تغییر دارد و به هیچ ذات ثابتی محبوس نیست. این نقد، ضرورت بازنگری در فلسفه‌های کلاسیک و اتخاذ دیدگاهی پویا را برجسته می‌کند.

اقتضایی بودن ختم الهی

آیه‌ی ﴾خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِحَرُومْ﴿ (بقره: ۷)، چون هشداری از آسمان، به معنای ختم اقتضایی است، نه جبری. این ختم، مانند اخطاری از استاد به شاگرد، به رفتار انسان وابسته است و او را به تغییر و بازگشت به مسیر صحیح دعوت می‌کند. این دیدگاه، اختیار انسانی را حفظ کرده و از جبرگرایی پرهیز می‌کند. برای مثال، انسان با تغییر رفتار، می‌تواند از این حالت رهایی یابد و به خیر دست یابد.

ترجمه فولادوند: خداوند بر دل‌ها و گوش‌ها و چشم‌هایشان مهر نهاده است.

امکان صعود و سقوط

هر انسانی، چون پرنده‌ای در آسمان، قابلیت صعود به عرش اعلا یا سقوط به اسفل السافلین را دارد. این امکان، مانند جریان آب در رودخانه، نتیجه‌ی نبود محدودیت ذاتی در انسان است. تاریخ، چون آینه‌ای روشن، نمونه‌هایی چون حر را نشان می‌دهد که از سقوط به صعود رسید. این دیدگاه، انسان را به تلاش و تغییر در فعلیت‌ها دعوت می‌کند و از هرگونه جبرگرایی پرهیز می‌دهد.

رد داستان‌های بی‌اساس

داستان‌هایی چون گناه ملائکه (هاروت و ماروت) یا کرامات بدون سند، مانند شاخه‌های خشکیده، فاقد پشتوانه‌ی شرعی و علمی‌اند. این امر، چون هشداری به پژوهشگران، بر ضرورت استناد به منابع معتبر و پرهیز از خرافات تأکید دارد. برای مثال، روایاتی که بدون سند معتبر به ائمه منسوب می‌شوند، نمی‌توانند مبنای اعتقاد یا عمل قرار گیرند.

تعینات الهی و نبود ظرف ثابت

تعینات انسانی، مانند ابر و باران، چون جریانی سیال، فاقد ظرف ثابت‌اند و تحت تأثیر افعال و ظهورات الهی تغییر می‌کنند. این دیدگاه، مانند فیزیک مدرن، انسان را موجودی تحول‌پذیر معرفی می‌کند و با فلسفه ماهیت ناسازگار است. برای نمونه، انسان می‌تواند با تغییر عمل و محیط، از یک حالت به حالت دیگر منتقل شود، بدون آنکه به ذات ثابت محدود باشد.

جمع‌بندی بخش چهارم

نقد فلسفه ماهیت، ختم اقتضایی، و امکان صعود و سقوط، نشان‌دهنده‌ی پویایی انسان در مسیر تحول است. ردبا‌های بی‌اساس و تأکید بر تعینات الهی، انسان را به سوی فهم صحیح از قابلیت‌های خود هدایت می‌کند. این بخش، با تحلیل امکان تحول، زمینه را برای بررسی جاذبه‌های الهی فراهم می‌سازد.

بخش: جاذبه‌های الهی و نقش اقتضائات و فعلیت‌ها

جاذبه‌های الهی در صعود و سقوط

صعود و سقوط انسان، مانند حرکت سیارات در مدار، نتیجه جاذبه‌های الهی است که تحت تأثیر عوامل و اقتضائات مختلف عمل می‌کنند. این جاذبه‌ها، چون خورشید و زمین، انسان را به سوی مراتب بالا یا پایین هدایت می‌کنند. عوامل محیطی، اجتماعی، و معنوی، مانند لقمه و نطفه، در این مسیر نقش‌آفرین‌اند. برای مثال، عمل صالح و دعا می‌توانند انسان را به سوی صعود هدایت کنند، در حالی که محیط نامناسب به سقوط منجر می‌شود.

نقش اقتضائات و فعلیت‌ها

اقتضائات انسانی، چون بذرهایی برابر، در همه یکسان‌اند، اما فعلبت‌ها، مانند عمل صالح و دعا، باعث تفاوت در مسیرها می‌شوند. قرآن کریم، این برابری را در آیه‌ای تأیید می‌کند که پیامبر را بشری مانند دیگران می‌داند. فعلبت‌ها، مانند نسیمی ملایم، انسان را به سوی رشد یا انحطاط هدایت می‌کنند و نقش کلیدی در صعود و سقوط دارند.

ترجمه فولادوند: من بشری مانند شما هستم.

شهادت و اقتضائات غیبی

شهادت برخی افراد ساده، مانند چوپان یا قصاب، چون گلی در بیابان، نتیجه اقتضائات غیبی و خیرات ناشناخته است. این امر، مانند داستان موسی و قصاب، پیچیدگی نظام را نشان می‌دهد. عوامل، مانند دعای خیر یا نطفه پاک، می‌توانند انسان را به مقامات عالی رسانند، بدون توجه به جایگاه اجتماعی.

کمبود شهدای حوزوی

فقدان شهددای برجسته از حوزه‌های علمیه در جنگ، مانند گنجی مدفون، نشانه عدم استفاده از سرمایه‌های کلان انسانی است. حضور یک مجتهد در جبهه، چون لشکری عظیم، تأثیر شگرفی دارد، اما عدم بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها، نقص اجتماعی حوزه را آشکار می‌سازد. این امر، ضرورت بازنگری در نقش حوزه‌ها را برجسته می‌کند.

جمع‌بندی بخش پنجم

جاذبه‌های الهی، با تأثیر از اقتضائات و فعلبت‌ها، انسان را در مسیر صعود یا سقوط قرار می‌دهند. شهادت افراد ساده و کمبود شهددای حوزوی، پیچیدگی نظام و ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌ها را نشان می‌دهند. این بخش، با تحلیل نقش فعلبت‌ها، زمینه را برای بحث دعا و توکل فراهم می‌کند.

بخش ششم: دعا، توکل، و پیچیدگی عالم

دعای قنوت و خیر الهی

دعای قنوت، چون «وَافْعَلْ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَلَا تَفْعَلْ بِي مَا أَنا أَهْلُهُ»، مانند سپردن دست به دریا، انسان را به درخواست خیر الهی پیش از استحقاق دعوت می‌کند. این دعا، توکل و پرهیز از خودمحوری را می‌آموزد و انسان را به سوی خدا رهنمون می‌سازد. این دیدگاه، مانند نسیمی که روح را نوازش می‌دهد، انسان را از خودبینی رها می‌کند.

پیچیدگی عالم و محدودیت دانش

عالم، چون اقیانوسی بی‌کران، بسیار پیچیده‌تر از آن است که انسان بتواند آن را کاملاً اندازه‌گیری یا پیش‌بینی کند. این پیچیدگی، مانند سایه‌ای بلند، محدودیت دانش انسانی را نشان می‌دهد و ضرورت توکل به خدا را برجسته می‌کند. انسان، با دعا و عمل صالح، می‌تواند مسیر خیر را هموار کند، حتی اگر عوامل مؤثر را نشناسد.

جمع‌بندی بخش ششم

دعای قنوت و توکل، انسان را به سوی خیر الهی هدایت می‌کنند، در حالی که پیچیدگی عالم، ضرورت تسلیم به خدا را آشکار می‌سازد. این بخش، با تأکید بر نقش دعا و محدودیت دانش، انسان را به تلاش و سپردن به خدا دعوت می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

درس‌گفتار شماره ۷۱۷ از مجموعه درس‌های خارج فقه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، خیر و شر را در پرتو اسماء الحسنی و با تأکید بر اقتضائات و فعلیت‌های انسانی تبیین کرده است. محدودیت‌های تاریخی علوم اسلامی، خیرات ظاهری شرور، و نقش نفس مزینّه، انسان را در معرض آزمایش الهی قرار می‌دهند. کشش‌های متفاوت، انسان‌ها را به دسته‌های گوناگون تقسیم می‌کنند، اما فلسفه ماهیت، با محدود کردن انسان به ذات ثابت، با قرآن کریم و علم مدرن ناسازگار است. اقتضائات برابر و فعلیت‌های متفاوت، مسیر صعود و سقوط را تعیین می‌کنند. شهادت افراد ساده و کمبود شهدای حوزوی، پیچیدگی نظام و ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌ها را نشان می‌دهند. دعای قنوت و توکل، انسان را به سوی خیر الهی هدایت می‌کنند، در حالی که پیچیدگی عالم، تسلیم به خدا را ضروری می‌سازد.