متن تحقیق

تأملات عرفانی و فلسفی در مفهوم زمان

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 466)

مقدمه: درآمدی بر تأملات عرفانی و فلسفی زمان

در گستره معارف الهی، زمان چونان آینه‌ای است که تجلیات اسماء و صفات حق را در عالم ناسوت بازمی‌تاباند. این نوشتار، برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره در جلسه 466 مجموعه مصباح الانس، به کاوش در مفهوم زمان از منظری عرفانی و فلسفی می‌پردازد. محور این تأملات، بررسی ماهیت زمان، رابطه آن با حرکت افلاک، احاطه عرش بر مراتب وجودی، و نقد آرای عرفا و متکلمان، به‌ویژه محیی‌الدین ابن‌عربی، است.

بخش نخست: احاطه عرش و ظهورات ناسوت

1.1. جامعیت عرش در برگرفتن صور و حرکات

عرش، چونان تخت‌گاهی رفیع در عالم غیب، مظهر جامع اسماء الهی است که صور، حرکات، ارواح، و اسرار وجود را در بر می‌گیرد. این جامعیت، چونان دریایی بی‌کران است که تمامی کثرات عالم را در خود جای داده و مراتب وجودی را از قلم و لوح تا افلاک و نظام کیوانی در خود درج می‌کند. صورته عرش، به تجلیات ظاهری، حركته به سیر وجودی، روحه به حیات باطنی، و سره به حقیقت غیبی آن اشاره دارد. این احاطه، نظام عالم ناسوت را سامان می‌دهد و ظهورات ارضی را به‌عنوان آیینه‌ای از تجلیات الهی پدیدار می‌سازد.

1.2. ظهورات ناسوت: اساس نزولات الهی

عالم ناسوت، چونان صحنه‌ای است که پرده‌های تجلیات الهی بر آن گشوده می‌شود. این عالم، پایین‌ترین مرتبه وجود است که از عرش تا قلم، لوح، افلاک، کواکب، و نظام کیوانی امتداد می‌یابد. نزولات الهی، از مراتب غیبی تا چهار فصل، ساعت، دقیقه، و ثانیه، در این عالم ظهور می‌یابند. این سلسله‌مراتب، چونان نردبانی است که روح الهی را از مقام غیب به سوی خاک می‌رساند و نظام عالم را در هماهنگی با مشیت حق تنظیم می‌کند.

1.3. نقد تقسیمات ذوقی در عرفان

برخی تقسیم‌بندی‌های عرفانی در باب ظهورات، چونان نقشی بر آب، فاقد استحکام استدلالی‌اند و از ذوق عرفانی سرچشمه می‌گیرند. این تقسیمات، گرچه در کلیت خود به حقیقت ظهور و مظهریت عالم اشاره دارند، در جزئیات فاقد پشتوانه علمی‌اند. عالم، به‌طور عام، چونان آیینه‌ای است که اسماء و صفات الهی را بازمی‌تاباند، اما نسبت دادن مراتب خاص به افلاک یا دیگر موجودات، گاه از استدلال عقلی تهی است. این نقد، بر لزوم پیوند عرفان با فلسفه و استدلال تأکید می‌ورزد.

1.4. تجلی اسماء و صفات الهی

تمامی عالم، چونان پرده‌ای است که نقوش اسماء و صفات الهی بر آن نقش بسته است. عرش، به‌عنوان مظهر اسماء اصلی (حیات، علم، قدرت، اراده)، بر مراتب مادون خود اثر می‌گذارد و نظام خلقت را از غیب تا ناسوت سامان می‌دهد. این تأثیر، چونان جریانی است که از سرچشمه الهی به سوی کثرات عالم جاری می‌شود و هر مرتبه را در جایگاه خود قرار می‌دهد.

بخش دوم: مراتب وجود و ماهیت زمان

2.1. تقسیم‌بندی عالم: سرمد، دهر، و زمان

عالم، چونان کتابی است که در سه فصل سرمد، دهر، و زمان نگاشته شده است. سرمد، عالم مجردات و ثابت به ثابت است که در آن وحدت الهی غالب است. دهر، عالم مثالی و ثابت به متغیر است که به سیالیت نسبی اشاره دارد. زمان، عالم ماده و متغیر به متغیر است که در آن کثرت و حرکت سیال حاکم است. این تقسیم‌بندی، ریشه در فلسفه ملاصدرا و عرفان نظری دارد و مراتب وجود را از وحدت غیبی تا کثرت مادی ترسیم می‌کند.

2.2. چالش‌های شناخت زمان در عرفان

شناخت زمان در عرفان، چونان راه رفتن بر لبه تیغ است، زیرا خلط مباحث فلسفی با ذوق عرفانی، به کاستی‌هایی در استدلال منجر شده است. عرفا، گاه مفاهیم فلسفی مانند زمان را با رویکردی ذوقی تحلیل کرده‌اند که فاقد دقت عقلی است. این خلط، به تضعیف استدلال‌های عرفانی انجامیده و ضرورت بازگشت به استدلال فلسفی را آشکار می‌سازد.

2.3. ماهیت زمان: کم متصل و عرضی

زمان، چونان جریانی سیال، کم متصل و غير قار الذات است که بر حرکت افلاک عارض می‌شود. این ماهیت، در فلسفه ملاصدرا، زمان را به‌عنوان عرضی تعریف می‌کند که وجودی ضعیف، اما حقیقی دارد. زمان، چونان سایه‌ای است که از حرکت افلاک بر زمین می‌افتد و نظام کیوانی را در مقاطع قابل اندازه‌گیری نمایان می‌سازد.

2.4. وجود خارجی زمان

برخلاف دیدگاه متکلمان که زمان را موهوم می‌پندارند، زمان چونان نخی است که حرکت افلاک را به هم می‌تند و وجودی خارجی و حقیقی دارد. این وجود، هرچند ضعیف‌تر از حرکت و جوهر است، اما از حقیقت عینی برخوردار است و نمی‌توان آن را به صرف مفهوم ذهنی فروکاست.

2.5. نقد موهوم بودن زمان

زمان، نه موهوم است و نه انتزاعی، بلکه چونان جریانی است که از حرکت افلاک سرچشمه می‌گیرد و وجودی عینی دارد. این نقد، آرای متکلمان را که زمان را صرفاً مفهومی ذهنی می‌دانند، رد می‌کند و بر حقیقت خارجی زمان تأکید می‌ورزد.

بخش سوم: دهر، دور عرشی، و مراتب زمانی

3.1. دهر: روح زمان

دهر، چونان روحی است که در کالبد زمان دمیده شده و با لحاظ ثابت به متغیر، سیالیت زمان را تنظیم می‌کند. این مرتبه، به عالم مثالی اشاره دارد که میان سرمد و زمان قرار گرفته و چونان پلی است که وحدت غیبی را به کثرت مادی متصل می‌سازد.

3.2. دور عرشی: ظهور کونی، نه تکراری

دور عرشی، چونان تجلی مداوم الهی، مظهر زمان است، اما نه به معنای تکرار، بلکه ظهوری کونی و غیرمتکرر. این دیدگاه، نقدی است بر تصور برخی عرفا که حرکت عرش را مشابه حرکت افلاک و تکراری پنداشته‌اند. عرش، فراتر از تکرار، چونان خورشیدی است که نور وجود را بر عالم می‌تاباند.

3.3. مراتب زمانی عرش

عرش، چونان کتابی جامع، شامل چهار مرتبه زمانی (ایام، ساعات، درجات، دقایق) است که نظام کیوانی را در مقاطع قابل اندازه‌گیری نمایان می‌سازد. این مراتب، از روزها تا ثانیه‌ها، چونان خطوطی هستند که بر صفحه وجود ترسیم شده‌اند و حرکت سیال افلاک را به نظم می‌آورند.

3.4. یوم و لیل و نهار: مقاطع انتزاعی

یوم (روز)، لیل (شب)، و نهار (روز روشن)، چونان مقاطعی هستند که از حرکت وضعی زمین انتزاع می‌شوند. این عناوین، وجودی مستقل ندارند، بلکه چونان سایه‌هایی از حرکت افلاک بر زمین پدیدار می‌شوند و ظرف ظهور احکام الهی‌اند.

بخش چهارم: نقد آرای عرفانی و کلامی

4.1. نقد غیب مطلق و مظهر شهادت

برخلاف دیدگاه برخی عرفا، مانند قونوی، که لیل را مظهر غیب مطلق می‌دانند، لیل مظهر شمس و قمر است و تاریکی آن به محدودیت ادراک انسانی بازمی‌گردد. غیب مطلق، نور محض است و نه تاریکی. نهار، به دلیل روشنایی، مظهر شهادت است و ظهور و خفای نسبی را نمایان می‌سازد.

4.2. ایام الله و احکام الهی

یوم، چونان ظرفی است که تمامی احکام الهی را در خود جای می‌دهد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ
(آل‌عمران: 190). ترجمه فولادوند: «در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پی‌هم آمدن شب و روز، نشانه‌هایی است برای خردمندان». این آیه، به نشانه‌های الهی در تناوب لیل و نهار و نسبت آنها به حق اشاره دارد که ایام الله نامیده می‌شوند.

4.3. نقد تکرار و اعاده معدوم

تکرار ایام، چونان سایه‌ای است که در ظاهر مشابه، اما در حقیقت غیرمتکرر است. در عرفان نظری، تجلیات الهی غیرمتکررند (لا تكرار في التجلي). اعاده معدوم، به دلیل سیالیت زمان و غیرمتکرر بودن تجلیات، محال است. زمان، چونان جریانی است که هر لحظه‌اش تجلی جدیدی را به ارمغان می‌آورد.

4.4. سیالیت زمان و حرکت سیاله

زمان، چونان رودی سیال است که هیچ‌گاه متوقف نمی‌شود و آن قطعی ندارد. حقیقت زمان، حرکت سیاله است، نه حرکت قاطعه که در مقاطع فرضی مانند ساعت و دقیقه نمود می‌یابد. این سیالیت، به حقیقت وجودی زمان اشاره دارد که فراتر از تقسیم‌بندی‌های انسانی است.

بخش پنجم: دجال و ایام آخرالزمان

5.1. ایام دجال: هول و اضطراب

روایات دجال، مانند «یوم کالسنة»، به شدت هول و اضطراب در آخرالزمان اشاره دارند، نه تغییر در نظام کیوانی. این ایام، چونان طوفانی است که ادراک زمان را متأثر می‌سازد، اما خورشید و ماه در جای خود ثابت‌اند. شدت حوادث، مانند ظهور دجال، زمان را در نظر انسان طولانی یا کوتاه می‌نماید.

5.2. دجال: موجودی مدرن و اقتدار مادی

دجال، چونان غولی است که تمامی اقتدار مادی و تکنولوژیک بشری را در خود جمع کرده است. این موجود، نماد اوج قدرت دنیوی است که در آخرالزمان ظهور می‌یابد و با نمایش توانایی‌های بی‌مانند، زمینه را برای ظهور ناجی الهی، امام زمان (عج)، فراهم می‌سازد. دجال، نه حیوانی ساده، بلکه موجودی مدرن است که تمامی تکنیک و صنعت بشری را در خود متبلور می‌کند.

5.3. امام زمان و نقش دجال

دجال، چونان آیینه‌ای است که ضعف اقتدار مادی را در برابر جمال الهی ناجی آشکار می‌سازد. ظهور دجال، مقدمه‌ای است برای ورود امام زمان (عج) که با تجلی ملكوت سماوات و الارض، تمامی عالم را به سوی حق رهنمون می‌شود. این ظهور، چونان طلوع خورشیدی است که تاریکی‌های مادی را زایل می‌کند.

5.4. نقد روایات دجال

روایات منسوب به عایشه یا ابوهریره در باب دجال، چونان حبابی بر آب، فاقد اعتبارند. این روایات، گاه به‌اشتباه به پیامبر اکرم (ص) نسبت داده شده‌اند و از سند معتبر برخوردار نیستند. تحلیل دقیق این روایات، ضرورت بازنگری در منابع حدیثی را آشکار می‌سازد.

بخش ششم: نقد فلسفه و کلام در باب زمان

6.1. نقد فلسفه ابن‌عربی

فلسفه محیی‌الدین ابن‌عربی، چونان درختی است که شاخه‌های عرفانی‌اش پربار، اما ریشه‌های فلسفی‌اش سست است. خلط مباحث فلسفی و عرفانی در آثار او، به انحرافات استدلالی منجر شده است. این نقد، بر ضرورت تقویت بنیان‌های فلسفی در عرفان تأکید می‌ورزد.

6.2. ازل و زمان: نسبت حق و انسان

ازل، چونان قله‌ای است که در مقام ثبات الهی قرار دارد، در حالی که زمان، چونان جریانی است که در ظرف حدوث انسانی جاری است. نسبت ازل به حق، مانند نسبت زمان به انسان است، اما ازل نعت سلبی نیست، بلکه اسم حق و مبدأ ثبات اسماء الهی است.

6.3. نقد موهوم بودن ازل، ابد، و زمان

ازل، ابد، و زمان، چونان ستون‌های وجودی‌اند که حقیقت دارند و متوهم نیستند. این نقد، آرای متکلمان و ابن‌عربی را که این مفاهیم را موهوم می‌دانند، رد می‌کند و بر وجود حقیقی آنها تأکید می‌ورزد.

6.4. تسلسل و ذاتی بودن زمان

سؤال از زمانِ زمان، چونان افتادن در گردابی است که به تسلسل می‌انجامد. زمان، به‌عنوان عرضی ذاتی، علّت نمی‌طلبد و سؤال از آن بی‌معناست. این اصل، دیدگاه متکلمان را که هر موجودی را قابل سؤال می‌دانند، نقد می‌کند.

بخش هفتم: آیات و احکام الهی

7.1. آیه كَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

قرآن کریم می‌فرماید:

كَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا
(نساء: 176). ترجمه فولادوند: «و خدا به هر چیزی داناست». این آیه، به ثبات و دوام علم الهی اشاره دارد، نه معنای ماضی زمانی، و بر احاطه حق بر تمامی مراتب وجودی تأکید می‌ورزد.

7.2. آیه لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ

قرآن کریم می‌فرماید:

لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ
(روم: 4). ترجمه فولادوند: «فرمان از آنِ خداست، پیش از این و پس از این». این آیه، به احاطه الهی بر تمامی مراتب وجودی و زمانی اشاره دارد و زمان را تحت سیطره حق قرار می‌دهد.

7.3. نقد قید زمان بر حق

زمان، چونان جریانی است که در ظرف حدوث انسانی جاری است، اما حق، فراتر از قید زمان است. این دیدگاه، بر ازلیت و ابدیت حق تأکید می‌ورزد و زمان را معلول حرکت افلاک می‌داند که نمی‌تواند ذات الهی را مقید سازد.

بخش هشتم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

این نوشتار، با کاوش در درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، به بررسی عمیق مفهوم زمان از منظر عرفانی و فلسفی پرداخت. زمان، به‌عنوان مقدار حرکت افلاک، وجودی حقیقی، اما ضعیف و عرضی دارد که برخلاف دیدگاه متکلمان، موهوم نیست. عرش، به‌عنوان مظهر جامع اسماء الهی، بر مراتب وجودی و زمانی احاطه دارد و دهر، به‌عنوان روح زمان، سیالیت آن را تنظیم می‌کند. نقد آرای ابن‌عربی و متکلمان، بر ضرورت استدلال فلسفی در برابر ذوق عرفانی تأکید می‌ورزد. روایات دجال، به هول و اضطراب آخرالزمان اشاره دارند، نه تغییر نظام کیوانی، و دجال به‌عنوان موجودی مدرن، مقدمه ظهور امام زمان (عج) است. آیات قرآن کریم، مانند

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ
(آل‌عمران: 190) و

لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ
(روم: 4)، بر احاطه الهی بر زمان و نشانه‌های آن تأکید دارند. این تأملات، به درک عمیق‌تر توحید، انسان‌شناسی، و خودشناسی در عرفان شیعی یاری می‌رساند و دعوتی است به بازنگری در علوم انسانی اسلامی.