متن تحقیق

حیرت، سلوک و وصول انسان

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 501)

مقدمه

در گستره عرفان نظری و حکمت متعالیه، پرسش از چگونگی یافتن انسان و مسیر سلوک او به سوی کمال، از اساسی‌ترین مباحث است. درس‌گفتار 501 از مجموعه «مصباح الانس»، برگرفته از سخنان آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (مورخ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۸۳)، به کاوش در چیستی وجود انسان، نزول او از مراتب الهی، حیرت ممدوح و مذموم، مراتب سلوک، و نقش تقلید، علم و رویت در رسیدن به حقیقت می‌پردازد. این گفتار، با استناد به آیات قرآن کریم و تبیین مراتب کشف، انسان را به تأمل در جایگاه خویش و حرکت به سوی وصول بلا احتمال دعوت می‌کند.

بخش یکم: چیستی یافتن انسان و حیرت

پرسش از چگونگی یافتن انسان

پرسش بنیادین این گفتار، چگونگی یافتن انسان و بازیافت اوست که دو جنبه دارد: نفس الایجاد (خلقت ذاتی) و طور نزول (مسیر ظهور و تجلی). نفس الایجاد، به خلقت بنیادین انسان در ذات الهی اشاره دارد که عمیق و پر رمز و راز است، و طور نزول، فرآیند ظهور او در عالم مادی را در بر می‌گیرد که تأمل در آن، سالک را به حیرت می‌کشاند. این حیرت، چونان دریایی است که سالک را در امواج عظمت الهی غرق می‌کند و او را به سوی کشف حقیقت رهنمون می‌سازد.

چنان‌که در قرآن کریم آمده است: ﴿خَلَقْنَاكُمْ أَطْوَارًا﴾ (نوح: ۱۴، ترجمه فولادوند: «شما را به‌صورت مراحل گوناگون آفریدیم»). این آیه، بر تنوع اطوار خلقت انسان دلالت دارد که هر مرحله، جلوه‌ای از حکمت الهی است.

تقسیم حیرت: مذموم و ممدوح

حیرت، به دو نوع مذموم و ممدوح تقسیم می‌شود. حیرت مذموم، پیش از علم و ناشی از جهل است، در حالی که حیرت ممدوح، پس از علم و از درک عظمت الهی سرچشمه می‌گیرد. اولیای الهی، در حیرت ممدوح غوطه‌ورند که نشانه کمال معرفت آن‌هاست. حیرت مذموم، چونان تاریکی است که انسان را در گمراهی فرو می‌برد، اما حیرت ممدوح، چونان نوری است که راه حقیقت را روشن می‌سازد.

این تمایز، چونان خط فاصلی است که جاهلان را از عارفان جدا می‌کند و سالک را به سوی معرفت عمیق‌تر هدایت می‌نماید.

اختلاف بواعث و پیدایش ملل و نحل

اختلاف در اسباب و علل خلقت، به تنوع سیرها و خصوصیات انسان‌ها منجر شده و ملل و نحل (مکتب‌ها و فرقه‌ها) را پدید آورده است. این تنوع، جلوه‌ای از اطوار خلقت الهی است که هر انسان را در مسیری خاص قرار می‌دهد. چنان‌که در قرآن کریم آمده است: ﴿خَلَقْنَاكُمْ أَطْوَارًا﴾ (نوح: ۱۴، ترجمه فولادوند). این آیه، بر گوناگونی مسیرهای خلقت تأکید دارد که ریشه در حکمت الهی دارد.

ملل و نحل، چونان شاخه‌های درختی‌اند که از ریشه واحد توحید سرچشمه گرفته‌اند، اما در ظهور، به رنگ‌ها و شکل‌های گوناگون متجلی شده‌اند.

بخش دوم: مراتب انسان‌ها و سلوک

دسته‌بندی انسان‌ها: منکرین و جازمین

انسان‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: گروهی که به مقصد نمی‌رسند (منکر، متذبذب، مشکوک) و گروهی که به جزم و یقین می‌رسند (اهل ملل و نحل). گروه اول، در حیرت مذموم و شک گرفتارند، در حالی که گروه دوم، به اع%A