متن تحقیق

کاوشی در مفهوم مشیت و قدرت انسانی در فلسفه اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۳۷۲)

دیباچه

در گستره اندیشه‌های فلسفی اسلامی، مفهوم مشیت چونان گوهری درخشان در میان مفاهیم بنیادین می‌درخشد و دریچه‌ای است به سوی فهم ژرفای وجود انسانی و نسبت آن با نظام آفرینش. این نوشتار، با تکیه بر آیات نورانی سوره فرقان در قرآن کریم و تأملات عمیق استاد فرزانه قدس‌سره، به کاوش در چیستی مشیت، مراتب آن، و نسبت آن با اقتدار و موانع انسانی می‌پردازد. هدف این اثر، نه‌تنها تبیین مقام مشیت در ساحت‌های دنیوی و اخروی است، بلکه با نگاهی دقیق به جایگاه معصومین، متقین، و انسان‌های عادی، می‌کوشد این مفهوم را در چارچوبی علمی و دانشگاهی به مخاطبان عرضه کند. با بهره‌گیری از تمثیلات و اشارات ادبی، این نوشتار مفاهیم پیچیده فلسفی را به‌گونه‌ای روشن و متین ارائه می‌دهد، بی‌آنکه از عمق و اصالت آن‌ها کاسته شود.

بخش نخست: چیستی مشیت و جایگاه آن در ساختار انسانی

اهمیت قدرت و مشیت در نظام خلقت

انسان، به‌عنوان اشرف مخلوقات، دارای ظرفیت‌هایی بی‌مانند است که او را از دیگر موجودات متمایز می‌سازد. در سوره فرقان، سه آیه به بیان اقتدار، عظمت، و توانمندی‌های وجودی انسان پرداخته و بر موانعی که در مسیر تحقق این توانمندی‌ها قرار دارند، تأکید دارند. مشیت، چونان کلیدی برای فهم این ظرفیت‌ها، به‌عنوان عالی‌ترین مرتبه قدرت و آگاهی انسانی معرفی می‌شود. این مفهوم، نه‌تنها در ساحت اخروی، بلکه در دنیا نیز جلوه‌ای ویژه دارد و انسان را به سوی کمال رهنمون می‌سازد، مانند نسیمی که روح را به سوی قله‌های کمال هدایت می‌کند.

مشیت در آیینه قرآن کریم: تبیین آیه ۱۵ سوره فرقان

قرآن کریم در آیه ۱۵ سوره فرقان، به زیبایی مقام مشیت متقین را در بهشت ترسیم می‌کند:

قُلْ أَذَٰلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ۖ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا * لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ ۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا

(بگو: آیا این [جهان فانی] بهتر است یا بهشت جاودان که به پرهیزگاران وعده داده شده است؟ آن برای آنان پاداش و سرانجامی است. در آنجا هر چه بخواهند برایشان فراهم است، جاودانه. این وعده‌ای است بر پروردگارت که درخواست شده است.)

این آیه، مشیت را به‌عنوان توانمندی متقین در بهشت معرفی می‌کند، جایی که اراده آن‌ها به فعلیت می‌رسد و هر آنچه بخواهند، برایشان محقق می‌شود. این مقام، چونان قله‌ای است که در آن، اراده و تحقق یکی می‌شوند و انسان به کمال قدرت و آگاهی دست می‌یابد. اما پرسش بنیادین این است که آیا این مقام مشیت، تنها به بهشت اختصاص دارد یا در دنیا نیز برای انسان قابل دسترسی است؟

مشیت به‌مثابه اراده‌ای فعّال

مشیت، در فلسفه اسلامی، به اراده‌ای اشاره دارد که از توانمندی و آگاهی سرچشمه می‌گیرد و به فعلیت می‌رسد. این اراده، چونان رودی زلال است که از سرچشمه حکمت الهی جاری شده و در ظرف کمال به مقصد می‌رسد. مشیت، توانایی انسان در تحقق خواست‌هایش است، به‌گونه‌ای که اراده او با فعل یکی می‌شود. این توانایی، نه‌تنها در بهشت، بلکه در دنیا نیز در مراتب مختلف برای انسان‌ها، از عادی تا معصومین، وجود دارد.

بخش دوم: مشیت در ساحت دنیا و آخرت

مشیت معصومین در دنیا

معصومین، مانند پیامبر اکرم و ائمه اطهار، در دنیا به مقامی از مشیت دست یافته‌اند که فراتر از مشیت متقین در بهشت است. این مقام، که در علم و قدرت آن‌ها متجلی می‌شود، ریشه در عصمت و امامت دارد. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که معصومین، به دلیل جایگاه والای خود، در دنیا از مشیتی برخوردارند که حتی از آنچه در بهشت برای متقین وعده داده شده، برتر است. این مشیت، چونان نوری است که تاریکی‌های نادانی را می‌زداید و انسان را به سوی حقیقت رهنمون می‌سازد.

مشیت در دنیا و بهشت

مشیت، منحصر به بهشت نیست و در دنیا نیز برای معصومین، متقین، و حتی انسان‌های عادی در مراتب مختلف وجود دارد. این توانایی، چونان درختی است که در خاک دنیا ریشه دارد و شاخسار آن در بهشت به بار می‌نشیند. مراتب مشیت، از انسان عادی تا معصومین، درجات متفاوتی از شدت و ضعف را در بر می‌گیرد، اما در هر مرتبه، نشانه‌ای از قدرت و آگاهی الهی است.

مراتب مشیت

مشیت دارای مراتب گوناگونی است: مشیت الهی در بالاترین مرتبه، مشیت معصومین، مشیت متقین در بهشت، و مشیت انسان‌های عادی در مراتب پایین‌تر. هر مرتبه، بسته به ظرفیت وجودی فرد یا گروه، جلوه‌ای خاص از این توانمندی را نشان می‌دهد. مشیت الهی، چونان اقیانوسی بی‌کران است که همه مراتب دیگر را در بر می‌گیرد، در حالی که مشیت انسانی، چونان جویباری است که به سوی این اقیانوس روان است.

بخش سوم: مشیت در برابر قلدری و موانع

تمایز مشیت از قلدری

مشیت، برخلاف قلدری، به معنای قدرت ظاهری و استفاده بی‌رویه از توان نیست. مشیت، اراده‌ای حکیمانه است که با مصلحت الهی هم‌راستا است، در حالی که قلدری، چونان بادی است که بی‌جهت می‌وزد و جز تخریب به بار نمی‌آورد. معصومین، با وجود دارا بودن مشیت، از قدرت خود در ظرف مصلحت استفاده می‌کردند و از به‌هم‌زدن نظام خلقت پرهیز داشتند.

مشیت و وجود بلا

معصومین، با وجود برخورداری از مقام مشیت، در دنیا با بلا و مشکلات مواجه بودند. این امر، نه‌تنها با مشیت منافاتی ندارد، بلکه بخشی از نظام خلقت است. بلا، چونان کوره‌ای است که گوهر وجود انسان را صیقل می‌دهد و او را برای تحقق مشیت آماده می‌سازد. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که مشیت، به معنای رویین‌تنی یا مصونیت از آسیب نیست، بلکه توانایی تحقق اراده در ظرف مصلحت است.

بلا به‌عنوان بخشی از نظام خلقت

بلا و موانع، بخشی جدایی‌ناپذیر از نظام انسانی هستند. حتی معصومین نیز، به دلیل قرار گرفتن در این نظام، از بلا مصون نبودند. این بلا، چونان موجی است که کشتی وجود انسان را به سوی ساحل کمال هدایت می‌کند. معصومین، با وجود مشیت، در برابر مشکلات و مصائب ایستادگی کردند، زیرا این امر با حکمت الهی سازگار است.

بخش چهارم: دشمنان و قانون‌مندی خلقت

استناد به آیه ۳۱ سوره فرقان

قرآن کریم در آیه ۳۱ سوره فرقان، به قانون‌مندی وجود دشمنان برای انبیا اشاره می‌کند:

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ ۗ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا

(و این‌گونه برای هر پیامبری دشمنی از مجرمان قرار دادیم، و پروردگارت برای هدایت و یاری بسنده است.)

این آیه، وجود دشمنان مجرم را به‌عنوان قانونی الهی برای انبیا معرفی می‌کند و تأکید دارد که خداوند، هدایتگر و یاری‌دهنده است. عبارت «وَكَذَٰلِكَ» نشان‌دهنده یک قاعده کلی و دائمی است که در نظام خلقت جاری است.

مجرمین به‌عنوان دشمنان

دشمنان انبیا، به دلیل ریشه‌های ناپاک (نطفه، لقمه، یا ژن)، از نظر ذاتی با آن‌ها در تضاد هستند. این جرم، چونان سایه‌ای است که از ناپاکی‌های وجودی سرچشمه می‌گیرد و دشمنی را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که این دشمنی، ریشه در نقصان‌های ذاتی دشمنان دارد و نه صرفاً انتخابی ارادی.

تفاوت محبین و محبوبین

محبین، با عمل خیر، در پی کسب خیرات‌اند، در حالی که محبوبین، به دلیل لطف الهی، با بلا و شهادت مواجه می‌شوند. محبین، چونان کارگرانی هستند که با تلاش به دنبال مزدند، اما محبوبین، چونان برگزیدگانی هستند که در کوره بلا صیقل می‌یابند. معصومین، به‌عنوان محبوبین، نه برای کسب خیرات، بلکه از سر عشق و لطف الهی عمل می‌کردند.

بلا و ویژگی محبوبین

محبوبین، مانند معصومین، به دلیل مقام والای خود، با بلا و مشکلات مواجه می‌شدند. این بلا، چونان آتشی است که گوهر وجود آن‌ها را خالص‌تر می‌سازد. این مواجهه، نه‌تنها با مشیت منافاتی ندارد، بلکه بخشی از مسیر کمال آن‌هاست.

بخش پنجم: نقد باورهای عامه و تبیین مشیت

مشیت و عدم رویین‌تنی

مشیت، به معنای رویین‌تنی یا مصونیت از آسیب نیست، بلکه توانایی تحقق اراده در ظرف مصلحت است. باورهای عامه که معصومین را مصون از آسیب می‌دانند، چونان افسانه‌ای است که حقیقت نظام خلقت را مخدوش می‌کند. معصومین، در نظام انسانی، آسیب‌پذیر بودند تا تعادل و عدالت خلقت حفظ شود.

تعامل عادلانه در نظام خلقت

نظام خلقت، بر پایه تعامل عادلانه میان انسان‌ها بنا شده است. رویین‌تنی معصومین، این تعادل را بر هم می‌زد، مانند آنکه در میدان رزم، یکی از دو پهلوان را با سلاحی نفوذناپذیر مجهز کنند. معصومین، با پذیرش آسیب‌پذیری، این عدالت را پاس داشتند.

ترس دشمنان از نگاه معصومین

دشمنان معصومین، به دلیل ترس از نگاه معنوی آن‌ها، از پشت به آن‌ها حمله می‌کردند تا از تأثیر این نگاه در امان بمانند. این ترس، چونان هراسی است که گنهکار از نور حقیقت دارد و او را به سوی تاریکی سوق می‌دهد.

بخش ششم: جذب متقابل و دعای مستجاب

جذب متقابل نور و نار

نوریان، مانند معصومین و اولیا، نوریان را جذب می‌کنند، و ناریان، مانند مجرمین، ناریان را. این جذب، چونان آهن‌ربایی است که هم‌جنس را به سوی خود می‌کشد. ریشه‌های ذاتی افراد، این قانون خلقت را رقم می‌زند.

مشیت و دعای مستجاب

افرادی که به مقام مشیت می‌رسند، دارای دعای مستجاب هستند که ممکن است در طول عمرشان به‌صورت محدود محقق شود. این دعا، چونان کلیدی است که قفل‌های مقدر را می‌گشاید و اراده را به فعلیت می‌رساند.

تفاوت محبین و محبوبین در دعا

محبین با عمل خیر دعا می‌کنند تا خیرات دریافت کنند، در حالی که محبوبین، به دلیل لطف الهی، دعای مستجاب دارند. محبین، مانند کاسبان‌اند که برای سود کار می‌کنند، اما محبوبین، چونان عاشقانی‌اند که از سر عشق دعا می‌کنند.

بخش هفتم: قدرت باطنی و موانع

مشیت و قدرت باطنی

مشیت، به‌عنوان قدرت باطنی، در انسان‌ها وجود دارد و باید به جای قدرت ظاهری دنبال شود. این قدرت، چونان گنجی است که در ژرفای وجود نهفته و در برابر زرق‌وبرق قدرت ظاهری، ارزشی والا دارد.

موانع و بلا در مسیر مشیت

موانع و بلا، بخشی از مسیر تحقق مشیت هستند. حتی معصومین نیز از این موانع مصون نبودند، زیرا این موانع، چونان سنگ‌هایی‌اند که راه را ناهموار می‌کنند، اما انسان را به سوی مقصد رهنمون می‌سازند.

خودآگاهی در مشیت

افراد در مقام مشیت، ممکن است به‌صورت ناآگاهانه از این قدرت استفاده کنند. این امر، چونان نسیمی است که بی‌خبر از خویش، گل‌ها را به رقص می‌آورد و در نظام الهی رخ می‌دهد.

جمع‌بندی

این نوشتار، با تکیه بر آیات سوره فرقان و تأملات استاد فرزانه قدس‌سره، به کاوش در مفهوم مشیت و قدرت انسانی پرداخت. مشیت، به‌عنوان عالی‌ترین مرتبه قدرت و آگاهی، در دنیا و آخرت برای معصومین، متقین، و انسان‌های عادی قابل دسترسی است. این مفهوم، با تمایز از قلدری، اراده‌ای حکیمانه و هماهنگ با مصلحت الهی است که در نظام عادلانه خلقت عمل می‌کند. دشمنان معصومین، به دلیل ریشه‌های ناپاک، به دشمنی با آن‌ها برمی‌خیزند، و این امر بخشی از قانون‌مندی خلقت است. انسان‌ها باید به جای قدرت ظاهری، قدرت باطنی را تقویت کنند تا به کمال دست یابند، مانند مسافری که در مسیر حقیقت، گنج درون را می‌جوید.