متن تحقیق

اقتدار انسانی و کمال در پرتو سوره سبا

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه، آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۴۶۳)

دیباچه

انسان، چونان گوهری بی‌همتا در نظام آفرینش، جایگاهی بس رفیع دارد که او را از دیگر مخلوقات، حتی ملایکه و جن، متمایز می‌سازد. این جایگاه، نه‌تنها در جامعیت وجودی او، بلکه در ظرفیت بی‌کرانش برای وصول به کمال و حقیقت متجلی است. سوره سبا، یکی از سوره‌های مکی قرآن کریم، با نگاهی عمیق به اقتدار انسانی و دو سطح کمال، یعنی بزرگی وجودی (کمال اول) و اتصال به ذات اقدس الهی (کمال دوم)، راهنمایی است برای شناختن این جایگاه و هشدار درباره مخاطرات استکبار. درس‌گفتار استاد فرزانه، آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، با محوریت این سوره، به تبیین فلسفی و عرفانی این مفاهیم پرداخته و انسان را به سوی تواضع و خدا‌خواهی دعوت می‌کند.

بخش اول: انسان، گوهر بی‌همتای آفرینش

اقتدار و جامعیت انسانی

انسان، به مثابه قله آفرینش، موجودی است که جامعیتی بی‌نظیر در وجود خویش نهفته دارد. این جامعیت، او را از ملایکه و جن متمایز می‌سازد، چنان‌که توانایی تجمیع ابعاد مادی و معنوی در او، اقتداری بی‌مانند به ارمغان آورده است. استاد فرزانه، آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، انسان را موجودی معرفی می‌کنند که نه‌تنها در ساختار وجودی خود، بلکه در ظرفیت‌های بی‌کرانش برای نیل به کمال، از دیگر مخلوقات پیشی گرفته است. این اقتدار، ریشه در توانایی انسان برای دریافت هدایت الهی و انتخاب مسیر شکر یا کفر دارد.

دو سطح کمال در انسان

کمال انسانی در دو سطح متجلی می‌شود: کمال اول، که بزرگی وجودی و عظمت ظاهری انسان را در بر می‌گیرد، و کمال دوم، که در اتصال به ذات اقدس الهی و خدا‌خواهی نمود می‌یابد. کمال اول، در توانایی‌ها، استعدادها و عظمت‌های وجودی انسان، مانند قدرت، علم و صنعت، آشکار می‌شود. اما این کمال، به تنهایی، ضامن سعادت نیست. کمال دوم، که در وابستگی به خدا و تواضع در برابر او متبلور است، شرط رستگاری و نجات از ورطه استکبار است.

نمونه‌های تاریخی کمال اول

انبیا، اولیا، و حتی ستمگرانی چون فرعون، نمرود، شداد، و معاویه، در کمال اول، یعنی بزرگی وجودی، برجسته بودند. این بزرگی، در ساختار وجودی و تأثیر تاریخی آن‌ها آشکار است. به عنوان مثال، معاویه، برخلاف تصور برخی، فردی پست و ناتوان نبود، بلکه موجودی بود که در برابر امیرالمؤمنین علیه‌السلام قد علم کرد و عظمتی وجودی داشت. همچنین، شخصیت‌های تاریخی مانند هیتلر و چنگیز، با وجود انحرافاتشان، از منظر وجودی انسان‌هایی بزرگ و غیرمعمولی بودند.

استاد فرزانه با اشاره به این نمونه‌ها تأکید می‌کنند که بزرگی وجودی، به خودی خود، معیار سعادت نیست. فرعون با ادعای ﴿أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى﴾ (سوره نازعات: ۲۴) به دلیل استکبار، راه نجات نیافت، در حالی که انبیا و اولیا، با وجود عظمت مشابه، به دلیل خدا‌خواهی رستگار شدند.

جمع‌بندی بخش اول

انسان، به مثابه گوهری درخشان در تار و پود آفرینش، جایگاهی بی‌همتا دارد که از جامعیت وجودی او سرچشمه می‌گیرد. این جامعیت، او را به موجودی اقتدارمند تبدیل کرده که توانایی نیل به دو سطح کمال را داراست. با این حال، بزرگی وجودی (کمال اول)، بدون اتصال به خدا (کمال دوم)، نه‌تنها به سعادت منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند به استکبار و نابودی بینجامد. نمونه‌های تاریخی، از انبیا گرفته تا ستمگران، گواهی بر این حقیقت‌اند که عظمت، بدون تواضع و خدا‌خواهی، راه به سرمنزل مقصود نمی‌برد.

بخش دوم: استکبار، آفت بزرگی انسانی

نقش استکبار در شکست انسان‌های بزرگ

استکبار، چونان آفتی ویرانگر، بزرگی وجودی انسان را به نابودی می‌کشاند. استاد فرزانه با اشاره به قوم سبا، که مردمانی پیشرفته، قدرتمند و متمدن بودند، نشان می‌دهند که چگونه استکبار، حتی تمدن‌های عظیم را به ورطه هلاکت می‌افکند. قرآن کریم در سوره سبا می‌فرماید: ﴿لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسَاكِنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ﴾ (سوره سبا: ۱۵). این آیه، به تمدن پیشرفته قوم سبا و نعمت‌های فراوان آن‌ها اشاره دارد، اما استکبارشان، که در روی‌گردانی از دعوت الهی متجلی شد، آن‌ها را به عذاب گرفتار کرد: ﴿فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ﴾ (سوره سبا: ۱۶).

ریشه‌های استکبار

استکبار، گاه از ترس و توهم سرچشمه می‌گیرد. کفار قوم سبا، به دلیل عظمت وجودی و اعتماد به تمدن خود، در برابر دعوت الهی به شکر و تواضع روی‌گرداندند و حتی قیامت را انکار کردند: ﴿قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تَأْتِينَا السَّاعَةُ﴾ (سوره سبا: ۳). این انکار، ریشه در ترسی داشت که آن‌ها را به مقابله با خدا واداشت، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: ﴿وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ﴾ (سوره سبا: ۵). این تلاش برای عاجز کردن خدا، نشان‌دهنده بزرگی وجودی آن‌هاست، اما ناتوانی آن‌ها در برابر قدرت الهی، عاقبت استکبار را نمایان می‌سازد.

مثال حُر: نجات از استکبار

استاد فرزانه با اشاره به داستان حُر در کربلا، نقش خدا‌خواهی را در نجات از استکبار نشان می‌دهند. حُر، که در بزرگی وجودی کم از شمر نداشت، به دلیل تأثیر کلام امام حسین علیه‌السلام و وابستگی به ایشان، از استکبار رهایی یافت. هنگامی که امام به او فرمود: «مادرت به عزایت بنشیند»، حُر پاسخ داد: «اگر جز تو کسی این سخن را می‌گفت، پاسخش را می‌دادم، اما مادر تو زهراست.» این وابستگی معنوی، او را از ورطه استکبار نجات داد و به سوی رستگاری هدایت کرد.

جمع‌بندی بخش دوم

استکبار، چونان سایه‌ای شوم، بزرگی انسانی را تهدید می‌کند. قوم سبا، با وجود تمدن پیشرفته و نعمت‌های فراوان، به دلیل ناسپاسی و روی‌گردانی از خدا، به عذاب گرفتار شدند. ریشه استکبار، گاه در ترس و توهم نهفته است که انسان را به انکار حقیقت و مقابله با خدا وا می‌دارد. با این حال، نمونه‌هایی چون حُر نشان می‌دهند که خدا‌خواهی و تواضع می‌تواند انسان را از این آفت نجات دهد و به سوی کمال دوم هدایت کند.

بخش سوم: خدا‌خواهی، کلید رستگاری

نقش خدا‌خواهی در نجات انسان

استاد فرزانه تأکید می‌کنند که بزرگی وجودی، به تنهایی، برای رستگاری کافی نیست. خدا‌خواهی و اتصال به ذات اقدس الهی، کلید نجات انسان است. انبیا و اولیا، با وجود عظمت وجودی، به دلیل تواضع و وابستگی به خدا، به کمال دوم دست یافتند. قرآن کریم می‌فرماید: ﴿هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا﴾ (سوره انسان: ۳). این آیه، اختیار انسان را در انتخاب شکر یا کفر پس از دریافت هدایت الهی نشان می‌دهد. شکر و خدا‌خواهی، انسان را به سوی رستگاری رهنمون می‌شود، در حالی که کفر و استکبار، به نابودی می‌انجامد.

نیاز انسان‌های بزرگ به خدا

هرچه انسان بزرگ‌تر باشد، نیاز او به خدا و قرآن کریم فزون‌تر است. عالمان و مجتهدان، به دلیل عظمت وجودی، بیش از دیگران به هدایت قرآنی محتاج‌اند. استاد فرزانه هشدار می‌دهند که یک عالم، با یک نظریه‌پردازی نادرست، ممکن است به انحراف معنوی گرفتار شود، در حالی که افراد عادی کمتر در معرض چنین خطری‌اند. این نیاز، ریشه در مسئولیت سنگین انسان‌های بزرگ در برابر خدا و خلق دارد.

مثال سلیمان: قدرت و تواضع

سلیمان علیه‌السلام، نمونه‌ای برجسته از انسانی بزرگ است که با وجود قدرت و تمدن پیشرفته قومش، به تواضع و خدا‌خواهی پایبند بود. قرآن کریم می‌فرماید: ﴿وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ﴾ (سوره سبا: ۱۲). این قدرت‌ها، برای هدایت قوم پیشرفته سلیمان به او عطا شد، اما تواضع او در برابر خدا و حتی در برابر موجودی کوچک چون مورچه، او را از استکبار حفظ کرد.

جمع‌بندی بخش سوم

خدا‌خواهی، چونان چراغی فروزان، راه رستگاری انسان را روشن می‌کند. انبیا و اولیا، با وجود بزرگی وجودی، به دلیل اتصال به خدا و تواضع در برابر او، به کمال دوم دست یافتند. انسان‌های بزرگ، به‌ویژه عالمان، بیش از دیگران به قرآن کریم و خدا‌خواهی نیاز دارند تا از مکر الهی و انحراف در امان بمانند. نمونه سلیمان علیه‌السلام نشان می‌دهد که قدرت و عظمت، تنها در سایه تواضع و شکر، به رستگاری می‌انجامد.

بخش چهارم: نقد انحراف در اجرای احکام

چالش‌های اجرای خمس

استاد فرزانه به نقد برخی رویه‌ها در اجرای احکام شرعی، به‌ویژه خمس، پرداخته و هشدار می‌دهند که برخی عالمان، برای جلب نظر ثروتمندان، با تخفیف غیرشرعی در محاسبه خمس، به نوعی باج‌دهی گرفتار می‌شوند. به عنوان مثال، برخی اموال را به قیمت چهل سال پیش محاسبه می‌کنند، در حالی که شراکت در خمس، مستلزم محاسبه به‌روز است. این انحراف، عالمان را به حمال‌الحطب تبدیل می‌کند که بار گناه دیگران را بر دوش می‌کشند.

عدالت در شراکت

خمس، چونان شراکتی عادلانه، باید بر اساس ارزش روز اموال محاسبه شود، نه قیمت گذشته. استاد فرزانه با تمثیلی روشن، این موضوع را توضیح می‌دهند: همان‌گونه که در شراکت با برادر، ارزش روز اموال در نظر گرفته می‌شود، در خمس نیز باید چنین باشد. تخفیف غیرشرعی، نه‌تنها عدالت را نقض می‌کند، بلکه عالم را در معرض انحراف معنوی قرار می‌دهد.

جمع‌بندی بخش چهارم

اجرای احکام شرعی، به‌ویژه خمس، نیازمند پایبندی به عدالت و پرهیز از انحراف است. باج‌دهی در محاسبه خمس، نه‌تنها عدالت شرعی را مخدوش می‌کند، بلکه عالمان را در معرض انحراف معنوی قرار می‌دهد. استاد فرزانه با تأکید بر محاسبه به‌روز خمس، به ضرورت حفظ عدالت و پرهیز از ملاحظات مادی اشاره می‌کنند، تا عالمان از تبدیل شدن به حمال‌الحطب در امان بمانند.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

اقتدار انسانی، چونان گوهری درخشان در نظام آفرینش، در جامعیت وجودی و ظرفیت نیل به کمال متجلی است. سوره سبا، با آیاتی چون ﴿هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا﴾ و ﴿لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسَاكِنِهِمْ آيَةٌ﴾، انسان را به شکر و خدا‌خواهی دعوت می‌کند تا از ورطه استکبار در امان بماند. انبیا و اولیا، با وجود بزرگی وجودی، به دلیل تواضع و اتصال به خدا، به رستگاری رسیدند، در حالی که ستمگرانی چون فرعون و قوم سبا، به دلیل استکبار، به نابودی گرفتار شدند. انسان‌های بزرگ، به‌ویژه عالمان، بیش از دیگران به قرآن کریم و خدا‌خواهی نیاز دارند تا از مکر الهی در امان بمانند. نقد انحراف در اجرای احکام، مانند خمس، بر ضرورت عدالت و پرهیز از باج‌دهی تأکید دارد. این درس‌گفتار، انسان را به سوی تواضع، شکر و توسل به خدا رهنمون می‌سازد تا اقتدارش به کمال دوم منتهی شود.