متن تحقیق

اقتدار وجودی انسان در پرتو قرآن کریم: تأملی در سوره غافر

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۶۳۰)

مقدمه: در جست‌وجوی اقتدار وجودی انسان

انسان، این گوهر آفرینش، در آیینه‌ی تعالیم قرآن کریم موجودی است برخوردار از ظرفیت‌های بی‌کران کمال و اقتدار. با این حال، چرا این موجود والامقام گاه در تنگنای انفعال و محدودیت گرفتار می‌شود؟ چرا به جای پرواز در آسمان معرفت و ملأ اعلی، به روزمرگی‌هایی چون خوردن و راه رفتن در کوچه و بازار محدود می‌گردد؟ این پرسش بنیادین، محور تأملات عمیق استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره در درس‌گفتار شماره ۱۶۳۰ است که با تمرکز بر آیات سوره غافر، به کاوش در موانع تحقق اقتدار انسانی و راهکارهای قرآنی برای برون‌رفت از آن می‌پردازد.

بخش اول: نقد فرهنگ و سنت در جامعه دینی

تمایز فرهنگ و سنت

استاد فرزانه در این درس‌گفتار، با نگاهی نقادانه به ساختار کلی جامعه دینی، میان دو مفهوم بنیادین «فرهنگ» و «سنت» تمایزی دقیق برقرار می‌سازند. سنت، مجموعه‌ای از اعمال و رفتارهایی است که ممکن است فاقد پشتوانه‌ای مستند باشد و صرفاً بر اساس عادت جمعی شکل گرفته باشد. در مقابل، فرهنگ به عملیاتی جمعی اطلاق می‌شود که ریشه در منابع معتبر و مستند، به‌ویژه قرآن کریم، داشته باشد. جامعه ما، به زعم استاد، بیش از آنکه فرهنگی باشد، سنتی است. این سنتی بودن، که گاه فاقد استناد به منابع معتبر است، مانعی است در برابر شکوفایی اقتدار وجودی انسان.

این تمایز، به مفهوم عقل جمعی در فلسفه اسلامی اشاره دارد که بر ضرورت استناد به منابع معتبر تأکید می‌ورزد. فقدان فرهنگ مستند، جامعه را به سوی سنتی‌گرایی غیرمولد سوق داده و از پویایی علمی و اجتماعی باز داشته است.

فقدان اقتدار انسانی و انحراف در عقاید

چرا انسان، با وجود برخورداری از ظرفیت‌های عظیم کمالی، از اقتدار وجودی محروم مانده است؟ استاد با طرح این پرسش، به انحراف در افکار و عقاید به‌عنوان یکی از موانع اصلی اشاره می‌کنند. این انحراف، ریشه در شرایط تاریخی چون غربت، غیبت و تقیه دارد که علوم دینی را از حالت عملی و پویا به مفهوماتی غیرمولد تبدیل کرده است. انسان، که در قرآن کریم موجودی واصل به ملأ اعلی معرفی شده، در این انحراف به موجودی محدود به نیازهای ابتدایی چون خوردن و راه رفتن تنزل یافته است.

این وضعیت، با مفهوم فعلیت نیافتن قوای بالقوه در فلسفه ملاصدرا هم‌خوانی دارد. انحراف در روش‌های تربیتی و عقیدتی، مانع از آن شده که انسان قوای وجودی خود را به فعلیت برساند. استاد با تمثیلی زیبا، این انحراف را به چروک شدن پوست در سرما تشبیه می‌کنند: همان‌گونه که پوست در سرما به دلیل فقدان حرارت و رطوبت جمع می‌شود، انسان نیز در اثر محدودیت‌های تاریخی و عقیدتی، از شکوفایی بازمانده و منقبض شده است.

انقباض وجودی و فرهنگ حلزونی

استاد فرزانه، با اشاره به تاریخ شیعه پس از امام حسین علیه‌السلام، از پدیده‌ای به نام «انقباض وجودی» سخن می‌گویند. شیعیان، به دلیل ظلم‌های تاریخی و ضرورت تقیه، مانند حلزونی که در سرما در لاک خود فرو می‌رود، منقبض شده و علومشان به مفهومات محدود گشته است. این انقباض، که از غربت و تقیه نشأت گرفته، علوم دینی را از حالت عملی و معجزه‌آفرین به مفهوماتی غیرمولد سوق داده است.

این انقباض، با مفهوم خوف در عرفان اسلامی مرتبط است که مانع از ظهور استعدادهای وجودی انسان می‌شود. استاد با استعاره‌ای فاخر، این وضعیت را به پوست چروکیده‌ای تشبیه می‌کنند که به دلیل فقدان آب و حرارت، جمع شده و از طراوت بازمانده است. این تمثیل، به زیبایی نشان‌دهنده‌ی فقدان انرژی وجودی در جامعه دینی است.

جمع‌بندی بخش اول

بخش نخست این تأملات، به نقد ساختار سنتی جامعه دینی و تمایز آن با فرهنگ مستند پرداخته و نشان داده است که فقدان فرهنگ قرآنی و انحراف در عقاید، انسان را از اقتدار وجودی محروم ساخته است. انقباض وجودی ناشی از شرایط تاریخی، علوم دینی را به مفهومات غیرمولد محدود کرده و جامعه را از پویایی علمی و اجتماعی باز داشته است. این بخش، با تأکید بر ضرورت بازگشت به فرهنگ قرآنی، زمینه را برای بررسی راهکارهای قرآنی در بخش بعدی فراهم می‌سازد.

بخش دوم: قرآن کریم و راهکارهای تحقق اقتدار انسانی

علوم قرآنی در برابر مفهومات

استاد فرزانه، علوم قرآنی و معصومین علیهم‌السلام را عملی، مستند و مولد معجزات و کرامات می‌دانند. این علوم، برخلاف مفهومات غیرمولد، ریشه در واقعیت‌های اجتماعی و تجربی دارند. قرآن کریم، به‌عنوان منبعی جامع و مدرن، راهکارهایی عملی برای تحقق اقتدار انسانی ارائه می‌دهد. استاد با اشاره به آیات سوره غافر، بر ضرورت حرکت و سیر در زمین تأکید می‌ورزند.

آیه 21 سوره غافر چنین می‌فرماید:

﴿أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ﴾

ترجمه: آیا در زمین سیر نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که پیش از آن‌ها بودند چگونه بود؟ آن‌ها از اینان نیرومندتر و آثارشان در زمین بیشتر بود، پس خدا به کیفر گناهانشان گرفتارشان کرد و در برابر خدا حمایتگری نداشتند.

آیه 82 سوره غافر نیز چنین است:

﴿أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَىٰ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾

ترجمه: آیا در زمین سیر نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که پیش از آن‌ها بودند چگونه بود؟ آن‌ها از اینان بیشتر و نیرومندتر و آثارشان در زمین افزون‌تر بود، ولی آنچه به دست می‌آوردند، سودی به حالشان نداشت.

این دو آیه، با تأکید بر «سیر فی الارض»، انسان را به حرکت، مشاهده و تجربه عینی فرا می‌خوانند. تفاوت این آیات در این است که آیه 21 بر قوت پیشینیان و عذاب الهی تأکید دارد، در حالی که آیه 82 بر کثرت و ناکارآمدی دستاوردها تمرکز می‌کند.

نقد فلسفه ارسطویی و مفهوم هیلا

استاد با نقدی صریح، مفاهیم ارسطویی چون هیلا (ماده اولیه)، جوهر و اعراض را غیرواقعی و غیرقابل اثبات می‌دانند. این مفاهیم، که در فلسفه ابن‌سینا نیز رواج یافته‌اند، از دید استاد ریشه در فرهنگ غلط ارسطویی دارند و با واقع‌گرایی قرآنی سازگار نیستند. مخالفت برخی عالمان دینی با فلسفه، نه از سر ارتجاع، بلکه به دلیل غیرواقعی بودن این مفاهیم است.

این نقد، با رویکرد واقع‌گرایی ملاصدرا هم‌خوانی دارد که بر وجود عینی و عدم پذیرش مفاهیم غیرواقعی تأکید می‌ورزد. استاد با تمثیلی از هیلا به‌عنوان چیزی پنهان و غیرقابل رؤیت، به زیبایی غیرواقعی بودن این مفهوم را نشان می‌دهند، مانند دختری که از دیده شدن روی می‌گرداند و تنها صورتی از او دیده می‌شود.

ضرورت علوم عملی و اجتماعی

استاد با تأکید بر ناکارآمدی علوم مفهومی، حوزه‌های علمی را به سوی علوم عملی، اجتماعی و آزمایشگاهی فرا می‌خوانند. علوم مفهومی، که فاقد تأثیر اجتماعی و عملی هستند، نمی‌توانند اقتدار انسانی را به فعلیت برسانند. در مقابل، علوم قرآنی، که ریشه در تجربه و عمل دارند، راهگشای تحول اجتماعی و جهانی‌اند.

استاد با اشاره به دانشگاه‌های مدرن، که با علوم عملی دنیا را متحول ساخته‌اند، حوزه‌ها را به الگوبرداری از این روش‌ها دعوت می‌کنند. علوم دینی باید از حالت مفهوم‌آباد به سوی پویایی عملی حرکت کنند تا بتوانند نقشی مؤثر در جامعه ایفا کنند.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم، با تمرکز بر آیات سوره غافر، نشان داد که قرآن کریم راهکارهایی عملی برای تحقق اقتدار انسانی ارائه می‌دهد. تأکید بر سیر فی الارض، نقد مفاهیم غیرواقعی فلسفه ارسطویی و دعوت به علوم عملی و اجتماعی، از مهم‌ترین محورهای این بخش است. این تأملات، حوزه‌های علمی را به تحولی بنیادین در روش‌های آموزشی و علمی فرا می‌خواند.

بخش سوم: موانع و راهکارهای تحول در علوم دینی

نقد فرهنگ مفهومی و تقلیدی

استاد فرزانه، علوم دینی را به دلیل تکیه بر مفهومات و تقلید، ناکارآمد می‌دانند. به گفته ایشان، نود درصد آثار عالمان دینی تقلیدی و تنها ده درصد از متفکران اصیل است. این تقلید، ریشه در شرایط غربت و تقیه دارد که عالمان را به نوشتن در محیط‌های محدود و مفهومی سوق داده است.

این وضعیت، با فقدان خلاقیت علمی در حوزه‌ها مرتبط است. استاد با تمثیلی زیبا، علوم مفهومی را به کاغذبازی تشبیه می‌کنند که در برابر کبوتربازی (کار با موجود زنده) فاقد پویایی است. علوم دینی باید از این انفعال خارج شده و به سوی تولید دانش عملی و اجتماعی گام بردارند.

قرآن کریم: منبعی جهانی و مدرن

استاد، قرآن کریم را کتابی علمی، اجتماعی و مدرن می‌دانند که برای همه جهانیان کاربرد دارد. با این حال، فرهنگ حلزونی شیعه، مانع از دسترسی جهانیان به این منبع عظیم شده است. استاد پیشنهاد می‌کنند که علوم قرآنی به بخش‌های مختلف تجزیه شده و به مراکز علمی عرضه گردد تا از ظرفیت‌های آن بهره‌برداری شود.

این دیدگاه، با جهان‌شمولی قرآن کریم هم‌خوانی دارد. استاد با تمثیلی فاخر، قرآن را به کلیدی تشبیه می‌کنند که دروازه‌های معرفت را می‌گشاید: «قرآن کریم، مفتاح المفاتیح است، مفاتیح‌الجنان است که برای تمام جهانیان کلاسی بی‌بدیل است.»

حرکت پیامبرانه و تأکید بر سیر

قرآن کریم بارها بر حرکت و سیر تأکید می‌کند، چنان‌که در آیه‌ای از سوره انعام می‌فرماید:

﴿قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ﴾

ترجمه: بگو: در زمین سیر کنید، سپس بنگرید عاقبت تکذیب‌کنندگان چگونه بوده است.

استاد، حرکت پیامبرانه را با نمونه موسی علیه‌السلام، که با اهل خود سیر کرد (وَسَارَ بِأَهْلِهِ)، الگویی برای حرکت اجتماعی و هدفمند معرفی می‌کنند. این حرکت، با سلوک عملی در عرفان اسلامی مرتبط است که بر تجربه و عمل تأکید دارد.

نقد مفهوم سکون و حرکت جوهری

استاد با نقد مفهوم سکون در فلسفه ارسطویی و حتی ملاصدرا، تأکید می‌کنند که عالم هستی سراسر حرکت است. حتی کوه‌ها، که ظاهراً ساکن‌اند، در قرآن کریم در حال حرکت توصیف شده‌اند:

﴿يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا﴾

ترجمه: روزی که آسمان به شدت بگردد و کوه‌ها به حرکت درآیند.

این دیدگاه، با مفهوم حرکت جوهری ملاصدرا هم‌خوانی دارد که وجود را در حال حرکت دائم می‌داند. استاد با تمثیلی زیبا، کوه‌ها را به پنبه‌های ابر تشبیه می‌کنند که در عین استواری، در حرکت‌اند.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم، با نقد فرهنگ مفهومی و تقلیدی، بر ضرورت تحول در علوم دینی تأکید کرد. قرآن کریم، به‌عنوان منبعی جهانی و مدرن، راهکارهایی برای خروج از انقباض مفهومی ارائه می‌دهد. حرکت پیامبرانه، تجزیه علوم قرآنی و تأکید بر سیر فی الارض، از مهم‌ترین راهکارهای پیشنهادی است. این بخش، حوزه‌های علمی را به سوی پویایی عملی و اجتماعی فرا می‌خواند.

بخش چهارم: قداست عالمان گذشته و ضرورت تحول

قداست عالمان گذشته

استاد فرزانه، عالمان گذشته چون شیخ انصاری و شیخ طوسی را به دلیل طهارت، صفا و اخلاص، قدسی می‌دانند. این عالمان، با وجود محدودیت‌های علمی، از صفای باطن برخوردار بودند که گاه شاگردان را به شگفتی وا می‌داشت. استاد با روایتی شخصی، از استادی سخن می‌گویند که به دلیل قداست، گاه با اولیای الهی اشتباه گرفته می‌شد.

این قداست، با اخلاص در عرفان اسلامی مرتبط است که به تقرب الهی منجر می‌شود. استاد با تمثیلی از مراقبت یک استاد از مادر پیرش، به زیبایی این صفا و طهارت را به تصویر می‌کشند.

ضعف علمی و ضرورت امتحان

استاد با نقدی صریح، ضعف علمی در حوزه‌های کنونی را مطرح می‌کنند. به گفته ایشان، تسلط بر متون سنتی چون لمعه و کفایه کاهش یافته و علوم دینی به هیاهو وابسته شده است. ایشان پیشنهاد می‌کنند که با برگزاری امتحانات دقیق، سطح علمی حوزه‌ها ارزیابی شود.

این نقد، با فقدان روش‌های ارزیابی علمی در حوزه‌ها مرتبط است. استاد با تمثیلی از ذره‌بین، به تسلط خود بر متون سنتی اشاره می‌کنند و حوزه‌ها را به بازنگری در روش‌های آموزشی فرا می‌خوانند.

تربیت اجتماعی و همراهی خانواده

استاد بر اهمیت تربیت اجتماعی تأکید می‌ورزند و همراهی همسر و فرزندان در مسیر علم را مانع از بیگانگی و عقب‌ماندگی می‌دانند. ایشان با تمثیلی از اختلافات خانوادگی ناشی از عقب‌ماندگی علمی، به ضرورت هماهنگی اجتماعی اشاره می‌کنند.

این نکته، با تربیت جمعی در فلسفه اسلامی مرتبط است که بر هماهنگی اجتماعی تأکید دارد. استاد با روایتی طنزآمیز از برخورد با یک طلبه، به اهمیت تربیت اجتماعی و پرهیز از انفعال اشاره می‌کنند.

جمع‌بندی بخش چهارم

بخش چهارم، با تأکید بر قداست عالمان گذشته، ضعف علمی حوزه‌های کنونی و ضرورت تربیت اجتماعی، بر لزوم تحول در روش‌های آموزشی تأکید کرد. این تحول، با تکیه بر علوم قرآنی و عملی، می‌تواند اقتدار انسانی را به فعلیت برساند.

نتیجه‌گیری: به سوی تحقق اقتدار انسانی

تأملات استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره در درس‌گفتار شماره ۱۶۳۰، انسان را به‌عنوان موجودی برخوردار از ظرفیت‌های عظیم کمالی معرفی می‌کند که به دلیل انقباض وجودی ناشی از غربت، تقیه و فرهنگ مفهومی، از اقتدار خود بازمانده است. قرآن کریم، با تأکید بر سیر فی الارض و روش‌های عملی و اجتماعی، راهکارهایی برای خروج از این انقباض ارائه می‌دهد. حوزه‌های علمی، که به دلیل تکیه بر علوم تقلیدی و مفهومی از پویایی بازمانده‌اند، نیازمند تحولی بنیادین‌اند. تجزیه علوم قرآنی، حرکت به سوی علوم عملی و اجتماعی و ارزیابی دقیق علمی، از مهم‌ترین راهکارهای پیشنهادی است. این نوشتار، با حفظ تمامی جزئیات درس‌گفتار، تلاش کرد این تأملات را در قالبی علمی و دانشگاهی ارائه دهد تا راهگشای پژوهشگران و طالبان معرفت باشد.