متن تحقیق

اقتدار انسان در پرتو قرآن کریم: تأملی بر سفاهت، قساوت و جنون

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۷۲۰)

دیباچه: درآمدی بر اقتدار انسانی و چالش‌های ادراکی

انسان، این گوهر آفرینش، در پرتو هدایت قرآن کریم به سوی اقتدار و کمال رهنمون می‌شود. با این حال، موانعی چون سفاهت، قساوت و جنون، سدّ راه تحقق این اقتدارند. سفاهت، به‌سان غباری بر آینه عقل، ادراک و تشخیص را تیره می‌سازد و انسان را از مسیر شایستگی و وارستگی دور می‌کند. درس‌گفتار استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره در جلسه ۱۷۲۰، با محوریت سوره دخان، به کاوشی عمیق در این مفاهیم پرداخته و سفاهت را به‌عنوان ریشه بسیاری از ناکامی‌های بشری معرفی می‌کند. این نوشتار، با تکیه بر آیات قرآن کریم و تحلیل‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی، در پی تبیین این موانع و ارائه راهکارهایی برای رفع آن‌هاست. هدف، نه‌تنها شناخت این چالش‌ها، بلکه پیشنهاد ساختاری برای چابک‌سازی عقل و ادراک انسانی است تا جامعه‌ای شایسته و متعالی شکل گیرد.

بخش نخست: سفاهت، ریشه ناکامی‌های بشری

ماهیت سفاهت: سستی عقل و کندی ادراک

سفاهت، به معنای سستی، ضعف و کندی در ادراک و عقل، بیماری‌ای است که دامنگیر اکثریت بشر شده است. این نقصان، برخلاف جنون و قساوت که در حوزه عمل نمود می‌یابند، در ساحت نظر و ادراک ریشه دارد. سفیه، کسی است که در مواجهه با اشیاء و امور، درایت و اندازه را از دست می‌دهد و به هر جریان یا فردی وابسته می‌شود، بی‌آنکه تشخیص درستی داشته باشد. این ضعف ادراکی، انسان را به سوی جذب‌های بی‌مورد و فلاکت سوق می‌دهد.

قرآن کریم، در آیاتی چون ﴿أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ﴾، ﴿أَكْثَرُهُمْ كَارِهُونَ﴾ و ﴿أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ﴾ (شعراء: ۱۱۱، مائده: ۱۰۳)، اکثریت بشر را در ظرف سفاهت توصیف می‌کند. این آیات، که به ترتیب به معنای «اکثرشان تعقل نمی‌کنند»، «اکثرشان کراهت دارند» و «اکثرشان ایمان نمی‌آورند» هستند، نشان‌دهنده گستردگی این نقصان در میان انسان‌هاست.

سفاهت در برابر قساوت و جنون

قساوت و جنون، نمودهای عملی‌اند که از کارهای ناشایست سرچشمه می‌گیرند، اما سفاهت، نقصی نظری است که ریشه در ادراک ناسالم دارد. قساوت، قلب را سخت می‌کند و جنون، عقل را به آشوب می‌کشد، اما سفاهت، چونان مهی غلیظ، قدرت تشخیص را از انسان سلب می‌کند. این تمایز، اهمیت سفاهت را به‌عنوان مانعی بنیادین در مسیر اقتدار انسانی آشکار می‌سازد.

پیامدهای سفاهت در جامعه

سفاهت، بیش از ظلم جباران، ریشه مشکلات جهانی است. سفیهان، به دلیل ضعف در تشخیص، به هر جریان یا فردی وابسته می‌شوند و این وابستگی‌های بی‌مورد، به نابودی و فلاکت می‌انجامد. قرآن کریم در آیه ﴿وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ﴾ (تحریم: ۶)، که به معنای «هیزمش مردم و سنگ‌هاست» است، نشان می‌دهد که سفاهت مردم، هیزم قساوت حکام می‌شود. این آیه، با استعاره‌ای ژرف، انسان‌های سفیه را به هیزمی تشبیه می‌کند که آتش ظلم را شعله‌ور می‌سازد.

سفاهت، نه‌تنها فرد را به سوی نابودی می‌کشاند، بلکه جامعه را نیز به ورطه انحطاط می‌برد. انسان سفیه، چونان پرنده‌ای بی‌بال، در برابر طوفان‌های فکری و اجتماعی ناتوان است و به هر سو که باد بوزد، کشیده می‌شود.

بخش دوم: نقش استعمار و ضرورت نهادهای رفع سفاهت

استعمار و بهره‌برداری از سفاهت

استعمارگران، از سفاهت مردم به‌عنوان ابزاری برای تسلط بهره می‌برند. آن‌ها نمی‌خواهند مردم از این نقصان رها شوند، زیرا سفیهان، به‌سان گله‌ای بی‌چوپان، دنباله‌رو هر جریانی می‌شوند. قرآن کریم، با دعوت به کناره‌گیری از باطل، راه رهایی از این دام را نشان می‌دهد. این دعوت، انسان را به سوی استقلال فکری و رهایی از وابستگی‌های غیرمعقول هدایت می‌کند.

نیاز به نهادهای رفع سفاهت

جامعه، همان‌گونه که برای آموزش سواد و تقویت جسم نهادهایی چون مدرسه و باشگاه دارد، نیازمند نهادی برای رفع سفاهت است. این نهاد، باید عقل و ادراک انسان را چابک سازد و او را از وابستگی‌های غیرمعقول رها کند. فقدان چنین نهادی در جوامع اسلامی و جهانی، یکی از دلایل اصلی تداوم سفاهت است. همان‌گونه که ورزشکار بدون آموزش علمی، یا عالم بدون تمرین بدنی، ناقص می‌ماند، انسان باسواد نیز ممکن است سفیه بماند، زیرا سواد و دانش صوری، منافاتی با سفاهت ندارد.

این نهاد، باید به انسان بیاموزد که چگونه وابستگی‌های معقول را از غیرمعقول تشخیص دهد و در برابر فریب‌ها مقاومت کند. آموزش دانش زندگی، جدا از علوم صوری چون ریاضیات و فیزیک، ضرورتی است که جامعه اسلامی از آن غفلت کرده است.

نقد نظام آموزشی کنونی

نظام آموزشی کنونی، با تمرکز بر علوم صوری، از آموزش دانش زندگی و چابک‌سازی عقل غافل مانده است. معلمان، حتی با مدارک عالی، بدون آموزش حرفه‌ای معلمي، نمی‌توانند سفاهت را از جامعه بزدایند. همان‌گونه که خیاطی ادعا می‌کند از کلاه تا جوراب می‌دوزد، اما نتیجه کارش ناکارآمد است، عالمی که بدون مهارت انتقال دانش، به تدریس می‌پردازد، نمی‌تواند عقل جامعه را ارتقا دهد.

در علم دینی نیز، برخی از عالمان، با وجود دانش فراوان، به دلیل فقدان مهارت در انتقال مفاهیم، نمی‌توانند تأثیر شایسته‌ای بر مخاطبان بگذارند. این نقص، ریشه در نبود آموزش حرفه‌ای برای انتقال دانش و رفع سفاهت دارد.

بخش سوم: سفاهت در آیینه قرآن کریم

آیات قرآنی و سفاهت

قرآن کریم، در آیات متعدد، سفاهت را به‌عنوان مانعی در برابر حقیقت و کمال معرفی می‌کند. آیه ﴿مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ﴾ (بقره: ۱۳۰)، به معنای «کیست که از آیین ابراهیم روی بگرداند، مگر کسی که خود را سفیه کرده باشد»، سفاهت را انحراف از حقیقت توحیدی می‌داند.

همچنین، آیه ﴿قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ﴾ (انعام: ۱۴۰)، به معنای «زیان کردند کسانی که فرزندانشان را از روی سفاهت و بدون علم کشتند»، سفاهت را نتیجه فقدان عقل و علم معرفی می‌کند. این آیات، سفاهت را به‌عنوان پذیرش بی‌سند و بدون دلیل تبیین می‌کنند.

در آیه ﴿قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ﴾ (اعراف: ۶۶)، به معنای «اشراف کافر از قومش گفتند: ما تو را در سفاهت می‌بینیم»، کافران به پیامبر اتهام سفاهت می‌زنند. پاسخ پیامبر در آیه بعدی، ﴿قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾ (اعراف: ۶۷)، به معنای «گفت: ای قوم من، در من سفاهتی نیست، بلکه من فرستاده‌ای از جانب پروردگار جهانیانم»، نمونه‌ای از عقلانیت و متانت در برابر اتهامات است.

سفاهت و پذیرش بی‌سند

سفاهت، در پذیرش بی‌سند و بدون دلیل ریشه دارد. قرآن کریم، این ویژگی را در آیه ﴿فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ﴾ (بقره: ۲۸۲)، به معنای «و اگر کسی که حق بر عهده اوست سفیه یا ضعیف باشد یا نتواند املا کند، ولی او املا کند»، به‌عنوان ناتوانی در مدیریت صحیح حقوق معرفی می‌کند. این آیه، سفاهت را مانعی در برابر مسئولیت‌پذیری عقلانی می‌داند.

بخش چهارم: سفاهت و چالش‌های اجتماعی

سفاهت و انحرافات اجتماعی

سفاهت، ریشه بسیاری از انحرافات اجتماعی چون تجاوز، اعتیاد و دنباله‌روی کورکورانه است. در جوامع پیشرفته، مانند آمریکا، که ۲۵ درصد مردم مورد تجاوز قرار می‌گیرند، فقدان نهادهای رفع سفاهت، این معضل را تشدید کرده است. کودکان و جوانان خیابانی، قربانیان اعتیاد و گروه‌هایی چون شیطان‌پرستان و داعش، همگی نتیجه سفاهت جامعه‌اند که فریب را به‌جای حقیقت می‌پذیرد.

سفاهت، چونان خاکستری است که بر آتش عقل می‌نشیند و انسان را در برابر فریب و سوءاستفاده آسیب‌پذیر می‌سازد. گروه‌ها و احزاب، از این نقصان به‌عنوان هیزمی مفت بهره می‌جویند و مردم را به سوی انحراف می‌کشانند.

نقش آموزش در رفع سفاهت

آموزش، باید کودکان و جوانان را در برابر فریب و سوءاستفاده مقاوم سازد. ترس از معلم، والدین یا جامعه، انسان را در برابر تجاوز آسیب‌پذیر می‌کند. زنی که مورد تجاوز قرار گرفته، اگر به دلیل ترس یا قضاوت نادرست شوهر سفیه خود سکوت کند، قربانی سفاهت جامعه می‌شود. آموزش باید به افراد بیاموزد که چگونه در برابر فریب مقاومت کنند و وابستگی‌های معقول را از غیرمعقول تشخیص دهند.

بخش پنجم: جمع‌بندی و راهکارها

سفاهت، به‌عنوان ضعف ادراک و عقل، مانع اصلی تحقق اقتدار انسانی است. قرآن کریم، با آیاتی چون ﴿مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ﴾ و ﴿قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ﴾، این نقصان را تبیین کرده و راه رهایی از آن را نشان می‌دهد. رفع سفاهت، نیازمند نهادی است که عقل و ادراک را چابک سازد و انسان را از وابستگی‌های غیرمعقول رها کند.

جامعه اسلامی، با تکیه بر هدایت قرآن کریم، باید ساختاری برای آموزش دانش زندگی و مقاومت در برابر فریب ایجاد کند. این نهاد، باید معلمان را با مهارت‌های حرفه‌ای تربیت کند و به جای تمرکز بر علوم صوری، عقلانیت و تشخیص را در جامعه تقویت نماید. تنها در این صورت است که انسان می‌تواند به اقتدار حقیقی خود دست یابد و جامعه‌ای شایسته و وارسته بنا کند.