متن تحقیق

بررسی فقهی روایت حصون الإسلام و دلالت آن بر ولایت فقیه

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه هجدهم)

مقدمه: تبیین جایگاه روایت حصون الإسلام در فقه سیاسی شیعه

در گستره فقه سیاسی شیعه، موضوع ولایت فقیه به‌سان دژی استوار، نقشی محوری در حفظ نظام اسلامی ایفا می‌کند. روایت «حصون الإسلام»، که از امام موسی کاظم علیه‌السلام نقل شده و در کتاب شریف کافی جای گرفته، به‌مثابه نگینی در این عرصه می‌درخشد. این روایت، با تأکید بر نقش فقها به‌عنوان حافظان و نگهبانان دین، دلالتی عمیق بر جایگاه ولایی آنان ارائه می‌دهد. بررسی این روایت، نه‌تنها از منظر فقهی، بلکه از دیدگاه سندی و دلالی، نیازمند تأملی دقیق است تا زوایای پنهان و آشکار آن در پرتو عقل و نقل روشن گردد. در این نوشتار، با نگاهی جامع به درس‌گفتار هجدهم، تمامی ابعاد این روایت، از اشکالات سندی و دلالی گرفته تا قرائن و شواهد روایات مشابه، مورد کاوش قرار می‌گیرد. هدف، تبیین نقش فقها به‌عنوان حصون الإسلام و دلالت این روایت بر ولایت فقیه است.

بخش نخست: معرفی روایت حصون الإسلام و جایگاه آن در استدلال به ولایت فقیه

متن و ترجمه روایت

روایت حصون الإسلام، که از علی بن ابی‌حمزه از امام موسی کاظم علیه‌السلام نقل شده، در کتاب شریف کافی، جلد اول، باب «فقد العلماء» جای گرفته است. متن این روایت چنین است:

إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ بَكَتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ وَبِقَاعُ الْأَرْضِ الَّتِي كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَيْهَا وَأَبْوَابُ السَّمَاءِ الَّتِي كَانَ يُصْعَدُ فِيهَا بِأَعْمَالِهِ وَثُلِمَ فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا يَسُدُّهَا شَيْءٌ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْفُقَهَاءَ حُصُونُ الْإِسْلَامِ كَحُصْنِ السُّورِ الْمَدِينَةِ لَهَا

ترجمه: «هنگامی که مؤمن بمیرد، فرشتگان بر او گریه می‌کنند و نیز پاره‌های زمینی که او بر آن‌ها خدا را پرستش می‌کرد و درهای آسمانی که اعمالش از آن‌ها بالا می‌رفت، و در اسلام رخنه‌ای ایجاد می‌شود که هیچ‌چیز آن را پر نمی‌کند، زیرا مؤمنان فقیه، دژهای اسلام‌اند، مانند دژ دیوار شهر برای آن.»

این روایت، با تشبیه فقها به دژهای استوار شهر، بر نقش بی‌بدیل آنان در حفاظت از نظام اسلامی تأکید دارد. فقها، به‌سان نگهبانانی هوشیار، با درایت و علم خویش، از دین در برابر رخنه‌ها و آسیب‌ها پاسداری می‌کنند. این تعبیر، به‌مثابه چراغی فروزان، راه را برای استدلال به ولایت فقیه هموار می‌سازد.

اهمیت استناد به روایت در فقه سیاسی

عالمان دینی، با استناد به این روایت، بر آن‌اند که فقها نه‌تنها حافظان شریعت، بلکه رهبران و مدیران شئون اجتماعی‌اند. این روایت، با بیان اینکه مرگ مؤمن فقیه رخنه‌ای جبران‌ناپذیر در اسلام ایجاد می‌کند، بر نقش محوری فقها در حفظ پیکره دین تأکید دارد. این جایگاه، به‌سان ستون‌هایی است که عمارت رفیع اسلام را سرپا نگه می‌دارند و فقدانشان، به‌مثابه فروپاشی دیوارهای یک شهر، نظام اسلامی را در معرض خطر قرار می‌دهد.

بخش دوم: اشکالات دلالی و سندی روایت و پاسخ به آن‌ها

اشکال دلالی: تفاوت صدر و ذیل روایت

یکی از چالش‌های دلالی روایت، تفاوت میان صدر و ذیل آن است. در صدر روایت، سخن از مرگ مؤمن است (إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ)، حال آنکه در ذیل، به مؤمنان فقیه (الْمُؤْمِنِينَ الْفُقَهَاءَ) اشاره می‌شود. این تفاوت، پرسشی بنیادین را پیش می‌کشد: آیا لفظ «الفقهاء» در ذیل زائد است یا اینکه صدر روایت ناقص بوده و لفظ «الفقيه» از آن افتاده است؟ این پرسش، به‌سان دو راهی‌ای است که پژوهشگر را به تأمل در قرائن و شواهد روایی فرا می‌خواند.

عالمان دینی بر این باورند که بعید است لفظ «الفقهاء» در ذیل زائد باشد، زیرا روایت دیگری وجود دارد که بدون این لفظ، مؤمنان را به‌طور کلی حصون الإسلام معرفی می‌کند (لِأَنَّ الْمُؤْمِنُونَ حُصُونُ الْإِسْلَامِ). این روایت، که دلالت عام‌تری دارد، نشان می‌دهد که افزودن لفظ «الفقهاء» در ذیل، احتمالاً برای تأکید بر نقش خاص فقها بوده است. از سوی دیگر، محتمل است که صدر روایت به‌صورت «إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ الْفَقِيهُ» بوده و لفظ «الفقيه» به دلیل نقل به معنا یا خطای راوی از آن افتاده باشد.

تحلیل اصل عدم زائد بودن و نقص در روایت

در تحلیل این اشکال، عالمان دینی استدلال می‌کنند که اصل بر عدم زائد بودن است، اما در دوران بین زائد بودن و نقص، اصل نقص مقدم است. این دیدگاه، به‌سان کلیدی است که قفل ابهامات را می‌گشاید، زیرا زائد بودن لفظ، خلاف اصل نقل دقیق روایات است. بااین‌حال، وجود روایات متعدد با زائد یا نقص در متون حدیثی، این اصل را تضعیف می‌کند. نقل به معنا، که در سنت روایی شیعه رایج بوده، گاه به افتادن یا افزودن الفاظ منجر شده است، مانند دو نسخه از یک نامه که در نگارش، تفاوت‌های اندکی دارند.

برای رفع این ابهام، بررسی روایات مشابه در باب «فقد العلماء» ضروری است. این روایات، به‌سان آینه‌هایی که نور حقیقت را بازمی‌تابانند، قرائن لازم برای تعیین صحت متن روایت را فراهم می‌کنند.

اشکال سندی: واقفی بودن راوی

یکی از اشکالات سندی روایت، واقفی بودن علی بن ابی‌حمزه، راوی آن، است. برخی علم دینی، روایات مرسل یا روایات نقل‌شده توسط راویان واقفی را فاقد اعتبار می‌دانند. بااین‌حال، این دیدگاه مورد نقد قرار گرفته، زیرا اعتبار روایت به اطمینان عقلایی به صدق آن وابسته است، نه صرف ایمان یا کفر راوی. واقفی بودن، به‌سان پرده‌ای است که نباید حقیقت روایت را بپوشاند، زیرا صدق و کذب به اقتدار نفسانی راوی بستگی دارد، نه صرف اعتقادات او.

عالمان دینی تأکید دارند که اگر اطمینان به صدق راوی حاصل شود، حتی اگر واقفی یا فاسق باشد، روایت قابل‌قبول است. این دیدگاه، به‌مثابه پلی است که شکاف میان اعتقادات راوی و اعتبار روایت را پر می‌کند. تعدد طرق روایت و عمل اصحاب به آن، اشکال مرسل بودن را جبران می‌کند و روایت را از منظر سندی معتبر می‌سازد.

بخش سوم: بررسی روایات مشابه و قرائن تأییدکننده

روایات باب فقد العلماء در کتاب کافی

در کتاب شریف کافی، جلد اول، باب «فقد العلماء»، شش روایت ذکر شده که موضوع آن‌ها مرگ مؤمن، فقیه، و عالم است. این روایات، به‌سان رشته‌های یک طناب، دلالت روایت حصون الإسلام بر فقها را تقویت می‌کنند. در ادامه، این روایات به تفصیل بررسی می‌شوند:

روایت اول: مرگ فقیه و شادمانی ابلیس

روایت اول، از سلیمان بن خالد نقل شده و می‌فرماید: «ما من أحد یموت من المؤمنین أحب إلى إبلیس من موت فقیه» (ترجمه: هیچ‌کس از مؤمنان نمی‌میرد که برای ابلیس محبوب‌تر از مرگ فقیه باشد). این روایت، مرگ فقیه را رخدادی می‌داند که ابلیس را شادمان می‌سازد، زیرا فقیه، حافظ دیگران است و فقدان او، به‌سان گشوده شدن دروازه‌های شهر به روی دشمن، نظام اسلامی را آسیب‌پذیر می‌کند.

روایت دوم: رخنه جبران‌ناپذیر مرگ مؤمن فقیه

روایت دوم، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده و چنین است:

إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ الْفَقِيهُ ثُلِمَ فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا يَسُدُّهَا شَيْءٌ

ترجمه: «هنگامی که مؤمن فقیه بمیرد، در اسلام رخنه‌ای ایجاد می‌شود که هیچ‌چیز آن را پر نمی‌کند.» این روایت، با صراحت به مؤمن فقیه اشاره دارد و احتمال نقص در صدر روایت حصون الإسلام را تقویت می‌کند.

روایت سوم: روایت حصون الإسلام

روایت سوم، همان روایت مورد بحث است که تفاوت میان صدر و ذیل آن، موضوع تأمل قرار گرفته است. این روایت، با تأکید بر حصن بودن فقها، دلالت قوی بر نقش ولایی آنان ارائه می‌دهد.

روایت چهارم: تکرار نقش فقیه در برابر ابلیس

روایت چهارم، مشابه روایت اول، مرگ فقیه را برای ابلیس خوشحال‌کننده می‌داند و بر نقش حفاظتی فقیه تأکید دارد. این تکرار، به‌سان ناقوسی است که اهمیت فقها را در حفظ نظام دینی اعلام می‌دارد.

روایت پنجم: مرگ عالم و از دست رفتن علم

روایت پنجم می‌فرماید که خداوند علم را پس از نزول آن قبض نمی‌کند، بلکه عالم را می‌گیرد و علم او همراهش می‌رود. این روایت، به‌سان رودی است که جریان علم را به عالم پیوند می‌زند و فقدان عالم را نقصانی عظیم در نظام دینی می‌داند.

روایت ششم: نقصان زمین با مرگ علما

روایت ششم، از امام سجاد علیه‌السلام نقل شده و با استناد به آیه شریفه قرآن کریم:

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا

ترجمه: «آیا ندیدند که ما به زمین می‌آییم و آن را از اطرافش کاهش می‌دهیم؟» مرگ علما را نقصان زمین معرفی می‌کند. این روایت، علما را به‌سان وتدهایی می‌داند که زمین را در تعادل نگه می‌دارند.

جمع‌بندی بخش سوم

بررسی روایات باب فقد العلماء نشان می‌دهد که موضوع مرگ مؤمن فقیه در این روایات پررنگ است و قرینه‌ای محکم بر صحت دلالت روایت حصون الإسلام بر فقها فراهم می‌آورد. این روایات، به‌سان چراغ‌هایی در مسیر حقیقت، نشان می‌دهند که فقها، با درایت و علم خویش، دژهای استوار اسلام‌اند.

بخش چهارم: دلالت روایت بر ولایت فقیه و نقش اقتدار علمی و اجتماعی

حصن بودن فقها: اقتدار علمی و اجتماعی

لفظ «حصون» در روایت، به‌سان قلعه‌ای استوار، به اقتدار علمی و اجتماعی فقها اشاره دارد. این اقتدار، نه از جنس زور و قهری سلاطین، بلکه از علم و درایت ناشی می‌شود. فقها، با سیطره علمی و اجتماعی خویش، از شئون دینی و اجتماعی حفاظت می‌کنند، مانند نگهبانی که با هوشیاری، شهر را از گزند دشمنان مصون می‌دارد.

این اقتدار، زمانی محقق می‌شود که جامعه از فقها اطاعت کند، چنان‌که کلمه طیبه «لا إله إلا الله» به‌مثابه دژی است که هرکس در آن داخل شود، محفوظ می‌ماند. فقها، به‌سان قفل‌هایی محکم، با پشتوانه علم و درایت، نظام اسلامی را از رخنه‌ها حفظ می‌کنند.

نقش ایمان و علم در حصن بودن

ایمان، اگرچه شرط لازم برای حصن بودن است، اما به‌تنهایی کافی نیست. علم و درایت فقها، به‌سان عطری مسری است که جامعه را معطر می‌سازد. ایمان، مانند بذری است که در خاک علم بارور می‌شود و فقها را به نگهبانانی هوشیار بدل می‌کند. این علم، برخلاف ایمان که به خود فرد محدود است، سرشتی مسری دارد و به جامعه سرایت می‌کند، مانند نوری که از چراغی به اطراف پراکنده می‌شود.

نقد دیدگاه بداهت ولایت فقیه

برخی عالمان دینی، ولایت فقیه را بديهي دانسته‌اند، اما این بداهت، به کبرای عقلي (ضرورت وجود رئیس برای جامعه) مربوط است، نه صغرای شرعی (نصب فقیه از سوی معصوم). این تمایز، به‌سان خطی است که میان عقل و نقل جدایی می‌افکند. روایت حصون الإسلام، دلیلی شرعی برای نصب فقها ارائه می‌دهد و این دیدگاه را که ولایت فقیه فاقد دلیل صریح شرعی است، تضعیف می‌کند.

توقيع منسوب به امام زمان علیه‌السلام

توقيع منسوب به امام زمان علیه‌السلام، به‌سان سندی آسمانی، نصب کلی فقها را از سوی معصومین تأیید می‌کند. این توقيع، دلالت شرعی بر ولایت فقیه را تقویت می‌نماید و فقها را به‌عنوان جانشینان معصومین در اداره شئون اجتماعی معرفی می‌کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

روایت حصون الإسلام، با تأکید بر حصن بودن فقها، دلالتی قوی بر ولایت فقیه ارائه می‌دهد. این دلالت، نه‌تنها از منظر علمی، بلکه از دیدگاه اجتماعی و اقتداری نیز قابل تأمل است. فقها، با درایت و علم خویش، به‌سان نگهبانانی هوشیار، نظام اسلامی را از گزند رخنه‌ها حفظ می‌کنند.

بخش پنجم: نقد معیارهای پذیرش روایات و نقش اطمینان فقيه

معیار عقلایی در پذیرش روایات

معیار پذیرش یا رد روایات، به اطمینان عقلایی به صدق یا کذب آن‌ها وابسته است، نه صرف عدالت یا فسق راوی. این معیار، به‌سان ترازویی است که صدق و کذب را می‌سنجد. اگر فقيه به صدق روایتی اطمینان یابد، حتی اگر راوی واقفی یا فاسق باشد، روایت قابل‌قبول است. به‌عکس، اگر به کذب روایتی از راوی عادل اطمینان حاصل شود، آن روایت مردود است.

نقد قاعده صدق العادل

قاعده صدق العادل، نوعی است و نه کلی، به این معنا که در صورت اطمینان به کذب عادل یا صدق فاسق، می‌توان برخلاف آن عمل کرد. این قاعده، به‌سان دریچه‌ای است که انعطاف‌پذیری در قضاوت و فتوا را ممکن می‌سازد. فقيه، با تکیه بر اطمینان خویش، می‌تواند روایتی را بپذیرد یا رد کند، مشروط بر اینکه این اطمینان، منشأ عقلایی داشته باشد.

نقش علم قاضی و منشأ عقلایی

قاضی به علم خویش عمل می‌کند، اما این علم باید منشأ عقلایی داشته باشد، مانند رودی که از چشمه‌ای زلال سرچشمه می‌گیرد. علم بدون منشأ، به‌سان ادعایی بی‌پشتوانه است که نمی‌تواند مبنای قضاوت قرار گیرد. این اصل، از استبداد در قضاوت جلوگیری می‌کند و بر لزوم استدلال عقلایی تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش پنجم

معیار عقلایی در پذیرش روایات، به فقيه اجازه می‌دهد تا با تکیه بر اطمینان خویش، روایات را ارزیابی کند. این انعطاف‌پذیری، به‌سان بالی است که فقيه را در آسمان حقیقت‌جویی به پرواز درمی‌آورد، بدون آنکه در بند قواعد خشک و کلی گرفتار آید.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی

روایت حصون الإسلام، به‌سان نگینی در تاج فقه سیاسی شیعه، نقش محوری فقها را در حفظ نظام اسلامی تبیین می‌کند. این روایت، با تأکید بر حصن بودن فقها، دلالتی قوی بر ولایت فقیه ارائه می‌دهد. بررسی اشکالات سندی و دلالی، همراه با تحلیل روایات مشابه در باب فقد العلماء، نشان می‌دهد که موضوع مؤمن فقیه در این روایات پررنگ است و احتمال نقص در صدر روایت را تقویت می‌کند. نقد اصل عدم زائد بودن و تأکید بر معیار عقلایی در پذیرش روایات، اعتبار این روایت را تأیید می‌نماید. همچنین، تمایز میان کبرای عقلي و صغرای شرعی، ضرورت استناد به دلایل نقلی برای اثبات ولایت فقیه را روشن می‌سازد. توقيع منسوب به امام زمان علیه‌السلام نیز، به‌سان سندی آسمانی، نصب کلی فقها را تأیید می‌کند. در نهایت، این روایت، با تشبیه فقها به دژهای استوار، بر اقتدار علمی و اجتماعی آنان در حفظ شئون دینی و اجتماعی تأکید دارد و جایگاه والای ولایت فقیه را در نظام اسلامی به اثبات می‌رساند.