متن تحقیق

جایگاه فقها و علما در نظام فقهی شیعه در زمان غیبت

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه 26)

دیباچه

جایگاه فقها و علما در نظام فقهی شیعه، به‌ویژه در دوران غیبت، از اهمیتی بی‌بدیل برخوردار است. این جایگاه، نه‌تنها ریشه در فضایل علمی و اخلاقی علما دارد، بلکه در مناصب عملی و اجتماعی ایشان نیز نمود می‌یابد. درس‌گفتار حاضر، با تکیه بر ادله قرآنی، روایی و عقلانی، به تبیین این نقش محوری می‌پردازد.

بخش یکم: کثرت و تنوع ادله در باب فضایل و مناصب علما

فراوانی ادله و جایگاه ممتاز آن

ادله‌ای که در باب فضایل و مناصب علما در متون دینی وارد شده‌اند، از نظر کمیت و تنوع، در مقایسه با سایر ابواب فقهی مانند زکات، خمس، صلاة، جهاد، امر به معروف، حدود، قصاص و دیات، از جایگاهی ممتاز برخوردارند. این کثرت، چون ستارگانی درخشان در آسمان معرفت دینی، گواه اهمیت بی‌بدیل نقش علما در حفظ و ترویج دین است. این ادله، نه‌تنها به فضایل اخلاقی و علمی علما اشاره دارند، بلکه مناصب عملی و اجتماعی ایشان را نیز در بر می‌گیرند. این ویژگی، همانند رودی پرخروش، مبنای محکمی برای توجیه نقش فقها در اداره امور شرعی و اجتماعی فراهم می‌آورد و جایگاه ایشان را به‌عنوان وارثان انبیا و ائمه تثبیت می‌کند.

تمایز میان ادله فضیلت‌زا و منصب‌زا

ادله مربوط به علما به دو گونه تقسیم می‌شوند: نخست، ادله فضیلت‌زا که بر فضایل اخلاقی و علمی ایشان تأکید دارند، و دوم، ادله منصب‌زا که به جایگاه و مسئولیت‌های عملی، از جمله قضاوت و ولایت، اشاره می‌کنند. این دوگانگی، چون دو بال پرنده‌ای که در آسمان هدایت پرواز می‌کند، دو بُعد اساسی نقش علما را نمایان می‌سازد: بُعد معنوی و اخلاقی که به تقوا و علم ایشان مربوط می‌شود، و بُعد عملی که شامل تصدی مناصب اجتماعی مانند قضاوت، فتوا و حتی تشکیل حکومت است. ادله منصب‌زا، به‌ویژه، چون کلیدی زرین، درهای مشروعیت شرعی برای نقش فقها در اداره جامعه در زمان غیبت را می‌گشایند.

بخش دوم: نقد رویکردهای ناصواب در ارزیابی ادله

نقد بهانه‌جویی در بررسی سند و دلالت

یکی از چالش‌های پیش‌رو در تحلیل ادله مربوط به علما، رویکردی است که با بهانه‌جویی، سند یا دلالت روایات را مخدوش می‌سازد. این رویکرد، همانند باغبانی که به‌جای پرورش گل‌ها، به دنبال یافتن خارهای بیهوده است، می‌تواند به رد کلی ادله منجر شود. مشابه این رویکرد را در سایر ابواب فقهی، مانند صلاة، زکات یا قضاوت، نیز می‌توان مشاهده کرد. چنین نگرشی، اگر به افراط کشیده شود، چون بادی تند، تمام بنای معرفت دینی را به خطر می‌اندازد. کثرت و تنوع ادله، امکان رد کلی آنها را سلب می‌کند و دعوت به نگاهی جامع و منصفانه دارد. این نگاه، چون مشعلی فروزان، راه را برای استخراج احکام صحیح هموار می‌سازد.

بخش سوم: تحلیل روایات کلیدی در باب جایگاه علما

روایت «لا نجاة إلا بالطاعة»

از امام موسی کاظم (ع) روایت شده است: «لا نَجَاةَ إِلَّا بِالطَّاعَةِ وَالطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ وَالْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ وَالتَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ يُعْتَقَدُ وَلا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِيٍّ» (نجات جز با اطاعت نیست، و اطاعت جز با علم نیست، و علم جز با تعلم نیست، و تعلم جز با عقل به باور نمی‌رسد، و علمی نیست جز از عالم ربانی). این روایت، چون خورشیدی تابان، نجات جامعه را به اطاعت از عالم ربانی وابسته می‌داند و شئون اجتماعی و حکومتی را نیز در بر می‌گیرد.

تحلیل این روایت نشان می‌دهد که اطاعت از عالم ربانی، نه‌تنها به فتوا و قضا محدود نمی‌شود، بلکه تمامی شئون اجتماعی، از جمله تشکیل حکومت، را شامل می‌شود. این اطلاق، چون جویباری زلال، نقش فقها را به‌عنوان محور نجات و سعادت اجتماعی برجسته می‌سازد و مبنای محکمی برای ولایت فقها در زمان غیبت فراهم می‌آورد.

روایت «الفقهاء حصون الإسلام»

در اصول کافی آمده است: «إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْفُقَهَاءَ حُصُونُ الْإِسْلَامِ كَحُصْنِ السُّورِ الْمَدِينَةِ لَهَا» (مؤمنان فقیه، دژهای اسلام‌اند، مانند دژ دیوار شهر). این تشبیه، چون قلعه‌ای استوار، نقش حفاظتی و اقتداری فقها در حفظ دین را نشان می‌دهد.

تحلیل این روایت، جایگاه فقها را فراتر از علم صرف قرار می‌دهد و شامل تصدی مناصب اجتماعی و حکومتی می‌شود. این نقش، چون سپری پولادین، انسجام و اقتدار جامعه اسلامی را حفظ می‌کند و مبنای شرعی برای مشروعیت ولایت فقها در زمان غیبت فراهم می‌آورد.

روایت «الفقهاء أمناء الرسل»

روایت دیگری در اصول کافی، فقها را «أمناء الرسل» (امنای پیامبران) معرفی می‌کند. این عنوان، چون گوهر درخشانی، اعتماد پیامبران به فقها برای حفظ و اجرای احکام را نشان می‌دهد.

این امانت، شامل اجرای احکام، قضاوت و اداره امور اجتماعی است. اطلاق این روایت، محدودیت به علم صرف را رد کرده و شئون حکومتی را نیز در بر می‌گیرد. این نقش، چون پلی استوار، فقها را به‌عنوان وارثان عملی و معنوی انبیا تثبیت می‌کند.

روایت «مجاری الأمور والأحکام بید العلماء»

در مستدرک الوسائل (جلد سوم، باب یازدهم، حدیث 17) آمده است: «مَجَارِي الْأُمُورِ وَالْأَحْكَامِ بِيَدِ الْعُلَمَاءِ» (جریان امور و احکام به دست علما است). این روایت، چون رودی خروشان، علما را مسئول اداره کلان جامعه معرفی می‌کند.

عبارت «مجاری الأمور»، به معنای جریان امور اجتماعی و حکومتی، نقش علما را در مدیریت جامعه برجسته می‌سازد. این روایت، با تأکید بر مسئولیت علما در اجرای احکام و اداره امور، مبنای شرعی برای ولایت فقها در زمان غیبت فراهم می‌کند.

روایت «العلماء اذا صلحوا خیر خلق الله»

در احتجاج، از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده است: «الْعُلَمَاءُ إِذَا صَلَحُوا خَيْرُ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ الْأَئِمَّةِ الْهُدَى» (علما، در صورت صلاحیت، پس از ائمه هدى، بهترین خلق خدا هستند). این شرط، چون مشعلی فروزان، بر اهمیت عدالت و صلاحیت اخلاقی علما تأکید دارد.

این روایت، جایگاه رفیع علما را به‌عنوان مصلحان جامعه پس از ائمه تثبیت می‌کند و نقش آنها را در هدایت اجتماعی و حکومتی برجسته می‌سازد.

روایت «الملوک حکام على الناس والعلماء حکام على الملوک»

از امام صادق (ع) نقل شده است: «الْمُلُوكُ حُكَّامٌ عَلَى النَّاسِ وَالْعُلَمَاءُ حُكَّامٌ عَلَى الْمُلُوكِ» (پادشاهان بر مردم حاکمند و علما بر پادشاهان حاکمند). این روایت، چون قله‌ای بلند، برتری علما بر حاکمان را نشان می‌دهد.

این برتری، نقش نظارتی و هدایتی علما را در نظام حکومتی تأیید می‌کند و مبنای شرعی برای ولایت فقها بر امور حکومتی در زمان غیبت فراهم می‌آورد.

بخش چهارم: عناوین و مسئولیت‌های علما

گستردگی عناوین علما در روایات

روایات، عناوین متعددی برای علما برشمرده‌اند: وارثان انبیا، امنای رسولان، خلیفه رسول، دژهای اسلام، به‌منزله انبیا، افضل از انبیای سلف، حاکم، قاضی، حجت، مرجع حوادث، مجاری امور و احکام، و کافل ایتام (شیعیان در زمان غیبت). این عناوین، چون گنجینه‌ای گران‌بها، گستردگی نقش علما در ابعاد معنوی، علمی، قضایی و حکومتی را نشان می‌دهند.

عنوان «کافل ایتام»، به‌ویژه، چون مادری مهربان که فرزندان خویش را در آغوش می‌کشد، مسئولیت علما در سرپرستی شیعیان در زمان غیبت را برجسته می‌سازد. این مسئولیت، شامل تشکیل حکومت و اداره امور اجتماعی می‌شود و نشان‌دهنده عمق تعهد علما به جامعه است.

بخش پنجم: محدودیت‌های تاریخی و نقش تقید

تقید ائمه در تبیین مسائل حکومتی

ائمه معصومین (ع)، به دلیل شرایط تقید و فشارهای سیاسی و اجتماعی، نمی‌توانستند مسائل حکومتی را به صراحت بیان کنند و به مسائل ملموس و نیازهای روزمره محدود بودند. این محدودیت، چون قفسی که پرنده حقیقت را در خود محبوس می‌کند، مانع از طرح مباحث غیرملموس مانند تشکیل حکومت در زمان غیبت می‌شد.

این ویژگی، تحلیل روایات حکومتی را پیچیده‌تر می‌کند و نیازمند استخراج دلالت‌های ضمنی است. با این حال، فقدان نهی صریح از تشکیل حکومت، همراه با ادله مثبت مانند تحریم طاغوت و اصل «لابد للناس من أمیر»، جواز تشکیل حکومت توسط فقها را تقویت می‌کند.

بخش ششم: شرایط تصدی مناصب توسط فقها

فقاهت، عدالت و کفایت: سه رکن اساسی

تصدی مناصب توسط فقها، مشروط به سه رکن اساسی است: فقاهت، عدالت و کفایت. این شروط، چون سه ستون استوار، تضمین‌کننده صلاحیت فقها برای اداره امور شرعی و اجتماعی هستند. فقاهت، دانش شرعی را تأمین می‌کند؛ عدالت، سلامت اخلاقی را تضمین می‌کند؛ و کفایت، توانایی عملی را فراهم می‌آورد.

این شروط، از اعطای مناصب به افراد ناکافی جلوگیری می‌کند و چون دروازه‌ای مستحکم، از ورود افراد ناصالح به مناصب حساس بازمی‌دارد. بدون این شروط، تصدی هر منصبی، از قضاوت تا حکومت، مشروعیت شرعی ندارد.

اهمیت عدالت در تمامی مناصب

عدالت، چون جانی در کالبد مناصب دینی، شرط اساسی برای تمامی مسئولیت‌ها، از جمله قضاوت، امامت جماعت، وعظ و حتی حکومت، است. بدون عدالت، هیچ منصبی مشروعیت شرعی ندارد. این اصل، چون نگینی درخشان، سلامت اخلاقی و شرعی تصدی مناصب را تضمین می‌کند.

فردی که بدون عدالت، منصبی را بپذیرد، نه‌تنها به جامعه آسیب می‌رساند، بلکه مشروعیت اخلاقی و شرعی خود را از دست می‌دهد. این حساسیت، نقش کلیدی در حفظ شرعیت نظام اسلامی دارد.

کفایت: مکمل عدالت و فقاهت

کفایت، چون بال دیگر پرنده صلاحیت، مکمل عدالت و فقاهت است. بدون کفایت، حتی فقیه عادل نمی‌تواند مناصب اجتماعی را به‌درستی اداره کند. این شرط، به‌ویژه در مناصب حکومتی، چون شمشیری بران، توانایی اجرای احکام و اداره امور را تضمین می‌کند.

بخش هفتم: چالش‌های زمان غیبت و نقش فقها

روایات منع‌کننده از خروج و تشویق به عزلت

روایات در دو دسته قابل بررسی‌اند: نخست، روایاتی که از خروج و دخالت در امور نهی می‌کنند، و دوم، روایاتی که به عزلت و انزوا تشویق می‌کنند. این روایات، چون هشداری در شبی تاریک، به دلیل شرایط سخت زمان غیبت و خطر اغوای شیطانی صادر شده‌اند.

این نهی، به معنای ممنوعیت مطلق تشکیل حکومت نیست، بلکه مشروط به نبود شرایط لازم است. این روایات، شیعیان را به هوشیاری دعوت می‌کنند تا در شرایط نامناسب، از اقدامات مخاطره‌آمیز اجتناب کنند.

تأثیر فقدان معصوم در زمان غیبت

فقدان پیامبر و معصوم در زمان غیبت، چون غروب خورشید در روزی ابری، زمینه‌ساز تقویت اغوای شیطانی و ضعف دم رحمانی است. این وضعیت، چالش‌های اخلاقی و اجتماعی را افزایش می‌دهد و ضرورت هوشیاری شیعیان را برجسته می‌سازد.

نبود معصوم، فضا را برای اغوای شیطانی باز می‌کند و نقش فقها را به‌عنوان هدایتگران جامعه در زمان غیبت پررنگ‌تر می‌کند. این نقش، چون فانوسی در تاریکی، راه را برای جامعه شیعه روشن می‌سازد.

عدم وجوب تشکیل حکومت در نبود شرایط

تشکیل حکومت، در صورت امکان و وجود شرایط، واجب است، اما در نبود شرایط، هیچ وجوبی ندارد. شیعیان نباید خود را به باطل آلوده کنند. این دیدگاه، چون ترازویی دقیق، تعادل میان اقدام برای تحقق حق و اجتناب از باطل را حفظ می‌کند.

بخش هشتم: نقد رویکردهای ناصواب و ضرورت هوشیاری

نقد رویکردهای افراط و تفریط

رویکردهای افراطی، مانند ترویج معصیت برای نصرت دین، و تفریطی، مانند انزوای مطلق، چون دو سویه یک طناب پوسیده، مورد نقدند. این دیدگاه‌ها، نه‌تنها به تحقق حق کمک نمی‌کنند، بلکه به گمراهی منجر می‌شوند. میانه‌روی، چون مسیری هموار، راهکار شرعی و عقلانی برای مواجهه با چالش‌های زمان غیبت است.

ضرورت هوشیاری شیعه در زمان غیبت

شیعیان در زمان غیبت، چون دریانوردانی در دریایی طوفانی، باید هوشیار باشند تا فرصت‌های مناسب را از دست ندهند، اما خود را به باطل آلوده نکنند. این هوشیاری، تعادل میان اقدام برای تحقق حق و اجتناب از باطل را تضمین می‌کند.

بخش نهم: کمال و معرفت در ادله فقها

بوی کمال و حقیقت در ادله

ادله مربوط به فقها، چون عطری دل‌انگیز، بوی کمال، معرفت، قرب الهی و حقیقت می‌دهند. این ویژگی، فقها را به‌عنوان افرادی معرفی می‌کند که نه‌تنها دارای علم و عدالت‌اند، بلکه از نظر معنوی و اخلاقی نیز در مرتبه‌ای والا قرار دارند.

این کمال، چون نوری که از قله‌ای بلند ساطع می‌شود، مبنای مشروعیت فقها برای تصدی مناصب حکومتی و قضایی است. این ویژگی، جایگاه رفیع ایشان را در نظام شرعی تثبیت می‌کند.

بخش دهم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

جایگاه فقها و علما در نظام فقهی شیعه، به‌ویژه در زمان غیبت، چون ستونی استوار، بنیاد حفظ دین و اداره جامعه را تشکیل می‌دهد. کثرت و تنوع ادله، نقش محوری ایشان را در حفظ و ترویج دین و مدیریت امور اجتماعی تبیین می‌کند. روایات کلیدی، مانند «لا نجاة إلا بالطاعة»، «الفقهاء حصون الإسلام» و «مجاری الأمور والأحکام بید العلماء»، مبنای شرعی برای ولایت فقها در شئون مختلف فراهم می‌کنند. شرایط سخت‌گیرانه فقاهت، عدالت و کفایت، چون دروازه‌های استوار، تضمین‌کننده مشروعیت تصدی مناصب هستند. روایات منع‌کننده از خروج و تشویق به عزلت، به دلیل شرایط دشوار زمان غیبت، صادر شده‌اند و به معنای ممنوعیت مطلق تشکیل حکومت نیستند. ولایت فقیه، چون فانوسی در تاریکی غیبت، راهکاری شرعی و عقلانی برای پاسخگویی به نیازهای جامعه شیعه است، مشروط به وجود فقهای صالح و شرایط مناسب.