متن تحقیق

تحلیل فقهی روایات نهی از قیام و رابطه آن با ولایت فقیه در زمان غیبت

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه سی و سه)

مقدمه: درآمدی بر تحلیل فقهی قیام در پرتو روایات

در گستره علوم فقهی، بررسی روایات نهی از قیام پیش از ظهور قائم (عج) از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این روایات، که از ائمه معصومین (ع) به‌ویژه امام صادق (ع) نقل شده‌اند، نه تنها به تبیین شرایط مشروعیت قیام‌های دینی می‌پردازند، بلکه در عین حال، رابطه‌ای عمیق با تکلیف اداره جامعه در زمان غیبت دارند. این نوشتار، با تأمل در یکی از درس‌گفتارهای فقهی، به کاوش در این روایات پرداخته و با نگاهی تحلیلی، ابعاد فقهی، جامعه‌شناختی و سیاسی آن‌ها را بررسی می‌کند. هدف این بررسی، تبیین این نکته است که نهی از قیام‌های فاقد شرایط شرعی و تکوینی، هیچ‌گونه تعارضی با اصل ولایت فقیه و تشکیل حکومت اسلامی ندارد.

بخش اول: بررسی روایات نهی از قیام پیش از ظهور قائم

روایت ابومسلم خراسانی: زمینه تاریخی و پاسخ امام

در یکی از روایات نقل‌شده از امام صادق (ع) در باب سیزدهم کتاب «خروج قبل قیام القائم»، به ماجرای ابومسلم خراسانی اشاره شده است. او که با شجاعت و اقتدار علیه خلفای اموی قیام کرده بود، نامه‌ای به محضر امام صادق (ع) نگاشت تا تأیید و همکاری ایشان را جلب کند. این روایت، به‌سان آیینه‌ای روشن، بستر تاریخی و شرایط سیاسی آن دوران را بازتاب می‌دهد. ابومسلم، که در میان شیعیان جایگاهی خودی داشت، با نیت نصرت دین، گمان می‌کرد که قیامش در راستای اهداف اهل بیت (ع) است. اما پاسخ امام، به‌سان صاعقه‌ای، هرگونه توهم مشروعیت این قیام را در هم شکست.

این پاسخ صریح، نه از سر بی‌اعتنایی به نیت خیر ابومسلم، بلکه به دلیل فقدان شرایط شرعی و تکوینی برای قیام مشروع بود. امام، با این کلام، خط بطلانی بر هرگونه اقدام خودسرانه کشیدند و بر ضرورت تبعیت از معصوم در قیام‌های کلان تأکید ورزیدند. این روایت، به‌سان چراغی در تاریکی، مرز میان قیام مشروع و نامشروع را روشن می‌سازد.

اهمیت درایت در فهم روایات

استاد فرزانه قدس‌سره بر ضرورت درایت در فهم روایات تأکید دارند. درایت، به‌سان کلیدی زرین، درهای معرفت روایی را می‌گشاید. بدون درایت، فهم ظاهری روایات ممکن است به سوء‌تفاهم منجر شود. در این روایت، توجه به مخاطب، شرایط صدور و مقصد کلام امام صادق (ع) از اهمیت بسزایی برخوردار است. برای نمونه، خودی بودن ابومسلم در میان شیعیان، نشان‌دهنده جایگاه او در جامعه شیعی است، اما تأیید نشدن قیامش، بر محوریت اذن معصوم دلالت دارد.

نهی از عجله در قیام

امام صادق (ع) در این روایت فرموده‌اند:

إِنَّ اللَّهَ لَا يَعْجَلُ لِعَجَلَةِ الْعِبَادِ

(خداوند به شتاب بندگان شتاب نمی‌ورزد). این کلام، به‌سان نسیمی الهی، بر قلب مؤمنان می‌وزد و آن‌ها را به صبر و انتظار برای تحقق اراده الهی دعوت می‌کند. عجله در قیام، بدون توجه به شرایط شرعی و تکوینی، به‌سان کاشتن بذری در خاکی ناآماده است که جز ناکامی ثمری ندارد.

برای تبیین این مفهوم، استاد فرزانه به مثال‌هایی روزمره اشاره می‌کنند: شتاب در خواندن نماز برای همراهی با راننده یا کوتاه کردن سخنرانی به دلیل عجله مردم، نمونه‌هایی از خطای شتاب‌زدگی‌اند. این تمثیلات، به‌سان نقشی بر آب، نشان می‌دهند که عجله حتی در امور روزمره به انحراف می‌انجامد، چه رسد به قیام‌هایی که سرنوشت امت را رقم می‌زنند.

دشواری جابجایی ملکی که اجلش نرسیده

یکی از محوری‌ترین فرازهای این درس‌گفتار، کلام امام صادق (ع) است که فرمودند:

وَلَأَزَالَةُ جَبَلٍ عَنْ مَوْضِعِهِ أَهْوَنُ مِنْ أَزَالَةِ مُلْكٍ لَمْ يَنْقَضِ أَجَلُهُ

(جابجایی کوه از جای خود آسان‌تر از جابجایی حکومتی است که زمانش به پایان نرسیده). این کلام، به‌سان ستونی استوار، یک اصل جامعه‌شناختی و فقهی را بنیان می‌نهد: حکومتی که در اذهان مردم ریشه دارد، تا زمانی که شرایط براندازی‌اش فراهم نشود، قابل جابجایی نیست.

این اصل، نه تنها در قیام‌های دینی، بلکه در هر مبارزه سیاسی و اجتماعی کاربرد دارد. به‌سان کندن کوهی عظیم، جابجایی حکومتی که هنوز در دل‌های مردم جای دارد، ناممکن است، مگر آنکه اذهان آماده شوند. این کلام، به علوم مدرن نیز پیامی روشن دارد: تغییر نظام‌های سیاسی، نیازمند آماده‌سازی بستر اجتماعی است.

علمی بودن بیان امام

بیان امام صادق (ع) در این روایت، فراتر از بُعد مغیبی، به‌سان چشمه‌ای جوشان، معارفی علمی و جامعه‌شناختی را به بشریت عرضه می‌کند. این کلام، برای علوم گوناگون، از جامعه‌شناسی تا مدیریت سیاسی، خوراکی غنی فراهم می‌آورد. استاد فرزانه با تشبیه علوم روایی به گنجینه‌ای پراکنده در گونی، بر ضرورت سازماندهی این معارف تأکید می‌کنند. این پراکندگی، به‌سان باغی بی‌نظم است که یافتن گل‌های معطر آن را دشوار می‌سازد.

کتب روایی مانند بحارالانوار و وسائل‌الشیعه، به دلیل فقدان دسته‌بندی موضوعی، دسترسی به علوم را دشوار کرده‌اند. این تشبیه، به‌سان آیینه‌ای، ناکارآمدی روش‌های کنونی تدوین روایات را نشان می‌دهد. سازماندهی این علوم، به‌سان چیدن گوهرها در نظمی دل‌انگیز، برای بهره‌مندی علمی و کاربردی ضروری است.

بخش دوم: علائم محتوم قیام قائم و تمایز آن با دیگر قیام‌ها

خروج سفیانی: علامتی محتوم

امام صادق (ع) در پاسخ به پرسش درباره نشانه‌های قیام، به خروج سفیانی به‌عنوان علامتی محتوم اشاره کرده و فرمودند:

فَإِذَا خَرَجَ السُّفْيَانِيُّ فَأَجِيبُوا إِلَيْنَا

(هنگامی که سفیانی خروج کرد، به سوی ما بشتابید). این کلام، که سه بار تکرار شده، به‌سان ناقوسی بلند، بر قطعیت این علامت تأکید دارد. خروج سفیانی، یکی از پنج علامت محتوم قیام قائم است که بدون تحقق آن، هر قیامی نامشروع است.

این پنج علامت، شامل ندا، سفیانی، خسف، قتل نفس زکیه و یمانی‌اند که به‌سان ستارگانی در آسمان هدایت، قیام قائم (عج) را از دیگر قیام‌ها متمایز می‌کنند. هرگونه قیام پیش از تحقق این علائم، به‌سان کشتی‌ای بی‌جهت در دریای طوفانی است که به ساحل نجات نمی‌رسد.

نهی از همراهی با قیام‌های پیش از علائم

امام صادق (ع) در پاسخ به پرسشی درباره همراهی با قیام اهل بیت پیش از علائم محتوم، صراحتاً فرمودند: «لا» (نه). این نهی، حتی قیام‌هایی از سوی خاندان اهل بیت را در بر می‌گیرد، اگر فاقد شرایط محتوم باشند. این کلام، به‌سان دیواری استوار، هرگونه شتاب‌زدگی در قیام را نفی می‌کند.

مراد از «اهل بیت» در این روایت، معصومان نیستند، بلکه افرادی مانند زید بن علی‌اند که با نیت خیر، اما بدون اذن معصوم، قیام کردند. این تمایز، به‌سان خطی روشن، نشان می‌دهد که حتی نزدیکی به اهل بیت، بدون اذن معصوم، برای قیام کافی نیست.

قیام زید بن علی: نیت خیر و فقدان مشروعیت

در روایتی دیگر، امام صادق (ع) درباره زید بن علی فرمودند:

وَلَا تَقُولُوا خَرَجَ زَيْدٌ

(نگویید زید خروج کرد)، زیرا زید عالم و صادق بود و به خودش دعوت نکرد، بلکه به «رضا من آل محمد» دعوت کرد. این کلام، به‌سان نسیمی ملایم، زید را از اتهام گمراهی تبرئه می‌کند، اما قیام او را به دلیل فقدان شرایط محتوم تأیید نمی‌کند.

زید، با نیت خیر و دعوت به رضا آل محمد (ص)، قیام کرد و اگر پیروز می‌شد، به وعده خود وفا می‌کرد و از امام کسب تکلیف می‌نمود. اما قیام او علیه سلطانی قدرتمند و مجتمع بود که امکان نقض آن نبود. این قیام، به‌سان تلاش برای کندن کوهی عظیم با دستان خالی بود که جز ناکامی نتیجه‌ای نداشت.

تمایز زید و ابومسلم

امام صادق (ع) قیام زید را خروج نمی‌دانند، زیرا او به رضا آل محمد دعوت کرد، اما ابومسلم را به دلیل ادعای استقلال، خروج کرده می‌دانند. این تمایز، به‌سان خطی میان دو مسیر، نیت خیر زید را از خودسری ابومسلم جدا می‌سازد. زید، به دنبال کسب تکلیف از امام بود، اما ابومسلم، در پی تأیید خود و قیامش بود.

بخش سوم: ولایت فقیه و عدم تعارض با روایات نهی از قیام

عدم ارتباط روایات با ولایت فقیه

روایات نهی از قیام، به قیام‌های خاص با ادعای مهدویت یا استقلال از اذن معصوم اشاره دارند و هیچ‌گونه تعارضی با اصل ولایت فقیه و تشکیل حکومت اسلامی ندارند. ولایت فقیه، به‌سان پلی استوار، نیابت عام معصوم را در زمان غیبت بر عهده دارد و تکلیف اداره جامعه و اجرای احکام الهی را به دوش می‌کشد. این روایات، به‌سان نگهبانانی هوشیار، تنها قیام‌های فاقد شرایط شرعی را نفی می‌کنند.

محدودیت اجرای احکام در زمان غیبت

اجرای کامل احکام دینی در زمان غیبت، به دلیل فقدان امکانات و شرایط اجتماعی، ممکن نیست. این محدودیت، به‌سان سایه‌ای بر آفتاب دین، مانع از تحقق کامل احکام می‌شود، اما تکلیف تشکیل حکومت دینی و اجرای احکام ممکن را ساقط نمی‌کند. نور ولایی قائم (عج)، به‌سان خورشیدی درخشان، اذهان مردم را جمع می‌کند و این ویژگی، قیام او را از دیگر قیام‌ها متمایز می‌سازد.

جواز قیام علیه طاغوت ضعیف

اگر حکومتی طاغوتی ضعیف باشد و امکان براندازی آن فراهم باشد، قیام علیه آن جایز است. این اصل، به‌سان چراغی در مسیر، نشان می‌دهد که روایات نهی از قیام، شامل مواردی نمی‌شود که شرایط براندازی فراهم باشد و قیام برای اجرای احکام الهی صورت گیرد. این تمایز، به‌سان کلیدی، درهای مشروعیت قیام‌های عادلانه را می‌گشاید.

درایت فقها در زمان غیبت

فقهای شیعه، با درایت و حکمت، از طرح موضوعاتی که ثمره عملی نداشت، خودداری می‌کردند. در شرایط تقیه و ضعف شیعه، طرح ولایت فقیه ممکن نبود، اما از زمان صفویه به بعد، با بهبود شرایط، این موضوع به‌تدریج مطرح شد. این درایت، به‌سان باغبانی هوشیار، از کاشت بذر در خاک ناآماده پرهیز کرد و در زمان مناسب، میوه‌های معرفت را به بار آورد.

نقش فقها در اداره جامعه

فقها در زمان غیبت، در ابواب مختلف فقهی مانند قضا، حسبه و هلال، اذن خود را شرط می‌دانستند. این شرط، به‌سان ستونی استوار، نقش فقها به‌عنوان نایب عام معصوم را در اداره جامعه نشان می‌دهد. آن‌ها، در هر زمینه‌ای که امکان داشت، تکلیف خود را به انجام رساندند و به‌سان نگهبانانی بیدار، از دیانت پاسداری کردند.

بخش چهارم: حکمت و بصیرت در فقه شیعه

وصیت پیامبر (ص) به علی (ع)

امام صادق (ع) از وصیت پیامبر (ص) به علی (ع) نقل می‌کنند:

إِنَّ أَزَالَةَ الْجِبَالِ الرَّوَاسِيَ أَهْوَنُ مِنْ أَزَالَةِ بَيْتٍ لَمْ تَنْقَضِ أَيَّامُهُ

(جابجایی کوه‌های استوار آسان‌تر از جابجایی حکومتی است که روزهایش به پایان نرسیده). این کلام، به‌سان گوهری درخشان، یک قاعده کلی برای مبارزه با طاغوت ارائه می‌دهد. جابجایی حکومتی که در اذهان مردم ریشه دارد، دشوارتر از کندن کوهی عظیم است.

تفاوت فقه شیعه و شرایط زمان

فقه شیعه، به‌سان رودی جاری، با شرایط زمان و مکان تطبیق می‌یابد. این پویایی، امکان طرح مسائل جدید مانند ولایت فقیه را در شرایط مساعد فراهم کرد. فقها، با رعایت مصالح جامعه، از طرح مسائل غیرضروری خودداری کردند و در زمان مناسب، به‌سان باغبانی ماهر، بذر معرفت را کاشتند.

احترام به رسول در شرایط عادی

امام صادق (ع) فرمودند:

أَكْرِمِ الضَّيْفَ وَلَوْ كَانَ كَافِرًا

(مهمان را گرامی بدار، حتی اگر کافر باشد). اما در مورد ابومسلم، به دلیل خطر برای دین و ولایت، او را بیرون کردند. این اصل، به‌سان چراغی روشن، نشان می‌دهد که احترام به مهمان، در شرایطی است که خطر دین را تهدید نکند.

تعامل با غیرمسلمانان

فقها، در شرایط خاص، با غیرمسلمانان تعامل می‌کردند تا از تنش و خونریزی جلوگیری کنند. این تعامل، به‌سان پلی برای حفظ مصالح جامعه اسلامی، از درگیری‌های بی‌فایده پرهیز می‌کرد. این عقلانیت فقهی، نشان‌دهنده حکمت و بصیرت فقها در تطبیق احکام با شرایط زمان است.

نتیجه‌گیری: تبیین فقهی قیام و ولایت در زمان غیبت

این نوشتار، با کاوش در روایات نهی از قیام پیش از ظهور قائم (عج)، نشان داد که این روایات، به قیام‌های فاقد اذن معصوم و شرایط محتوم اشاره دارند و هیچ تعارضی با اصل ولایت فقیه و تشکیل حکومت اسلامی ندارند. قیام‌هایی مانند قیام ابومسلم خراسانی و زید بن علی، هرچند با نیت خیر، به دلیل فقدان شرایط شرعی و تکوینی، مورد تأیید امام صادق (ع) قرار نگرفتند. اما این نهی، شامل تکلیف اداره جامعه و اجرای احکام الهی تحت نظارت فقیه عادل نمی‌شود. فقه شیعه، به‌سان درختی تنومند، با ریشه‌های عمیق در معارف اهل بیت (ع)، در هر زمان و مکان، به نیازهای جامعه پاسخ می‌دهد. فقها، با درایت و حکمت، در شرایط تقیه از طرح مسائل غیرعملی پرهیز کردند و در زمان مساعد، به‌سان باغبانانی هوشیار، بذر ولایت فقیه را کاشتند. انتظار فرج، به معنای آمادگی معنوی و عملی برای ظهور قائم (عج) است، نه قیام برای جایگزینی ایشان. این تحلیل، نقش فقها را به‌عنوان نایبان عام معصومین در اداره جامعه برجسته می‌سازد و بر ضرورت شایسته‌سالاری و تقوای الهی تأکید می‌ورزد.