متن تحقیق

فقه سیاسی شیعه: نقش اجتماعی و حکومتی فقها

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۳۷)

دیباچه

فقه سیاسی شیعه، به‌سان درختی تناور که ریشه در اعماق تاریخ و معارف اسلامی دارد، در طول سده‌ها با تکیه بر هدایت‌های ائمه معصومین علیهم‌السلام و تلاش‌های بی‌وقفه فقها، به نظامی پویا و کارآمد برای اداره جامعه بدل شده است. این اثر، با نگاهی عمیق به نقش اجتماعی و حکومتی فقها، به‌ویژه در هزاره اول هجری، می‌کوشد تا با استناد به متون کهن فقهی و تحلیل‌های دقیق، جایگاه والای فقه شیعه را در مدیریت بحران‌ها و حفظ هویت دینی تبیین نماید. با بهره‌گیری از آیات قرآن کریم و روایات، این نوشتار درصدد است تا با زبانی فصیح و استدلالی، تصویری جامع از پویایی فقه شیعه و نقش بی‌بدیل فقها در اداره جامعه ارائه دهد.

بخش نخست: غیریت دینی و اهتمام به مقدسات

فقه شیعه، به‌سان سپری استوار، همواره در پی حفظ غیریت دینی و حراست از مقدسات بوده است. غیریت، که ریشه در صفات جلال الهی دارد، به معنای حساسیت در برابر هر آنچه هویت و باورهای دینی را تهدید می‌کند، در زندگی روزمره و تکالیف شرعی نمود می‌یابد. این ویژگی، فقها را به پاسدارانی بی‌مانند بدل کرده که با درایت و سیاست‌ورزی، از تضعیف ارزش‌های دینی جلوگیری کرده‌اند.

پیوند غیریت دینی با هویت شیعه

غیریت دینی، که از صفات الهی سرچشمه می‌گیرد، نه‌تنها در حوزه فردی، بلکه در عرصه اجتماعی و حکومتی نیز نمود دارد. فقها، با درک این حقیقت، در طول تاریخ با اهتمام به حفظ مقدسات، هویت شیعه را در برابر فشارهای سیاسی و اجتماعی صیانت کرده‌اند. این اهتمام، به‌سان جریانی زلال، در بطن فقه شیعه جاری است و آن را از دیگر نظام‌های فقهی متمایز می‌سازد.

بخش دوم: نقد تصورات نادرست از فقهای شیعه

برخی، با نگاهی سطحی، فقهای شیعه را افرادی ساده‌زیست، منفعل و بی‌توجه به مسائل سیاسی و حکومتی پنداشته‌اند. این تصور، که از ظاهر ساده و آزاد فقها، مانند باز بودن عبا یا عدم استفاده از چکمه، نشئت می‌گیرد، گمان می‌کند که این سادگی نشانه‌ای از انفعال یا ناآگاهی است. اما این دیدگاه، به‌سان دیدن سایه‌ای بر دیوار و غفلت از حقیقت وجود، از درک عمق فکری و سیاست‌ورزی فقها غافل مانده است.

تفاوت سادگی ظاهری و عمق فکری

فقهای شیعه، با وجود ظاهر ساده، از فراستی بی‌مانند برخوردار بودند. این سادگی، نه از ضعف، بلکه از آزادگی و بی‌نیازی به زرق‌وبرق دنیا سرچشمه می‌گرفت. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که این ویژگی، نشانه‌ای از سیاست‌ورزی عمیق و استقلال فکری فقها بوده که در شرایط دشوار، با کمترین امکانات، به مدیریت جامعه می‌پرداختند.

بخش سوم: نقش ائمه معصومین علیهم‌السلام در تربیت فقها

دوره ۲۶۰ ساله همراهی فقها با ائمه معصومین علیهم‌السلام، به‌سان مکتبی بی‌نظیر، زمینه‌ساز تربیت فقهایی شد که برای اداره جامعه در زمان غیبت آماده بودند. این دوره، که استاد فرزانه قدس‌سره آن را ترسیمی هوشمندانه برای غیبت می‌دانند، فقها را به درایت و سیاست‌ورزی مجهز کرد تا در برابر بحران‌ها و چالش‌ها ایستادگی کنند.

تأثیر تربیت ائمه در پویایی فقه

این دوره، که به‌سان خاکی حاصلخیز برای پرورش نهال فقه شیعه بود، فقها را با مهارت‌های لازم برای مدیریت جامعه در شرایط دشوار مجهز کرد. این تربیت، که ریشه در عصمت و حکمت ائمه داشت، به فقها توانایی داد تا در زمان غیبت، با سیاست‌ورزی و درایت، از هویت شیعه پاسداری کنند.

بخش چهارم: سیاست‌ورزی فقها در شرایط تقیه

فقهای شیعه، در شرایط تقیه و با دستانی خالی از امکانات مادی، با تکیه بر درایت و سیاست‌ورزی، دین را حفظ کرده و جامعه را مدیریت نمودند. این توانایی، به‌سان چراغی در تاریکی، راهنمای شیعیان در برابر فشارهای سیاسی و اجتماعی بود.

مدیریت بحران با ابزارهای اندک

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که فقها، بدون محافظ یا امکانات مادی، تنها با تکیه بر درایت و سیاست دینی، از نابودی هویت شیعه جلوگیری کردند. این توانایی، نشان‌دهنده عمق فقه شیعه و انعطاف آن در برابر شرایط گوناگون است.

بخش پنجم: جامعیت فقه شیعه و رد ادعای فردی بودن

ادعای فردی بودن فقه شیعه در هزاره اول، که برخی آن را مطرح کرده‌اند، از سوی استاد فرزانه قدس‌سره به شدت رد شده است. فقه شیعه، به‌سان رودی خروشان، از ابتدا با مسائل اجتماعی و حکومتی درآمیخته بوده و نمی‌تواند صرفاً فردی تلقی شود.

ابعاد اجتماعی و حکومتی فقه

فقه شیعه، با توجه به مسائل جمعی و سیاسی، از دیگر نظام‌های فقهی متمایز است. استاد فرزانه قدس‌سره استدلال می‌کنند که هیچ بابی از فقه شیعه نیست که خالی از مسائل اجتماعی و حکومتی باشد، از طهارت گرفته تا حدود و دیات.

بخش ششم: شواهد فقهی از نهایه شیخ طوسی

استاد فرزانه قدس‌سره به نقل از «نهایه» شیخ طوسی (صفحه ۳۰۰) اشاره می‌کنند که امر به معروف و نهی از منکر می‌تواند با دست، تأدیب، قتل یا جراحت همراه باشد:
وَقَدْ يَكُونُ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ بِالْيَدِ بِأَنْ يُحَمِّلَ النَّاسَ عَلَى ذَلِكَ بِالتَّأْدِيبِ وَالرَّدْعِ وَقَتْلِ النُّفُوسِ وَضَرْبٍ مِنَ الْجِرَاحَاتِ. این امر، مشروط به اذن سلطان شرعی است.

نقش فقیه در نظارت بر اجرای احکام

شیخ طوسی تأکید می‌کند که اجرای امر به معروف با جراحت یا قتل، نیازمند اذن فقیه است: إِلَّا أَنَّ هَذَا الضَّرْبَ لَا يَجِبُ فِعْلُهُ إِلَّا بِإِذْنِ السُّلْطَانِ الْمَنْصُوبِ لِلرِّيَاسَةِ. این شرط، نشان‌دهنده ضرورت نظارت فقیه بر اجرای احکام و جلوگیری از هرج‌ومرج است.

بخش هفتم: دیدگاه شرایع در امر به معروف و نهی از منکر

استاد فرزانه قدس‌سره به نقل از «شرایع» محقق حلی (جلد اول، صفحه ۳۴۱) اشاره می‌کنند که امر به معروف و نهی از منکر، در صورت نیاز به جراحت یا قتل، نیازمند اذن فقیه است: لَوِ افْتَقَرَ إِلَى الْجِرَاحِ أَوِ الْقَتْلِ هَلْ يَجِبُ؟ قِيلَ نَعَمْ وَقِيلَ لَا إِلَّا بِإِذْنِ الْإِمَامِ وَهُوَ الْأَظْهَرُ.

پویایی فقه در اجرای احکام

این نقل، بر پویایی فقه شیعه و توجه آن به شرایط اجرایی احکام تأکید دارد. تأکید بر اذن فقیه، از اقدامات خودسرانه جلوگیری کرده و نظم را در جامعه تضمین می‌کند.

بخش هشتم: ترور در فقه شیعه به‌عنوان قانون مگو

استاد فرزانه قدس‌سره به ترور به‌عنوان یکی از قوانین مگوی فقه شیعه اشاره می‌کنند که در شرایط خاص، مانند وجود دشمنی که به جامعه آسیب می‌رساند، واجب است، اما گفتن آن جایز نیست. این قانون، به‌سان رازی در دل فقه، تنها در شرایط خاص و با نظارت فقیه اجرا می‌شود.

پیچیدگی فقه شیعه در شرایط حساس

این دیدگاه، بر عمق و پیچیدگی فقه شیعه تأکید دارد. قوانین مگو، که به دلیل حساسیت‌های اجتماعی و سیاسی به‌صورت پنهان اجرا می‌شوند، نشان‌دهنده توانایی فقها در مدیریت بحران‌های اجتماعی است.

بخش نهم: نمونه‌های تاریخی از سیاست‌ورزی فقها

استاد فرزانه قدس‌سره به نمونه‌هایی از سیاست‌ورزی فقها اشاره می‌کنند که بدون اقدام مستقیم، انگیزه و هسته‌های مقاومت در جامعه ایجاد کرده‌اند. این استراتژی، به‌سان بذری در خاک، زمینه‌ساز تحولات اجتماعی بوده است.

ایجاد انگیزه‌های اجتماعی

این نمونه‌ها نشان‌دهنده عمق استراتژی‌های فقها در ایجاد تحولات اجتماعی است. با ایجاد انگیزه و هسته‌های مقاومت، فقها توانسته‌اند بدون درگیری مستقیم، جامعه را به سوی اهداف دینی هدایت کنند.

بخش دهم: پویایی فقه شیعه در مدیریت بحران

فقه شیعه، به‌سان نظامی پویا، در شرایط مختلف، از تقیه تا اقتدار، قادر به مدیریت جامعه بوده است. این پویایی، نتیجه ۲۶۰ سال همراهی با ائمه معصومین علیهم‌السلام است که فقها را به ابزارهای لازم برای اداره جامعه مجهز کرده است.

انعطاف فقه در برابر چالش‌ها

این پویایی، فقه شیعه را از جمود فکری مصون داشته و آن را به نظامی کارآمد و منعطف تبدیل کرده که در برابر بحران‌ها و نیازهای مختلف، پاسخ‌هایی مناسب ارائه می‌دهد.

بخش یازدهم: نقش فقها در اجرای احکام و زندان

استاد فرزانه قدس‌سره به نقل از «نهایه» شیخ طوسی (صفحه ۳۷۴) اشاره می‌کنند که حاکم باید محتکر را مجبور به فروش کند و بدهکار را زندانی نماید: كَانَ عَلَى الْحَاكِمِ حَبْسُهُ. این امر، نشان‌دهنده نیاز به ساختار حکومتی و زندان است.

ضرورت ساختارهای حکومتی

این نقل، بر ضرورت وجود ساختارهای حکومتی در فقه شیعه تأکید دارد. زندان و اجرای احکام، نشانه‌ای از نقش فقها در ایجاد نظم اجتماعی و مدیریت جامعه است.

بخش دوازدهم: نمونه عملی از اجرای احکام

استاد فرزانه قدس‌سره به تجربه‌ای در بندر امام اشاره می‌کنند که با دستور از منبر، کارگران متخلف را زندانی کرده و نظم را برقرار نمودند. این نمونه، به‌سان آیینه‌ای، توانایی فقها در مدیریت بحران با ابزارهای ساده را نشان می‌دهد.

مدیریت بحران با اعتماد مردمی

این نمونه، نشان‌دهنده توانایی فقها در مدیریت بحران‌های اجتماعی با تکیه بر اعتماد مردمی و بدون نیاز به ساختارهای پیچیده است. این اعتماد، ریشه در عدالت و امانت‌داری فقها دارد.

بخش سیزدهم: نقش حاکم و امین در فقه شیعه

استاد فرزانه قدس‌سره به نقل از «شرایع» (جلد دوم، صفحه ۱۴) اشاره می‌کنند که حاکم و امین او در اجرای احکام، مانند بیع، نقش دارند: وَالْحَاكِمُ وَأَمِينُهُ. این امین می‌تواند وزیر، وکیل یا معتمد باشد.

پیچیدگی نظام حکومتی

این دیدگاه، بر ساختار تشکیلاتی فقه شیعه تأکید دارد. حاکم به‌تنهایی قادر به اداره امور نیست و نیاز به امین‌هایی دارد که نشان‌دهنده پیچیدگی نظام حکومتی در فقه شیعه است.

بخش چهاردهم: اجبار محتکر به فروش عادلانه

استاد فرزانه قدس‌سره به نقل از «شرایع» (صفحه ۲۱) اشاره می‌کنند که محتکر باید مجبور به فروش شود، اما قیمت‌گذاری عادلانه بهتر است: وَيُجْبَرُ الْمُحْتَكِرُ عَلَى الْبَيْعِ وَلَا يُتَسَعَّرُ عَلَيْهِ.

عدالت در تنظیم بازار

فقه شیعه، با توجه به عدالت اجتماعی، به دنبال تعادل بین آزادی اقتصادی و نظارت حکومتی است. اجبار محتکر به فروش عادلانه، از احتکار و آسیب به جامعه جلوگیری می‌کند.

بخش پانزدهم: سلطان عادل در فقه شیعه

استاد فرزانه قدس‌سره به نقل از «نهایه» (صفحه ۳۵۶) اشاره می‌کنند که ولایت از سوی سلطان عادل، که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند، جایز و حتی واجب است: تَوَلِّي عَنْ مَنْ قَبْلَ سُلْطَانٍ عَادِلٍ الْآمِرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهِي عَنِ الْمُنْكَرِ.

عدالت به‌مثابه محور حکومتی

عدالت در فقه شیعه، به معنای قرار دادن هر چیز در جای خود است، نه صرف ظاهر مذهبی. سلطان عادل، با نظارت بر اجرای احکام، نظم و خیر جامعه را تضمین می‌کند.

بخش شانزدهم: اعتماد مردمی به فقها

فقها، به دلیل امانت‌داری و عدالت، در طول تاریخ مورد اعتماد مردم بوده‌اند. این اعتماد، به‌سان پلی مستحکم، فقها را به جامعه متصل کرده و آنها را قادر به اداره امور بدون نیاز به بروکراسی پیچیده ساخته است.

نقش اعتماد در اداره جامعه

این اعتماد، نتیجه سال‌ها عدالت‌محوری و امانت‌داری فقها بوده است. آنها، به‌سان سلاطین حقیقی، با تکیه بر این اعتماد، جامعه را بدون نیاز به ساختارهای پیچیده اداره کرده‌اند.

بخش هفدهم: آیات قرآن کریم و نقش فقها

استاد فرزانه قدس‌سره به آیه‌ای از قرآن کریم استناد می‌کنند که بر نقش فقها در امر به معروف و نهی از منکر تأکید دارد: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ۚ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۴). ترجمه: و باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند و به نیکوکاری فرمان دهند و از ناپسند بازدارند، و اینانند که رستگارند.

هدایت جامعه به سوی خیر

این آیه، بر نقش محوری فقها در هدایت جامعه به سوی خیر و رستگاری تأکید دارد. فقها، با امر به معروف و نهی از منکر، جامعه را به سوی اهداف متعالی دینی سوق داده‌اند.

جمع‌بندی

فقه سیاسی شیعه، به‌سان بنایی رفیع، بر پایه‌های استوار عدالت، درایت و اعتماد مردمی استوار است. فقها، با تکیه بر تربیت ۲۶۰ ساله ائمه معصومین علیهم‌السلام، در شرایط دشوار تقیه و با ابزارهای اندک، به مدیریت جامعه پرداخته و هویت شیعه را حفظ کرده‌اند. شواهد فقهی از متون کهن، مانند «نهایه» و «شرایع»، نشان‌دهنده توجه فقه شیعه به مسائل اجتماعی و حکومتی است. این پویایی، همراه با اعتماد مردمی، فقها را به سلاطین حقیقی بدل کرده که بدون نیاز به بروکراسی پیچیده، جامعه را هدایت کرده‌اند. این اثر، زمینه را برای مطالعات عمیق‌تر در فقه سیاسی شیعه و نقش آن در اداره جامعه فراهم می‌سازد.