متن تحقیق

عدالت و اجتهاد: جایگزینان عصمت در زمان غیبت

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۵۵)

مقدمه

در منظومه فقه شیعی، عدالت و اجتهاد به‌سان دو بال پرواز روح شریعت، نقشی بی‌بدیل در حفظ و تداوم احکام الهی در زمان غیبت ایفا می‌کنند. این دو صفت، که به مثابه ستون‌های استوار مشروعیت مناصب شرعی‌اند، جایگزین عصمت معصومان علیهم‌السلام در دورانی شده‌اند که دسترسی به هدایت بی‌واسطه معصوم ممکن نیست.

بخش یکم: عدالت و اجتهاد، ارکان مشروعیت شرعی

ماهیت عدالت و اجتهاد در مناصب شرعی

عدالت و اجتهاد، دو شرط بنیادین برای تصدی مناصب شرعی چون افتا، قضاوت، و زعامت‌اند که شرعیت عملکرد شیعه به آنها وابسته است. عدالت، به‌سان سپری نفسانی، فرد را از لغزش در ورطه گناه بازمی‌دارد و اجتهاد، چونان چراغی فروزان، مسیر استنباط احکام الهی را روشن می‌سازد. این دو، در کنار یکدیگر، تضمین‌کننده التزام به شریعت و مشروعیت احکام صادره‌اند.

در مناصبی چون امامت جماعت، عدالت شرطی ضروری است، حال آنکه اجتهاد یا علم کامل، جز در مسائل مرتبط با نماز، الزامی نیست. این تمایز، نشان از انعطاف فقه شیعه در تطبیق شرایط با ماهیت هر منصب دارد. عدالت، به‌عنوان معیاری عام، در همه مناصب شرعی نقشی کلیدی ایفا می‌کند، درحالی‌که اجتهاد در مناصبی چون افتا و قضاوت اهمیتی حیاتی می‌یابد.

جایگزینی عدالت و اجتهاد به‌جای عصمت

در زمان غیبت، که دسترسی به معصوم ممکن نیست، عدالت و اجتهاد به‌سان بدل‌هایی شایسته، جای خالی عصمت را پر می‌کنند. فقهای عادل و مجتهد، به‌عنوان نایبان معصوم، وظیفه هدایت امت و حفظ شریعت را بر عهده دارند. این جایگزینی، نه از سر اختیار، بلکه از ضرورت محدودیت‌های معرفتی زمان غیبت سرچشمه می‌گیرد. فقها، با تکیه بر این دو صفت، به مثابه ستارگان هدایت در تاریکی غیبت، راه را به سوی حق می‌نمایانند.

بخش دوم: عدالت، قوه مبقیه نفسانی

تعریف عدالت و نقش آن در کنترل نفس

عدالت، که در روایات به‌عنوان ملکه قدسیه توصیف شده، اقتداری نفسانی است که انسان را از ارتکاب گناه بازمی‌دارد. این صفت، به‌سان ترمزی در یک وسیله نقلیه، از تصادف با گناه جلوگیری می‌کند. همان‌گونه که وسیله‌ای بدون ترمز در معرض خطر است، انسانی که فاقد عدالت باشد، در برابر وسوسه‌های نفسانی بی‌دفاع خواهد بود. عدالت، قوه‌ای است که انسان را در مواجهه با گناه، به پس زدن آن وامی‌دارد و او را از میان لغزشگاه‌های اخلاقی به سلامت عبور می‌دهد.

تمثیل قوه مبقیه در طبیعت

برای تبیین مفهوم عدالت، درس‌گفتار به تمثیلی از طبیعت اشاره می‌کند: الاغی که در هنگام نوشیدن آب، با پوزه‌اش آشغال‌ها را کنار می‌زند تا آب زلال بنوشد. این قوه مبقیه، که در حیوانات به‌صورت غریزی عمل می‌کند، در انسان به شکل عدالت نمود می‌یابد. انسان عادل، همانند آن حیوان، با اقتدار نفسانی، گناه را از مسیر زندگی خود کنار می‌زند و راه خیر را برمی‌گزیند.

تمایز عدالت از معصیت‌ناپذیری

عدالت، هرچند صفتی والاست، به معنای معصوم بودن نیست. فرد عادل ممکن است به گناه آلوده شود، اما اگر این گناه عمدی باشد، عدالت او ساقط می‌گردد تا زمانی که با توبه و احراز مجدد، این صفت بازگردد. این پویایی، نشان‌دهنده مراتب عدالت و امکان بازسازی آن است. عدالت، چونان چراغی است که ممکن است در اثر غفلت کم‌سو شود، اما با توبه و اصلاح، دوباره فروزان می‌گردد.

چالش‌های عملی عدالت در جامعه شیعه

با وجود تأکید شریعت شیعه بر عدالت، اهتمام عملی به این صفت در جامعه کمرنگ است. گاه افرادی که مرتکب گناه می‌شوند، همچنان عادل تلقی می‌گردند، که این امر به کاهش اعتبار مناصب شرعی و تضعیف نظام قضایی و دینی منجر می‌شود. این شکاف میان نظریه و عمل، چونان زخمی بر پیکره شریعت، نیازمند بازنگری و اصلاح است.

مقایسه شیعه و اهل سنت در اهتمام به عدالت

شیعه، برخلاف اهل سنت که اصولاً به عدالت در مناصب شرعی اعتقاد ندارند، به این صفت باور دارد، اما در عمل، اهتمام کافی به آن نشان نمی‌دهد. این عدم اهتمام، به‌سان غفلت از گوهری گران‌بها، ارزش عدالت را در جامعه مضمحل می‌سازد و پیامدهایی چون کاهش اعتبار شهادت و اختلال در نظام قضاوت را به دنبال دارد.

بخش سوم: اجتهاد، باب علم در زمان غیبت

اجتهاد به‌عنوان راه استنباط احکام

در زمان غیبت، که باب علم مستقیم از معصوم بسته است، اجتهاد به‌سان کلیدی گشاینده، راه ورود به احکام الهی را برای عموم باز می‌کند. فتاوای مجتهد عادل، یا به واقع می‌رسد یا احتمال وصول به واقع در آن غالب است، که این برای هدایت امت در زمان غیبت کافی است. اجتهاد، چونان پلی است که فاصله میان غیبت و شریعت را پر می‌کند.

نقد فقه حرفه‌ای بدون عدالت و معرفت

فقه، اگر صرفاً به حرفه‌ای‌گری تقلیل یابد و از عدالت و معارف تهی باشد، چونان پیکری بی‌روح، از حقیقت شریعت فاصله می‌گیرد. فقه حرفه‌ای، بدون تقوا و معرفت، به مهارتی فنی تبدیل می‌شود که نمی‌تواند جایگزین معصوم گردد. فقیه واقعی، کسی است که علم او با تدبر، عبادت او با تفکر، و هدایت او با خوف و رجا همراه باشد.

اهمیت اهتمام به عدالت در مناصب شرعی

در مناصبی چون امامت جماعت، فردی که خود را عادل نمی‌داند، بهتر است از اقامه آن اجتناب ورزد، هرچند این عمل مستحب است. این اجتناب، ارزش عدالت را برجسته می‌سازد و به عادل‌سازی فرد کمک می‌کند. اهتمام به عدالت، چونان خاکی حاصلخیز، زمینه‌ساز رشد فضایل دینی است.

بخش چهارم: آیات و روایات، شاهدان حقیقت عدالت و اجتهاد

آیات قرآن کریم و اهمیت علم

قرآن کریم، در آیات متعدد، بر اهمیت علم و هدایت در اتباع تأکید دارد. در سوره یونس، آیه ۳۵ آمده است:

أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ

آیا کسی که به‌سوی حق هدایت می‌کند، سزاوارتر است که از او پیروی شود یا کسی که هدایت نمی‌کند مگر آنکه هدایتش کنند؟ شما را چه شده است؟ چگونه داوری می‌کنید؟

این آیه، بر شایستگی عالمان هدایت‌گر برای اتباع تأکید دارد. در سوره بقره، آیه ۲۴۷ نیز آمده است:

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ

و پیامبرشان به آنها گفت: خداوند طالوت را برای شما به پادشاهی برانگیخت. گفتند: چگونه او بر ما پادشاهی کند، حال آنکه ما به پادشاهی از او سزاوارتریم و او را از مال بهره‌ای نیست؟ گفت: خداوند او را بر شما برگزیده و او را در دانش و توان بدنی افزونی بخشیده است.

این آیه، علم را معیاری الهی برای انتخاب رهبر معرفی می‌کند. همچنین، در سوره زمر، آیه ۹ آمده است:

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ

بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟ تنها خردمندانند که پند می‌گیرند.

این آیات، بر برتری عالمان و نقش علم در هدایت جامعه تأکید دارند.

روایات و تبیین فقیه حق‌الفقیه

در کتاب وافی (جلد اول، صفحه ۴۳)، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است: «آیا شما را از فقیه واقعی آگاه نکنم؟ کسی که مردم را از رحمت خدا ناامید نکند، از عذاب خدا ایمن نسازد، برای گناهان اجازه ندهد، و قرآن را به خاطر رغبت به غیر آن ترک نکند.» این روایت، فقیه را با ویژگی‌های اخلاقی و دینی تعریف می‌کند که نه‌تنها عالم به احکام است، بلکه با حفظ تعادل میان خوف و رجا، هدایت‌گر جامعه است.

در همان منبع، آمده است: «آگاه باشید که در علمی که فهم نباشد خیری نیست، در قرائتی که تدبر نباشد خیری نیست، در عبادتی که تفکر نباشد خیری نیست.» این کلام، بر ضرورت پیوند علم، قرائت، و عبادت با فهم، تدبر، و تفکر تأکید دارد.

همچنین، در وافی (جلد اول، صفحه ۴۳)، امام صادق علیه‌السلام فرموده‌اند: «آیا شما را از فقیه واقعی آگاه نکنم؟ کسی که زاهد در دنیا، راغب به آخرت، و متمسک به سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است.» این روایت، فقه را از حرفه‌ای‌گری صرف متمایز می‌کند و بر زهد و التزام به سنت نبوی تأکید دارد.

در وافی (جلد اول، صفحه ۴۴)، از امام رضا علیه‌السلام نقل شده است: «از نشانه‌های فقیه، حلم و صمت است.» این کلام، بردباری و سکوت را به‌عنوان ویژگی‌های مکمل فقیه معرفی می‌کند.

بخش پنجم: نقد انحرافات در فهم فقه

انحراف در تقلیل فقه به حرفه‌ای‌گری

یکی از انحرافات در فهم فقه، تقلیل آن به حرفه‌ای‌گری خشک، بدون توجه به عدالت، تقوا، و معارف دینی است. فقه، اگر از روح تقوا و معرفت تهی شود، چونان درختی بی‌بر و بار، از حقیقت شریعت فاصله می‌گیرد. فقیه واقعی، کسی است که علم او با تدبر، عبادت او با تفکر، و هدایت او با خوف و رجا همراه باشد.

انحراف در رد فقه به نفع عرفان غیرحرفه‌ای

انحراف دیگر، رد فقه حرفه‌ای به نفع عرفان و معارفی است که فاقد تخصص و دقت علمی‌اند. برخی، به دلیل تنبلی یا ناتوانی در تحصیل علوم دینی، به عرفان غیرحرفه‌ای پناه می‌برند و فقه را بی‌ارزش می‌شمارند. این رویکرد، چونان گریز از باران به زیر ناودان، به گمراهی منجر می‌شود. عرفان و فقه، هر دو باید حرفه‌ای و متکی به معارف الهی باشند تا جایگزین معصوم شوند.

الگوی فقه حرفه‌ای امام صادق علیه‌السلام

فقه امام صادق علیه‌السلام، به‌سان گوهری درخشان، ترکیبی از حرفه‌ای‌گری، معرفت، و تقواست. این الگو، که از استنباطات دقیق و التزام به احکام الهی سرچشمه می‌گیرد، معیاری برای فقهای شیعه در زمان غیبت است. فقیه، باید چونان معمار ماهری، هم دیوارهای استوار فقه را بنا کند و هم با رنگ معرفت و تقوا، آن را آرایش دهد.

بخش ششم: ضرورت حرفه‌ای‌گری در فقه و عرفان

حرفه‌ای‌گری، شرط اتباع

فقه و عرفان، هر دو باید حرفه‌ای باشند تا بتوانند جایگزین معصوم شوند. فقیه یا عارفی که فاقد تخصص باشد، چونان پزشکی ناشی، نمی‌تواند اعتماد جامعه را جلب کند. حرفه‌ای‌گری، به‌سان کلیدی است که قفل معارف الهی را می‌گشاید و بدون آن، هدایت جامعه ممکن نیست.

نقد عوام‌گرایی در عرفان

برخی، به دلیل عوام‌گرایی، افرادی غیرمتخصص را به‌عنوان عارف می‌پذیرند. این خطا، چونان سپردن هدایت کشتی به دست ناخدایی بی‌تجربه، به گمراهی منجر می‌شود. تخصص و تقوا، هر دو برای اتباع ضروری‌اند.

کمال در فقه و تدبیر معیشت

در روایتی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده است: «کمال، تمام کمال در فقه دینی و تدبیر معیشت است.» این کلام، فقه را محور کمال دینی معرفی می‌کند، اما آن را با تدبیر معیشت پیوند می‌زند، که نشان‌دهنده جامعیت فقه در هدایت فردی و اجتماعی است.

جمع‌بندی

عدالت و اجتهاد، به‌سان دو ستون استوار، شریعت شیعه را در زمان غیبت پابرجا نگه می‌دارند. عدالت، با اقتدار نفسانی، انسان را از گناه بازمی‌دارد و اجتهاد، با روش علمی، احکام الهی را استنباط می‌کند. آیات قرآن کریم و روایات معصومان علیهم‌السلام، بر اهمیت علم، زهد، و التزام به سنت نبوی در فقه تأکید دارند. نقد انحرافات در فهم فقه، نشان‌دهنده ضرورت توازن میان تخصص و معرفت است. فقیه حق‌الفقیه، با زهد، رغبت به آخرت، و التزام به قرآن و سنت، هدایت‌گر جامعه است. این نوشتار، با تأکید بر اهتمام به عدالت و اجتهاد، بر لزوم بازنگری در نظام‌های آموزشی و عملی حوزه‌های علمیه برای تربیت فقهای جامع و عادل تأکید می‌کند.