متن تحقیق

بررسی مشروعیت اکثریت در نظام ولایت و امور مباح: تأملی قرآنی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۸۰)

مقدمه: تأمل در آیات مذمت اکثریت و جایگاه آن در فقه اسلامی

در گستره معارف اسلامی، قرآن کریم به‌عنوان میزان و معیار هدایت، با بیانی روشن و عادلانه، انسان‌ها را به سوی حقیقت رهنمون می‌سازد. این کتاب آسمانی، فارغ از هرگونه تعصب قومی، گروهی یا جنسیتی، با نگاهی حکیمانه به نقد و ارزیابی رفتارها و ویژگی‌های جوامع بشری می‌پردازد. یکی از موضوعات برجسته در آیات قرآنی، نقد اکثریت انسان‌ها به دلیل صفاتی نظیر جهل، فسق، ناشکری و عدم تعقل است. این نقد، که در بیش از یکصد آیه به صراحت بیان شده، پرسش‌های بنیادینی را در حوزه فقه و کلام اسلامی برمی‌انگیزد: آیا اکثریت، به‌عنوان معیاری برای مشروعیت در امور دینی یا حتی در امور مباح، می‌تواند معتبر باشد؟ آیا آیات مذمت اکثریت، که عمدتاً به امور ربوبی و اعتقادی اختصاص دارند، به حوزه‌های مباح نیز قابل تعمیم‌اند؟ این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار شماره هشتاد خارج فقه، به بررسی این پرسش‌ها می‌پردازد و با تحلیلی عمیق و برهانی، تلاش می‌کند تا جایگاه اکثریت را در نظام ولایت و امور مباح روشن سازد. با بهره‌گیری از آیات قرآنی و استدلال‌های فقهی، این بررسی به تمایز میان ظرف اباحه و امور شرعی پرداخته و شبهات مرتبط با اطلاق آیات مذمت اکثریت را پاسخ می‌دهد.

بخش اول: اهمیت و جایگاه آیات مذمت اکثریت در قرآن کریم

تأکید قرآن کریم بر نقد اکثریت

قرآن کریم، در بیش از یکصد آیه، با تعابیر صریحی چون أَكْثَرُ النَّاسِ و أَكْثَرُهُمْ، اکثریت انسان‌ها را به دلیل صفاتی نظیر جهل، فسق، ناشکری و عدم تعقل مورد نقد قرار داده است. این کثرت آیات، نشان‌دهنده اهمیتی است که قرآن کریم برای این موضوع قائل شده است. نمی‌توان این آیات را به سادگی رد کرد یا بدون تحلیل دقیق پذیرفت، زیرا هرگونه رویکرد سطحی، ممکن است به سوءتفاهم یا انحراف در فهم مقصود الهی منجر شود.

قرآن کریم: کتاب میزان و عدالت

قرآن کریم، به‌عنوان کتابی که میزان و معیار حق و باطل است، از هرگونه تعصب قومی، گروهی، مردسالاری یا زن‌سالاری به دور است. این کتاب آسمانی، با نگاهی عادلانه، به تبیین ویژگی‌های انسان‌ها و جوامع پرداخته و معیاری روشن برای سنجش رفتارها ارائه می‌دهد. در این راستا، آیات مذمت اکثریت، نه از سر تعصب یا تحقیر، بلکه به‌منظور هدایت و اصلاح، بیان شده‌اند. این ویژگی، ضرورت اهتمام ویژه به فهم دقیق مقصود این آیات را دوچندان می‌کند.

صراحت تعابیر قرآنی در مذمت اکثریت

تعبیر أَكْثَرُهُمْ، در مقایسه با أَكْثَرُ النَّاسِ، از صراحت بیشتری برخوردار است. این تعبیر، با خطاب مستقیم به مخاطب، بر ویژگی‌های منفی اکثریت تأکید می‌کند. برای مثال، آیاتی که با أَكْثَرُهُمْ آغاز می‌شوند، مستقیماً مخاطب را مورد خطاب قرار داده و از او می‌خواهند که در برابر ویژگی‌های منفی اکثریت هوشیار باشد.

بخش دوم: ویژگی‌های مذموم اکثریت در قرآن کریم

صفات منفی اکثریت در آیات قرآنی

قرآن کریم، اکثریت انسان‌ها را به دلیل صفاتی نظیر لَا يَعْلَمُونَ (ندانستن)، لَا يُعْقِلُونَ (عدم تعقل)، لَا يُؤْمِنُونَ (عدم ایمان)، لَا يَشْكُرُونَ (ناشکری)، فَاسِقُونَ (فاسق بودن)، جَاهِلُونَ (جاهل بودن) و كَارِهُونَ (کراهت داشتن) مورد نقد قرار داده است. این صفات، که به‌کرات در آیات قرآنی تکرار شده‌اند، نشان‌دهنده موانع اصلی در مسیر هدایت و پذیرش حقایق الهی هستند.

تفاوت صفت اسمی و فعلی در آیات

در زبان عربی، صفت اسمی مانند فَاسِقٌ، دلالت بر استمرار و ثبات در صفت دارد، در حالی‌که صفت فعلی مانند فَسَقَ ممکن است به عملی مقطعی اشاره کند. این تمایز، در تحلیل آیات قرآنی اهمیت بسزایی دارد. برای مثال، وقتی قرآن کریم اکثریت را فَاسِقُونَ می‌خواند، به استمرار در فسق اشاره دارد، نه صرفاً یک عمل مقطعی.

آیه سوره عصر: جامعیت خسران انسانی

آیه شریفه وَالْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خَسْرٍ (سوره عصر: ۱-۲)، با سوگند به عصر، اعلام می‌دارد که انسان در خسران است. این آیه، با تأکید إِنَّ و قسم وَالْعَصْرِ، خسران را به‌عنوان حالتی عمومی برای انسان‌ها معرفی می‌کند. خسران، مفهومی جامع است که تمام صفات منفی اکثریت، نظیر نادانی، ناشکری، فسق و کراهت از حق را در بر می‌گیرد.

استثنا در آیه سوره عصر

آیه إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ (سوره عصر: ۳)، با استثنای مؤمنان و عمل‌کنندگان به کارهای شایسته، راه نجات از خسران را نشان می‌دهد. این استثنا، بیانگر آن است که اکثریت، به دلیل فقدان ایمان و عمل صالح، در خسران‌اند، اما اقلیتی مؤمن از این خسران مبرا هستند.

بخش سوم: مشروعیت اکثریت در امور مباح و دینی

مشروعیت اکثریت در ظرف اباحه

در ظرف اباحه، که شرع حکمی در آن ندارد، تصمیم‌گیری اکثریت به‌عنوان حکمی عقلایی معتبر است. شرع، با سکوت خود در این حوزه، به عقلای جامعه اجازه می‌دهد تا بر اساس مصالح اجتماعی تصمیم بگیرند. برای مثال، تصمیم‌گیری در مورد آسفالت خیابان یا ساخت پارک، از جمله امور مباحی است که عقلای جامعه می‌توانند با رأی اکثریت در آن عمل کنند.

عدم تعارض شرع با عقل در ظرف اباحه

وقتی شرع در ظرف اباحه حکمی ندارد، حکم عقلایی اکثریت معتبر است، زیرا شرع آن را رد نکرده است. این امر، نشان‌دهنده هماهنگی میان شرع و عقل در حوزه‌هایی است که شرع در آنها دخالت نکرده است.

محدودیت آیات مذمت به امور ربوبی

تمامی آیات مذمت اکثریت، به امور ربوبی، اعتقادی و معنوی، مانند معرفت به خدا، نبوت و معاد، اختصاص دارند. هیچ‌یک از این آیات به امور مباح، مانند تصمیم‌گیری‌های اجتماعی یا روزمره، اشاره ندارد. این تمایز، نشان‌دهنده آن است که نقد قرآنی اکثریت، صرفاً در حوزه‌های اعتقادی کاربرد دارد.

عدم مشروعیت اکثریت در امور دینی

آیات مذمت اکثریت، انتخاب آنها را در امور دینی، مانند تعیین امام یا ولی، تخطئه می‌کند. به دلیل صفات منفی اکثریت، مانند لَا يَعْقِلُونَ و فَاسِقُونَ، این گروه نمی‌توانند در امور خطیر دینی مرجع تصمیم‌گیری باشند.

نقد تعمیم آیات مذمت به امور مباح

تعمیم آیات مذمت اکثریت به امور مباح، بدون توجه به سیاق آنها، نادرست و خطرناک است. این تعمیم، ممکن است به انحراف در استدلال و تخریب اجتماعی منجر شود. سیاق آیات، نشان‌دهنده تمرکز آنها بر امور ربوبی است و هیچ اشاره‌ای به امور مباح ندارد.

بخش چهارم: پاسخ به شبهات اطلاق و شک وجدانی

شبهه اطلاق آیات مذمت

شبهه‌ای مطرح است که آیات مذمت اکثریت، به دلیل اطلاق، به امور مباح نیز تعمیم داده می‌شوند و اعتماد به اکثریت را در این امور متزلزل می‌کنند. این شبهه، با استناد به کثرت آیات (بیش از یکصد مورد) و تعابیر صریحی مانند أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ، مدعی است که نقد قرآنی اکثریت، به‌طور کلی اعتماد به آنها را سست می‌کند.

پاسخ برهانی به شبهه اطلاق

تحلیل برهانی نشان می‌دهد که آیات مذمت اکثریت، به دلیل سیاق و موضوع، به امور ربوبی محدود است و نمی‌توان آنها را به امور مباح تعمیم داد. هیچ آیه‌ای در قرآن کریم به امور مباح، مانند تصمیم‌گیری‌های اجتماعی، اشاره ندارد. این محدودیت سیاقی، شبهه اطلاق را رد می‌کند.

شبهه شک وجدانی

شبهه‌ای دیگر مطرح است که کثرت آیات مذمت اکثریت، حتی در امور مباح، شک وجدانی ایجاد می‌کند و اعتماد به اکثریت را سست می‌کند. این شبهه، با تمثیلی از پزشکی که با وجود مدارک علمی، چندین بیمار را کشته، استدلال می‌کند که شکست‌های مکرر، حتی با وجود صلاحیت ظاهری، اعتماد را از بین می‌برد.

پاسخ به شبهه شک وجدانی

شک وجدانی در امور مباح، به دلیل اطلاق آیات، قابل‌قبول نیست، زیرا آیات مذمت اکثریت، به‌طور خاص، به امور ربوبی مربوط است. در امور مباح، که شرع حکمی ندارد، عقلای جامعه می‌توانند بر اساس مصالح اجتماعی تصمیم بگیرند، و این تصمیم‌گیری، به دلیل فقدان مانع شرعی، معتبر است.

تأثیر موانع در تصمیم‌گیری اکثریت

در امور مباح، موانعی مانند پول، تبلیغات و پارتی‌بازی می‌توانند تصمیم‌گیری اکثریت را مختل کنند. این موانع، به تصمیم‌گیری‌های نادرست منجر می‌شوند، مانند تبدیل پارک به پاساژ به دلیل منافع مالی، که به ضرر اجتماعی می‌انجامد.

نظام احسن در امور مباح

در امور مباح، باید نظام احسن رعایت شود و از تصمیم‌گیری‌های زیان‌بار پرهیز گردد. اباحه شرعی، به معنای نبود تکلیف است، اما این به معنای پذیرش ضرر و زیان نیست. تصمیم‌گیری‌ها باید بر اساس مصالح عمومی و دوری از مفاسد باشد.

بخش پنجم: نقش انبیا و اقلیت مؤمن در هدایت

هدف بعثت انبیا

انبیا و اولیای الهی، برای رفع مشکلات معنوی و اعتقادی اکثریت، مانند جهل و فسق، مبعوث شده‌اند. آنها، مانند مربیانی که نحوه استفاده از ابزاری پیچیده را آموزش می‌دهند، برای تعلیم احکام الهی و هدایت مردم در امور ربوبی آمده‌اند.

ناتوانی اکثریت در امور ربوبی

اکثریت، در امور ربوبی، مانند معاد، نبوت و امامت، به دلیل جهل و عدم تعقل، ناتوان‌اند و باید از انبیا و اولیا اطاعت کنند. این ناتوانی، مانند کودکی است که برای یادگیری درس به معلم نیاز دارد.

استهزای انبیا توسط اکثریت

آیه وَمَا يَأْتِي مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (سوره زخرف: ۷)، که می‌فرماید: «و هیچ پیامبری به سویشان نیامد، مگر آنکه او را مسخره کردند»، نشان‌دهنده نادانی اکثریت در برابر هدایت انبیاست.

واقع‌گرایی آیات مذمت

آیات مذمت اکثریت، بدون قصد بی‌احترامی یا تحقیر، واقعیتی را در مورد نادانی آنها در امور ربوبی بیان می‌کنند. این آیات، با هدف هدایت، به تبیین وضعیت اکثریت پرداخته و راه نجات را نشان می‌دهند.

اقلیت مؤمن در برابر اکثریت

آیات قرآنی، مانند مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (سوره حجرات: ۷)، که می‌فرماید: «از آنها مؤمنان‌اند و بیشترشان فاسق‌اند»، به‌طور ضمنی، وجود اقلیتی مؤمن و عاقل را تأیید می‌کنند. این اقلیت، به دلیل ایمان و تعقل، در امور دینی مرجعیت دارند.

بخش ششم: تحلیل فقهی و استدلال‌های تکمیلی

مثال قسامه در فقه

در فقه، اصل قسامه نشان می‌دهد که اگر پنجاه نفر علیه یک نفر شهادت دهند، اما خود او ادعای بی‌گناهی کند، به گفته خودش ترتیب اثر داده می‌شود، نه شهادت اکثریت. این اصل، نشان‌دهنده آن است که اکثریت، به‌تنهایی، معیار صحت و اعتبار نیست، به‌ویژه اگر احتمال خطا یا فسق وجود داشته باشد.

نقد قیاس در احکام شرعی

قیاس، به‌عنوان حکمی عقلایی، در شرع باطل اعلام شده است. احادیث معتبر، قیاس را به‌عنوان روشی برای استنباط احکام شرعی رد کرده‌اند، که این امر نشان‌دهنده محدودیت عقلای غیرشرعی در امور دینی است.

مثال‌های تمثیلی برای تبیین شک وجدانی

تمثیل پزشکی که با وجود مدارک علمی، چندین بیمار را کشته، یا جاده‌ای که در آن به‌طور مکرر جنایت رخ می‌دهد، نشان‌دهنده شک وجدانی به توانایی یا امنیت است. این تمثیل‌ها، بیانگر آن‌اند که شکست‌های مکرر، حتی با وجود صلاحیت ظاهری، اعتماد را سست می‌کند.

پاسخ به شبهه جاده ناامن

شبهه جاده ناامن، که بیانگر شک وجدانی به امنیت جاده‌ای با حوادث مکرر است، با تأکید بر سیاق آیات و محدودیت آنها به امور ربوبی، قابل‌رفع است. آیات مذمت اکثریت، به امور مباح اشاره‌ای ندارند و نمی‌توان آنها را به این حوزه تعمیم داد.

احتمال منجز در امور خطیر

در امور خطیر، مانند تصمیم‌گیری‌های اجتماعی، احتمال خطر می‌تواند منجز باشد و مانع اعتماد به اکثریت شود. این احتمال، به‌ویژه با وجود آیات مذمت اکثریت، اعتماد به تصمیم‌گیری‌های آنها را متزلزل می‌کند.

بخش هفتم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

این نوشتار، با بررسی آیات قرآنی مذمت اکثریت، به تحلیل جایگاه اکثریت در نظام ولایت و امور مباح پرداخت. آیات قرآنی، با بیش از یکصد مورد، اکثریت را به دلیل صفاتی نظیر جهل، فسق، ناشکری و عدم تعقل مورد نقد قرار داده‌اند. این آیات، به‌طور خاص، به امور ربوبی و اعتقادی اختصاص دارند و نمی‌توان آنها را به امور مباح تعمیم داد. در ظرف اباحه، که شرع حکمی ندارد، تصمیم‌گیری عقلایی اکثریت معتبر است، اما در امور دینی، مانند تعیین امام یا ولی، اکثریت به دلیل فقدان معرفت، ناتوان‌اند و باید از انبیا و اولیا اطاعت کنند. شبهات اطلاق و شک وجدانی، با تحلیل سیاق آیات و استدلال برهانی، برطرف شده و نشان داده شد که آیات مذمت اکثریت، به امور ربوبی محدود است. اقلیت مؤمن، به دلیل ایمان و تعقل، در امور دینی مرجعیت دارند، در حالی‌که اکثریت در امور مباح، در صورت فقدان موانع، می‌توانند تصمیم‌گیری صحیح داشته باشند. بحث در مورد مفهوم شورا و نقش اکثریت در آن، به بررسی‌های بعدی موکول شده است.