متن تحقیق

اصول سیاست خارجی در نظام اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۳۶)

دیباچه

سیاست خارجی در نظام اسلامی، چونان آیینه‌ای است که نور حقیقت را در پهنه گیتی بازمی‌تاباند و از مرزهای جغرافیایی و قومی فراتر می‌رود. این نوشتار، برگرفته از درس‌گفتار شماره ۱۳۶، به تاریخ هفدهم آبان‌ماه سال ۱۳۷۸ هجری شمسی، به تبیین اصول و مبانی سیاست خارجی اسلامی می‌پردازد. با نگاهی فقهی و جامعه‌شناختی، این متن در پی آن است که ویژگی‌های نظام سیاسی مبتنی بر ایمان را در برابر نظام‌های مادی و دنیوی نمایان سازد. مفهوم «امت منتشر» به‌عنوان محور اصلی این گفتار، چون ستاره‌ای درخشان، سیاست خارجی اسلامی را از بند محدودیت‌های ملی و قومی رها ساخته و آن را به‌سوی وحدتی جهانی و اعتقادی رهنمون می‌سازد. با تکیه بر آیات قرآن کریم و روایات، این نوشتار بر ضرورت تدوین علم سیاست اسلامی تأکید دارد و از خلأهای موجود در این حوزه سخن می‌گوید.

بخش یکم: مبانی سیاست خارجی در نظام اسلامی

صراحت در بیان حق و پرهیز از ریا

نظام سیاسی اسلامی، چونان چشمه‌ای زلال، از هرگونه ریا و لعاب‌کاری به دور است. رهبر دینی، برخلاف سیاستمداران دنیوی که در پی خودنمایی و فروش متاع خویش‌اند، تنها به معرفی مبدأ کائنات، یعنی خداوند متعال، همت می‌گمارد. این صراحت در بیان حقیقت، چون شمشیری بران، هرگونه تزویر و نفاق را از سیاست اسلامی می‌زداید. در این نظام، هدف نه خودستایی است و نه فریب اذهان، بلکه دعوت به عبودیت الهی است، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: فَاعْبُدِ اللَّهَ، یعنی خداوند را بپرستید، نه آن‌که مرا بپرستید. این اصل، سیاست خارجی اسلامی را از نظام‌های مادی که بر محور منافع شخصی و گروهی می‌چرخند، متمایز می‌سازد.

تمایز نظام دینی از نظام‌های دنیوی

نظام‌های دنیوی، چونان کشتی‌هایی بی‌لنگر، فاقد مبدأ کائناتی‌اند و در گرداب خودخواهی و منفعت‌طلبی گرفتارند. سیاستمداران این نظام‌ها، با بهره‌گیری از ریا، لعاب‌کاری و دامن زدن به تشنجات، تنها به دنبال پیشبرد منافع خویش‌اند. در مقابل، نظام دینی، چونان درختی ریشه‌دار، بر صداقت و خیر عمومی استوار است. این تمایز، سیاست خارجی اسلامی را به مسیری هدایت می‌کند که نه تنها از تشنج‌آفرینی پرهیز دارد، بلکه در پی اصلاح امور امت و ترویج ارزش‌های الهی است.

امت منتشر: محور سیاست خارجی اسلامی

مفهوم «امت منتشر»، چونان دریایی بی‌کران، سیاست خارجی اسلامی را از محدودیت‌های قومی، وطنی و قبایلی رها می‌سازد. برخلاف ملت که بر مرزهای جغرافیایی و قومیت استوار است، امت اسلامی بر پایه اعتقاد شکل می‌گیرد. این اعتقاد، چون رشته‌ای نامرئی، هر مسلمانی را در هر گوشه از گیتی به دیگر مؤمنان پیوند می‌دهد. قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ (مؤمنان جز برادر یکدیگر نیستند، پس میان دو برادر خود صلح برقرار کنید). این آیه، وحدت و همبستگی اعتقادی را به‌عنوان بنیان امت اسلامی معرفی می‌کند.

امت منتشر، نه تنها همدردی متقابل را ایجاب می‌کند، بلکه خیر و شر هر فرد را به کل امت پیوند می‌زند. این اصل، سیاست خارجی اسلامی را به‌سوی مسئولیت‌پذیری جهانی سوق می‌دهد، چنان‌که روایت شریف می‌فرماید: «هرکس صبح کند و به امور مسلمین اهتمام نورزد، از مسلمین نیست». این مسئولیت، چون باری گران، بر دوش هر مؤمن نهاده شده تا نسبت به ظلم و مصیبت در هر نقطه از جهان بی‌تفاوت نماند.

جمع‌بندی بخش یکم

سیاست خارجی در نظام اسلامی، چونان مشعلی فروزان، با صراحت در بیان حق و پرهیز از ریا، از نظام‌های دنیوی متمایز می‌شود. مفهوم امت منتشر، این سیاست را به‌سوی وحدتی جهانی و اعتقادی هدایت می‌کند که در آن، خیر و شر هر فرد به کل امت تعلق دارد. این اصول، سیاست خارجی اسلامی را به مسیری رهنمون می‌سازد که نه تنها از تشنج‌آفرینی پرهیز دارد، بلکه در پی اصلاح امور امت و ترویج ارزش‌های الهی است.

بخش دوم: چالش‌ها و مسئولیت‌های سیاست خارجی اسلامی

مسئولیت در برابر ظلم

سیاست خارجی اسلامی، چونان نگهبانی بیدار، نمی‌تواند نسبت به ظلم بر هر مسلمانی در هر نقطه از جهان بی‌تفاوت بماند. این اصل، چون خونی در رگ‌های امت جاری است و هرگاه مسلمانی در گوشه‌ای از گیتی مورد ستم قرار گیرد، کل امت را به واکنش وا می‌دارد. قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید: وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا (چرا در راه خدا و [در راه نجات] مردان و زنان و كودكان مستضعف نمى‌جنگيد، همانان كه می‌گويند: پروردگارا، ما را از این شهرى كه مردمش ستم‌پيشگان‌اند بيرون ببر). این آیه، مبارزه در راه خدا و دفاع از مستضعفین را به‌عنوان وظیفه‌ای الهی معرفی می‌کند.

درگیری به‌عنوان لازمه دعوت دینی

دعوت دینی، چونان بذری که در خاک سخت کاشته شود، گاه با مقاومت و درگیری مواجه می‌گردد. صراحت در بیان حق، چون شمعی که در تاریکی می‌درخشد، ممکن است به نزاع و حتی جنگ منجر شود. این اصل، مشابه امر به معروف و نهی از منکر در داخل جامعه است که گاه به درگیری، ضرب یا حتی قتل می‌انجامد. با این حال، اجرای این وظیفه باید با رعایت حدود شرعی انجام گیرد تا از اقدامات بی‌محابا و زیان‌بار پرهیز شود. روایت شریف می‌فرماید: «تمام خیر در شمشیر و در سایه شمشیر است». این سخن، به شمشیر کشیده و بران اشاره دارد که نه تنها نماد قدرت نظامی، بلکه نشانه‌ای از قاطعیت در اجرای احکام الهی است.

جهاد در زمان غیبت

در زمان غیبت، چونان دورانی که کشتی امت در طوفانی سخت گرفتار است، اولویت با دفاع از کیان اسلامی است، نه جنگ ابتدایی. محدودیت‌های اقتدار و مشکلات فراوان، چون موانعی بر سر راه، تمرکز بر دفاع را ضروری می‌سازد. با این حال، در صورت وجود اقتدار، جنگ ابتدایی نیز جایز است، چنان‌که عالمان دینی فرموده‌اند: اگر قدرت برای برچیدن کفر فراهم باشد، اقدام به جنگ ابتدایی واجب است. اما در شرایط کنونی، حفظ موجودیت اسلامی و دفاع از آن، چون نگهبانی از قلعه‌ای استوار، خود هنری بزرگ است.

شبهه وجوبیه-تحریمیه در سیاست خارجی

سیاست خارجی اسلامی، چونان راهرویی باریک میان دو پرتگاه، میان وجوب اقدام در برابر ظلم و حرمت تشنج‌آفرینی گرفتار است. این شبهه وجوبیه-تحریمیه، چون معمایی پیچیده، تصمیم‌گیری در مسائل جهانی را دشوار می‌سازد. برای نمونه، در برابر ظلم به مسلمین در سرزمین‌هایی چون چچن، وظیفه شرعی ایجاب می‌کند که امت اسلامی واکنش نشان دهد، اما این واکنش ممکن است به تشنج در روابط داخلی و خارجی منجر شود. این تناقض، سیاست خارجی اسلامی را به چالشی بزرگ می‌کشاند که نیازمند تعادل و حکمت است.

جمع‌بندی بخش دوم

سیاست خارجی اسلامی، با تکیه بر مسئولیت جهانی در برابر ظلم و دفاع از مستضعفین، چونان مشعلی فروزان در تاریکی‌های ظلم می‌درخشد. با این حال، این مسئولیت گاه به درگیری و تشنج منجر می‌شود که نیازمند رعایت حدود شرعی و حکمت است. در زمان غیبت، دفاع از کیان اسلامی اولویت دارد، اما شبهه وجوبیه-تحریمیه، تصمیم‌گیری در سیاست خارجی را به چالشی پیچیده بدل می‌سازد. این چالش‌ها، ضرورت تدوین علمی سیاست اسلامی را بیش از پیش نمایان می‌کند.

بخش سوم: ضرورت تدوین علم سیاست اسلامی

سیاست به‌عنوان علم

سیاست در نظام اسلامی، چونان گوهری گران‌بها، نیازمند تدوین به‌عنوان یک علم نظام‌مند است. برخلاف معلومات عمومی که به جغرافیا، آمار یا اطلاعات کشورها محدود می‌شود، علم سیاست نیازمند اصول و قواعد مشخصی است که از کتاب و سنت استخراج گردد. این علم، چون شطرنجی پیچیده، نیازمند دقت، برنامه‌ریزی و استراتژی است. سیاستمدار غیرعلمی، چون بازیکنی ناشی در میدان شطرنج، به واکنش‌های احساسی و تشنج‌آفرین متوسل می‌شود، در حالی که سیاستمدار علمی، با تکیه بر اصول، چون نقاشی چیره‌دست، صحنه را با ظرافت طراحی می‌کند.

نقد سیاست‌های غیرعلمی

سیاست‌های غیرعلمی، چونان بادهایی پراکنده، به تشنج و هرج‌ومرج منجر می‌شوند. سیاستمداران کنونی، که به معلومات روزنامه‌ای اکتفا می‌کنند، چون خوانندگانی بی‌بهره از علم موسیقی‌اند که تنها به آواز وحشی بسنده می‌کنند. این فقدان علم سیاست، چون سایه‌ای سنگین، مانع از تحقق سیاست خارجی قوی شده و جامعه اسلامی را در برابر چالش‌های جهانی آسیب‌پذیر می‌سازد. برای نمونه، در آستانه انتخابات، فقدان تخصص سیاسی به واکنش‌های احساسی و غیرحرفه‌ای منجر می‌شود که چون قماربازی ناشی، بازی را به هم می‌ریزد.

نقش علم دینی در استخراج اصول سیاست

علم دینی، چون معدنی سرشار از گوهرهای نایاب، دارای مواد خام برای تدوین علم سیاست اسلامی است. آیات قرآن کریم و روایات، چون گنجینه‌هایی بی‌پایان، منابع فراوانی برای استخراج اصول سیاست ارائه می‌دهند. برای نمونه، روایت «تمام خیر در شمشیر و در سایه شمشیر است» در روزگار گذشته به قدرت نظامی اشاره داشت، اما امروز، سیاست به‌عنوان شمشیر جدید مطرح است که خیر در سایه آن قرار دارد. علم دینی، با استخراج این اصول، می‌تواند سیاست اسلامی را به علمی نظام‌مند بدل سازد که نه تنها با نیازهای جهانی هماهنگ است، بلکه ابتکار عمل را در صحنه بین‌المللی به دست می‌گیرد.

ابتکار در سیاست خارجی

سیاست خارجی اسلامی، چونان شطرنج‌بازی چیره‌دست، نیازمند ابتکار در ایجاد بحران برای دشمنان و رفع بحران برای امت است. ایجاد تفرقه میان دشمنان، چونان دعای «پروردگارا، ستمگران را به ستمگران مشغول ساز»، می‌تواند فشار را از امت اسلامی بردارد. برای نمونه، اگر بتوان میان قدرت‌های متخاصم بحران ایجاد کرد، امت اسلامی می‌تواند در سایه این آرامش به سازندگی و پیشرفت بپردازد. این ابتکار، نیازمند علمی است که از منابع اسلامی استخراج شده و با ظرافت‌های جهانی هماهنگ باشد.

جمع‌بندی بخش سوم

تدوین علم سیاست اسلامی، چونان بنای عمارتی رفیع، نیازمند استخراج اصول از کتاب و سنت و هماهنگی با نیازهای جهانی است. سیاست‌های غیرعلمی، به دلیل فقدان تخصص، به تشنج و هرج‌ومرج منجر می‌شوند، در حالی که علم سیاست، چون شطرنجی دقیق، ابتکار عمل را در صحنه جهانی به دست می‌گیرد. علم دینی، با گنجینه‌های بی‌پایان خود، می‌تواند سیاست اسلامی را به ابزاری قدرتمند برای ایجاد وحدت در امت و تفرقه در میان دشمنان بدل سازد.

نتیجه‌گیری نهایی

سیاست خارجی در نظام اسلامی، چونان رودی زلال، از چشمه‌های ایمان و اعتقاد سرچشمه می‌گیرد و در پهنه گیتی جاری می‌شود. مفهوم امت منتشر، این سیاست را از محدودیت‌های ملی و قومی رها ساخته و به‌سوی مسئولیت جهانی هدایت می‌کند. با این حال، چالش‌هایی چون شبهه وجوبیه-تحریمیه و فقدان علم سیاست اسلامی، چون موانعی بر سر راه، تحقق این سیاست را دشوار ساخته‌اند. آیات قرآن کریم و روایات، چون مشعل‌هایی فروزان، راه را برای تدوین علمی سیاست اسلامی روشن می‌کنند. علم دینی، با استخراج اصول از این منابع، می‌تواند سیاست خارجی اسلامی را به ابزاری قدرتمند برای دفاع از مستضعفین، ایجاد وحدت در امت و تفرقه در میان دشمنان بدل سازد. این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، کوشیده است تا این اصول را با زبانی روشن و متین به مخاطبان منتقل کند، تا گامی باشد در مسیر تدوین علم سیاست اسلامی و تحقق آرمان‌های امت منتشر.