متن تحقیق

تحلیل فطرت الهی و طبیعت بشری در نظام فقهی و سیاست خارجی اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۳۸)

مقدمه: فطرت و طبیعت در انسان‌شناسی اسلامی

انسان، آفریده‌ای است که در وجودش دو نیروی بنیادین، فطرت الهی و طبیعت بشری، در تعامل و گاه تعارض با یکدیگر قرار دارند. فطرت، گوهر توحیدی و سرشت پاکی است که خداوند در نهاد همه موجودات، به‌ویژه انسان، به ودیعت نهاده است. این گوهر، به‌سان چراغی در دل انسان می‌درخشد و او را به‌سوی حقیقت و کمال رهنمون می‌سازد. با این حال، طبیعت بشری، متشکل از امیال نفسانی و گرایش‌های مادی، چونان سایه‌ای سنگین، گاه این نور را در پس پرده می‌برد. این گفتار، با تأمل در آیات قرآن کریم و روایات معتبر، به بررسی این دو نیروی بنیادین پرداخته و نقش انبیا و اولیا را در هدایت انسان از سیطره طبیعت به‌سوی فطرت الهی تبیین می‌کند. همچنین، با نگاهی به سیاست خارجی اسلامی، راهکارهای مواجهه با موانع اجتماعی و سیاسی در مسیر تحقق حق بررسی می‌شود.

بخش اول: تبیین فطرت الهی و طبیعت بشری

عدم تنافی فطرت الهی و گرایش به کفر

یکی از اصول بنیادین انسان‌شناسی اسلامی، همزیستی فطرت الهی و گرایش‌های طبیعت بشری در وجود انسان است. فطرت الهی، سرشتی است که خداوند در آیه‌ای از قرآن کریم به آن اشاره فرموده است:

فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ۚ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ

فطرتی که خدا مردم را بر آن سرشته است، تغییرپذیر نیست (سوره روم، آیه ۳۰).

این فطرت، گوهر توحیدی است که در نهاد هر انسانی، فارغ از زمان و مکان، به ودیعت نهاده شده است. با این حال، قرآن کریم در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ

ولی بیشتر مردم از حق گریزان‌اند (سوره زخرف، آیه ۳۶).

این دو اصل، در نگاه نخست، متعارض به نظر می‌رسند، اما با تأمل دقیق، روشن می‌شود که فطرت الهی در مرتبه تکوینی و اصلی خلقت قرار دارد، در حالی که گرایش به کفر، از طبیعت بشری و امیال نفسانی سرچشمه می‌گیرد که مرتبه‌ای ثانوی و عرضی است. این دو، نه‌تنها منافاتی با یکدیگر ندارند، بلکه قابل جمع‌اند، زیرا فطرت، بستری است که انسان را به‌سوی حق هدایت می‌کند، اما طبیعت بشری، با امیال مادی و نفسانی، این حرکت را دشوار می‌سازد.

فطرت الهی به‌مثابه هدایت عامه

فطرت الهی، تجلی هدایت عامه‌ای است که خداوند در قرآن کریم به آن اشاره کرده است:

إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا

ما راه را به او نشان دادیم، یا سپاس‌گزار است یا ناسپاس (سوره یس، آیه ۳۶).

هدایت عامه، ظرفی است که فطرت در آن جای گرفته و انسان را به‌سوی حق رهنمون می‌سازد. این هدایت، چونان بذری است که در خاک وجود انسان کاشته شده و امکان شکوفایی دارد، اما رشد آن به انتخاب انسان و شرایط محیطی بستگی دارد. شکر یا کفر، نتیجه این انتخاب است که تحت تأثیر طبیعت بشری شکل می‌گیرد. اگر این هدایت عامه نبود، انسان حتی توان گزینش کفر را نیز نداشت، زیرا فطرت، بستری است که حرکت انسان، چه به‌سوی خیر و چه به‌سوی شر، را ممکن می‌سازد.

نقش طبیعت بشری در انحراف از فطرت

طبیعت بشری، با امیال نفسانی و گرایش‌های مادی، چونان جریانی خروشان، در برابر فطرت الهی قد علم می‌کند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ

نفس قطعاً به بدی امر می‌کند (سوره شمس، آیه ۱۲).

و نیز:

إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ

انسان قطعاً در زیان است (سوره عصر، آیه ۲).

این آیات، به سیطره طبیعت بشری اشاره دارند که اگر مهار نشود، فطرت الهی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. طبیعت بشری، که از نطفه و علقه آغاز شده و در ماده و ناسوت شکل گرفته، چونان زنجیری است که انسان را به زمین می‌کشد و از تعالی بازمی‌دارد. این طبیعت، با امیال نفسانی و گرایش‌های مادی، چونان خاکستری است که بر نور فطرت می‌نشیند و آن را کم‌فروغ می‌سازد.

جمع‌بندی بخش اول

فطرت الهی، گوهر توحیدی و سرشت تغییرناپذیر انسان است که او را به‌سوی حق و کمال هدایت می‌کند. با این حال، طبیعت بشری، با امیال نفسانی و گرایش‌های مادی، در برابر این فطرت قرار گرفته و در صورت عدم کنترل، انسان را به‌سوی کفر و خسران سوق می‌دهد. این دو نیروی بنیادین، نه‌تنها منافاتی با یکدیگر ندارند، بلکه در تعامل با یکدیگر، مسیر حرکت انسان را شکل می‌دهند. هدایت عامه، بستری است که فطرت در آن جای گرفته و امکان انتخاب خیر یا شر را فراهم می‌کند.

بخش دوم: نقش انبیا و اولیا در هدایت انسان

مأموریت انبیا در کنترل طبیعت بشری

انبیا و اولیا، چونان مربیانی الهی، برای یاری انسان در غلبه بر طبیعت بشری و تقویت فطرت الهی مبعوث شده‌اند. آنان، با وضع تکالیف دینی، مانند نماز، روزه، دعا و ذکر، انسان را از سیطره امیال نفسانی رهایی بخشیده و به‌سوی کمال هدایت می‌کنند. این تکالیف، چونان مشق شبی هستند که دانش‌آموز روح را از بی‌سوادی معنوی به‌سوی دانایی رهنمون می‌سازند.

دشواری غلبه بر طبیعت بشری

غلبه بر طبیعت بشری، فرآیندی دشوار و پرخطر است، چونان خنثی‌سازی بمبی که به بدن انسان بسته شده است. این فرآیند، نیازمند دقت، مهارت و صبر است، زیرا امیال نفسانی، چونان مین‌هایی هستند که هر لحظه ممکن است انسان را به ورطه نابودی بکشانند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ ۝ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ

انسان قطعاً در زیان است، مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و یکدیگر را به حق و صبر سفارش کرده‌اند (سوره عصر، آیات ۲-۳).

این آیه، به شرایط رهایی از خسران اشاره دارد: ایمان، عمل صالح، تواصی به حق و صبر. این شروط، نشان‌دهنده دشواری مسیر و نیاز به صبر در برابر سختی‌های ناشی از کنترل امیال نفسانی است.

فطرت الهی در همه موجودات

فطرت الهی، نه‌تنها در انسان، بلکه در همه موجودات جاری است. قرآن کریم می‌فرماید:

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ

خدا و فرشتگان و صاحبان دانش گواهی دادند که جز او خدایی نیست (سوره آل‌عمران، آیه ۱۸).

و نیز:

يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ

آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای خدا تسبیح می‌گویند (سوره حشر، آیه ۱).

این آیات، به فطرت توحیدی همه موجودات اشاره دارند. تسبیح موجودات، جلوه‌ای از فطرت الهی است که در همه هستی جاری است، اما در انسان، به دلیل وجود طبیعت بشری، این فطرت نیازمند هدایت و تربیت است.

جمع‌بندی بخش دوم

انبیا و اولیا، چونان مربیانی الهی، با وضع تکالیف دینی، انسان را از سیطره طبیعت بشری رهایی بخشیده و به‌سوی فطرت الهی هدایت می‌کنند. این فرآیند، دشوار و پرخطر است و نیازمند ایمان، عمل صالح، تواصی به حق و صبر است. فطرت الهی، نه‌تنها در انسان، بلکه در همه موجودات جاری است و تسبیح هستی، جلوه‌ای از این سرشت توحیدی است.

بخش سوم: سیاست خارجی اسلامی و مواجهه با موانع

انتظار مخالفت اکثریت در سیاست خارجی اسلامی

در سیاست خارجی اسلامی، انتظار مخالفت اکثریت، اصلی بنیادین است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

ولی بیشتر مردم نمی‌دانند (سوره اعراف، آیه ۱۸۷).

این آیه، به گرایش اکثریت به نادانی و گمراهی اشاره دارد. در سیاست خارجی اسلامی، باید این واقعیت را پذیرفت که اکثریت، به دلیل سیطره طبیعت بشری، با حق مخالفت می‌کنند. این مخالفت، نباید مایه یأس یا خشم شود، بلکه نیازمند چاره‌اندیشی و استفاده از روش‌های متنوع برای خنثی‌سازی است.

روش‌های انبیا در خنثی‌سازی طبیعت بشری

انبیا، با روش‌های گوناگون، از جمله اخلاق، بزرگواری، زور و حتی مال، طبیعت بشری را خنثی می‌کردند. به عنوان مثال، پیامبر اکرم (ص) با عیادت از دشمنان، اخلاق کریمه را به نمایش می‌گذاشتند و گاه با استفاده از اموال، افراد را به‌سوی حق جذب می‌کردند. این روش‌ها، چونان ابزارهایی متنوع، به اقتضای شرایط به کار گرفته می‌شدند.

نقد استناد به قاعده لطف در فقه

استناد به قاعده لطف برای توجیه وجوب قتال و رفع موانع، نادرست است، زیرا لطف، مفهومی غیرالزامی است و با وجوب تنافی دارد. در فقه، تکلیف واجب باید بر آیات و روایات محکم استوار باشد، مانند:

قَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ

با آنان بجنگید تا فتنه‌ای برجای نماند و دین یکسره از آن خدا شود (سوره انفال، آیه ۳۹).

استناد به لطف، در فقدان ادله محکم، چونان توسل به دلایل غیرفنی است که در فقه معتبر نیست.

دلایل غیرفنی در فقاهت

در تنگناهای فقهی، برخی به دلایل غیرفنی، مانند لطف، وجدان و تبادر، متوسل می‌شوند. این دلایل، در فقدان ادله معتبر، به‌عنوان چاره ناگزیر به کار می‌روند، اما در حضور آیات و روایات محکم، غیرفنی‌اند. فقيه حرفه‌ای، چونان جراحی ماهر، از ابزارهای متناسب استفاده می‌کند و بی‌جهت به دلایل ضعیف متوسل نمی‌شود.

امت منتشر در سیاست خارجی اسلامی

سیاست خارجی اسلامی، بر مفهوم امت منتشر استوار است که فراتر از قوم، ملت و دولت عمل می‌کند. این امت، شامل همه مسلمین و حتی مستضعفین غیرمسلمان است که باید از آنان حمایت شود. این حمایت، نیازمند شناخت آنتی‌تز (مخالفت‌ها) و برنامه‌ریزی برای خنثی‌سازی آن‌هاست.

جمع‌بندی بخش سوم

سیاست خارجی اسلامی، با انتظار مخالفت اکثریت، نیازمند چاره‌اندیشی و استفاده از روش‌های متنوع برای خنثی‌سازی موانع است. انبیا با ابزارهای گوناگون، از جمله اخلاق و مال، طبیعت بشری را کنترل می‌کردند. استناد به قاعده لطف در فقه، به دلیل تنافی با وجوب، نادرست است و فقه باید بر ادله محکم استوار باشد. امت منتشر، مبنای سیاست خارجی اسلامی است که حمایت از مسلمین و مستضعفین را در بر می‌گیرد.

نتیجه‌گیری کلی

این نوشتار، با تحلیل عمیق فطرت الهی و طبیعت بشری، نشان داد که این دو نیروی بنیادین، در عین تعارض ظاهری، قابل جمع‌اند. فطرت، گوهر توحیدی انسان است که او را به‌سوی حق هدایت می‌کند، اما طبیعت بشری، با امیال نفسانی، این مسیر را دشوار می‌سازد. انبیا و اولیا، با وضع تکالیف دینی، انسان را از سیطره طبیعت رهایی بخشیده و به‌سوی فطرت هدایت می‌کنند. در سیاست خارجی اسلامی، انتظار مخالفت اکثریت و چاره‌اندیشی برای خنثی‌سازی آن، اصلی بنیادین است. نقد استناد به قاعده لطف، بر لزوم استفاده از ادله محکم فقهی تأکید دارد. این تحلیل، با تبیین مفهوم امت منتشر، راهنمایی برای سیاست خارجی اسلامی ارائه می‌دهد و بر صبر و برنامه‌ریزی برای غلبه بر موانع تأکید دارد.