متن تحقیق

فقه علمی صفا، نشاط و سرگرمی: تأملات فلسفی و فقهی در باب موسیقی و صوت

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۳۹۱)

دیباچه

موسیقی، چونان گوهری درخشان در تارک حکمت اسلامی، جایگاهی بس والا دارد. این دانش، که در نظام معرفتی حکیمان بزرگ چون ابن‌سینا و خواجه نصیرالدین طوسی، شاخه‌ای از علوم ریاضی به شمار می‌آید، نه‌تنها از منظر علمی و ریاضیاتی، بلکه از دیدگاه فقهی و عرفانی نیز شایسته تأمل است. صوت، به‌مثابه موضوع اصلی موسیقی، با ویژگی‌های قبض و بسط، دلالت‌های عقلی، طبیعی و وضعی، و نیز حلاوت آسمانی خود، قلب را به سوی صفا و نشاط رهنمون می‌سازد. این نوشتار، با نگاهی عمیق به جایگاه موسیقی در حکمت نظری و فقه اسلامی، می‌کوشد تا با تکیه بر اصول فلسفی و آیات قرآن کریم، منظومه‌ای منسجم از معرفت موسیقیایی ارائه دهد. همان‌گونه که «وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ» (سوره حجر، آیه ۸۵: و آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست جز به‌حق نیافریدیم)، موسیقی نیز بخشی از این نظم حق‌مدار و هماهنگ عالم است که در پیوند با علوم ریاضی، قلب و روح آدمی را به سوی کمال سوق می‌دهد.

بخش نخست: موسیقی در نظام حکمت نظری

موسیقی به‌مثابه شاخه‌ای از علم ریاضی

در حکمت قدیم، موسیقی به‌عنوان یکی از شعب علم ریاضی، در کنار هندسه، حساب و نجوم جای گرفته است. حکیمان بزرگی چون ابن‌سینا در کتاب «الشفاء» و خواجه نصیرالدین طوسی در «اخلاق ناصری» بر این نکته تأکید ورزیده‌اند که موسیقی، دانش تألیف اصوات است که با تناسب و هماهنگی نغمه‌ها، زیبایی و حلاوت را به ارمغان می‌آورد. این دانش، که در چارچوب حکمت نظری جای می‌گیرد، از اصول ریاضیاتی بهره می‌برد و تصور آن به ماده وابسته نیست، هرچند وجود آن متوقف بر ماده است. حکمت نظری، علوم را به سه قسم الهی، ریاضی و طبیعی تقسیم می‌کند. علم الهی به معرفت حق تعالی و موجودات مجرد، علم طبیعی به پدیده‌های مادی، و علم ریاضی به اموری می‌پردازد که تصورشان از ماده مستقل است، اما وجودشان به ماده وابسته است. موسیقی، در این تقسیم‌بندی، در زمره علوم ریاضی قرار می‌گیرد، زیرا تألیف اصوات، نیازی به تصور ماده ندارد، اما تحقق آن در عالم خارج، با صوت مادی همراه است.

تقسیم‌بندی حکمت نظری

خواجه نصیرالدین طوسی در «اخلاق ناصری» حکمت نظری را به سه قسم تقسیم می‌کند: علم مابعدالطبیعه، که به موجودات مجرد و امور کلی چون وحدت و کثرت می‌پردازد؛ علم ریاضی، که به کمیت‌های متصل و منفصل و نیز تألیف اصوات توجه دارد؛ و علم طبیعی، که تصور و وجودش به ماده وابسته است. موسیقی، در این نظام، به‌عنوان دانش تألیف اصوات، در شاخه ریاضی جای می‌گیرد و با علوم هندسه، حساب و نجوم پیوند دارد. این پیوند، جایگاه والای موسیقی را در نظام معرفتی حکمت اسلامی نشان می‌دهد، چنان‌که «اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا» (سوره سجده، آیه ۴: خداست که آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست آفرید) بر نظم و هماهنگی خلقت تأکید دارد.

ارتباط موسیقی با علوم دیگر

موسیقی، به‌عنوان شاخه‌ای از علم ریاضی، با علوم هندسه، حساب، نجوم و تألیف پیوندی عمیق دارد. شعبه‌های فرعی آن، مانند مناظر، جبر و مقابله، و برخی علوم غریبه چون جفر و رمل، نیز در مقدمات خود از اصول ریاضی بهره می‌برند. به‌عنوان مثال، کشیدن صدا در موسیقی، همانند خط در هندسه، و چهچهه زدن، مشابه اعداد در حساب است. این پیوندها، موسیقی را به دانشی جامع بدل ساخته که حکیم را در فهم نظم عالم یاری می‌رساند. «وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً» (سوره فرقان، آیه ۶۲: و اوست که شب و روز را جانشین یکدیگر قرار داد) بر این نظم ریاضیاتی تأکید دارد که موسیقی نیز بخشی از آن است.

نقش حکیم در شناخت موسیقی

حکیم، به‌مثابه کسی که بر تمامی علوم نظری اشراف دارد، نمی‌تواند از موسیقی بی‌بهره باشد، زیرا ناآگاهی از هر یک از علوم، نقصی در حکمت اوست. موسیقی، به‌عنوان بخشی از علم ریاضی، در تکمیل معرفت حکیم نقشی کلیدی دارد. حکیم با شناخت موسیقی، نه‌تنها به نظم ریاضیاتی عالم دست می‌یابد، بلکه قلب خود را به سوی صفا و هماهنگی هدایت می‌کند. «قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ» (سوره عنکبوت، آیه ۲۰: بگو در زمین سیر کنید و بنگرید چگونه خلقت را آغاز کرد) بر لزوم معرفت جامع تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش نخست

موسیقی، به‌عنوان شاخه‌ای از علم ریاضی، در نظام حکمت نظری جایگاهی والا دارد. این دانش، با تکیه بر تناسب اصوات و پیوند با علوم هندسه، حساب و نجوم، نظم و هماهنگی عالم را بازتاب می‌دهد. حکیم، با شناخت موسیقی، نه‌تنها به معرفت نظری دست می‌یابد، بلکه قلب خود را به سوی صفا و نشاط هدایت می‌کند. آیات قرآن کریم، چون «وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا» (سوره ص، آیه ۲۷: و آسمان و زمین و آنچه میان آنهاست را باطل نیافریدیم)، بر این نظم و هدفمندی تأکید دارند.

بخش دوم: صوت، موضوع موسیقی

تعریف صوت و ماهیت آن

صوت، به‌مثابه هر گونه جنبشی که طول موج ایجاد کند، در همه پدیده‌های عالم، به دلیل حرکت ذاتی آنها، وجود دارد. برخلاف حکمت قدیم که صوت را کمیت متصل می‌دانست، در نظام فلسفی جدید، صوت به‌عنوان تعین منفصل شناخته می‌شود. این تعین، وحدتی متحد در تنوع طول موج‌ها دارد، چنان‌که عدد، با وجود تنوع، وحدت خود را حفظ می‌کند. «وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا» (سوره هود، آیه ۶: و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر اینکه روزی‌اش بر خداست) بر وحدت و نظم در پدیده‌ها تأکید دارد.

صوت‌آفرینی و تارهای صوتی

صوت انسانی از ارتعاش تارهای صوتی در حنجره پدید می‌آید. حرکت هوا از شش‌ها به تارهای صوتی، ارتعاش ایجاد می‌کند و صوت را شکل می‌دهد. این فرآیند، معجزه‌ای از خلقت الهی است که با نظم و هماهنگی، حلاوت آسمانی صوت را به نمایش می‌گذارد. «وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ» (سوره اعراف، آیه ۵۷: و اوست که بادها را پیشاپیش رحمتش بشارت‌دهنده می‌فرستد) بر نقش حرکت در خلقت تأکید دارد.

قبض و بسط صوت

صوت، دارای ویژگی قبض و بسط است که با حرکت و جنبش پدیده‌ها پیوند دارد. این ویژگی، در موسیقی به تألیف (چیدمان نغمه‌ها) و ایقاع (تنظیم فواصل زمانی) نمود می‌یابد. قبض و بسط، جلوه‌ای از صفات جمال و جلال الهی است که در صوت متجلی می‌شود. «يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ» (سوره بقره، آیه ۲۴۵: می‌ستاند و می‌گستراند) بر این ویژگی تأکید دارد. تألیف، به‌مثابه چیدمان متناسب نغمه‌ها، و ایقاع، به‌عنوان تنظیم فواصل زمانی، زیبایی و نظم صوت را تضمین می‌کنند.

دلالت صوت

صوت، دارای سه نوع دلالت عقلی، طبیعی و وضعی است. دلالت عقلی، مانند صدای زید از پشت دیوار که حکایت از حضور او دارد؛ دلالت طبیعی، مانند پریدگی رنگ چهره که از ترس حکایت می‌کند؛ و دلالت وضعی، مانند صوت در دستگاه شوشتری که اندوه را منتقل می‌کند. صوت، آیینه حالات باطنی است و می‌تواند قلب را به سوی صفا یا حزن هدایت کند. «وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا» (سوره یونس، آیه ۶۱: و در هیچ کاری نباشی و از قرآن چیزی نخوانی و هیچ عملی انجام ندهید جز اینکه ما بر شما گواهیم).

جمع‌بندی بخش دوم

صوت، به‌مثابه موضوع موسیقی، با ویژگی‌های قبض و بسط، دلالت‌های متنوع و حلاوت آسمانی، قلب را به سوی معرفت الهی هدایت می‌کند. این پدیده، که از حرکت و جنبش پدیده‌ها نشأت می‌گیرد، در همه موجودات عالم حضور دارد و با نظم و هماهنگی، نظم خلقت را بازتاب می‌دهد. آیات قرآن کریم، چون «فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» (سوره شوری، آیه ۱۱: پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین)، بر طبیعی بودن صوت و نقش آن در نظام خلقت تأکید دارند.

بخش سوم: زیبایی و غنا در موسیقی

تناسب و زیبایی موسیقی

تناسب، جوهره زیبایی در موسیقی است. تألیف اصوات، به‌معنای چیدمان متناسب نغمه‌ها، و ایقاع، به‌عنوان تنظیم فواصل زمانی، زیبایی و حلاوت موسیقی را پدید می‌آورد. این تناسب، در همه پدیده‌های زیبا، از خط و شعر گرفته تا چهره و طبیعت، دیده می‌شود. «الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى» (سوره اعلی، آیه ۲: کسی که آفرید و سامان داد) بر این تناسب و نظم تأکید دارد.

غنا و فقه اسلامی

غنا، صوتی است که از تناسب نغمه‌ها، زیر و بم، و دیگر خصوصیات صوتی شکل می‌گیرد. این صوت، موضوع فقه اسلامی برای بررسی حلیت یا حرمت است. عود، به‌عنوان معیار تشخیص غنای صحیح از فاسد، نقشی مشابه علم منطق در جداسازی گزاره‌های صادق از کاذب دارد. «وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ» (سوره لقمان، آیه ۱۵: و راه کسی را که به سوی من بازگشت کرده پیروی کن) بر لزوم معیارهای صحیح در هدایت تأکید دارد.

حلاوت صوت

صوت، به دلیل ماهیت الهی خود، دارای حلاوت و شیرینی است که نفس را لذت می‌بخشد یا آزار می‌دهد، بسته به تألیف و حکایت آن. ابن‌سینا در «الشفاء» صوت را موهبتی الهی می‌داند که قلب را به سوی صفا و نشاط هدایت می‌کند. «وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ» (سوره روم، آیه ۲۲: و از نشانه‌های او آفرینش آسمان‌ها و زمین و اختلاف زبان‌ها و رنگ‌های شماست) بر تنوع و زیبایی صوت تأکید دارد.

صوت معنوی و لهوی

صوت به دو قسم معنوی (حقیقی) و لهوی (مجازی) تقسیم می‌شود. صوت معنوی، با الهام و صفا، قلب را به قرب الهی هدایت می‌کند، در حالی که صوت لهوی به سستی و گناه منجر می‌شود. «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» (سوره لقمان، آیه ۶: و برخی از مردم لهو الحدیث را می‌خرند تا از راه خدا گمراه کنند) بر خطر صوت لهوی تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش سوم

زیبایی موسیقی، در تناسب تألیف و ایقاع نهفته است که قلب را به سوی صفا و نشاط رهنمون می‌سازد. غنا، به‌عنوان صوت متناسب، موضوع فقه اسلامی است و با معیارهایی چون عود، از صوت فاسد متمایز می‌شود. صوت معنوی، با حلاوت آسمانی خود، قلب را به سوی معرفت الهی هدایت می‌کند، در حالی که صوت لهوی، مانع سلوک معنوی است. آیات قرآن کریم، چون «إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا» (سوره طه، آیه ۱۴: منم خدا، هیچ معبودی جز من نیست)، بر صوت الهی و نقش آن در هدایت تأکید دارند.

بخش چهارم: قدرت و اثر صوت

قدرت صوت‌آفرینی

صوت‌آفرینی، موهبتی الهی است که با تارهای صوتی و دستگاه شنوایی انسان، معجزه خلقت را به نمایش می‌گذارد. خواننده، با دمیدن نفس در تارهای صوتی، نه‌تنها خود از صوت لذت می‌برد، بلکه این حلاوت را به دیگران منتقل می‌کند. این قدرت، قلب را به سوی صفا و نشاط هدایت می‌کند. «وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ» (سوره مائده، آیه ۸۳: و چون آنچه بر پیامبر نازل شده بشنوند، چشمانشان از اشک لبریز می‌شود).

حکم و اثر صوت

صوت، دارای اثر و حکمی است که بر جسم و روان تأثیر می‌گذارد. برای نمونه، خواندن در دستگاه ماهور، بر چشم اثر می‌گذارد و خواندن در دستگاه شور، قساوت قلب را کاهش می‌دهد. این اثرگذاری، بخشی از نظم الهی است که «وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا» (سوره ص، آیه ۲۷: و آسمان و زمین و آنچه میان آنهاست را باطل نیافریدیم) بر آن تأکید دارد.

صوت در تبلیغ حق و باطل

صوت، به دلیل حلاوت و تأثیرگذاری، ابزاری برای تبلیغ حق یا باطل است. مداحان، با صوت خود، قلب‌ها را به سوی معرفت دینی هدایت می‌کنند، در حالی که برخی خوانندگان، با صوت لهوی، به گمراهی دامن می‌زنند. «فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى» (سوره اعلی، آیه ۹: پس تذکر ده اگر تذکر سودمند باشد) بر نقش صوت در هدایت تأکید دارد.

لحن صوت

لحن، کیفیتی است که بر صوت عارض می‌شود و می‌تواند شادی یا حزن را منتقل کند. این کیفیت، از حالات درونی خواننده نشأت می‌گیرد و قلب شنونده را به سوی صفا یا آشوب هدایت می‌کند. «وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ» (سوره مائده، آیه ۸۳: و چون آنچه بر پیامبر نازل شده بشنوند، چشمانشان از اشک لبریز می‌شود).

جمع‌بندی بخش چهارم

صوت، با قدرت آفرینندگی و اثرگذاری خود، قلب و روان را به سوی صفا و نشاط یا حزن و آشوب هدایت می‌کند. این موهبت الهی، که در تارهای صوتی و دستگاه شنوایی متجلی است، در تبلیغ حق و باطل نقشی کلیدی دارد. لحن، به‌مثابه کیفیتی عارض بر صوت، حالات باطنی را آشکار می‌سازد و قلب را به سوی کمال رهنمون می‌کند.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

موسیقی، به‌مثابه گوهری در نظام حکمت اسلامی، نه‌تنها شاخه‌ای از علم ریاضی، بلکه ابزاری برای هدایت قلب به سوی صفا و نشاط است. صوت، با ویژگی‌های قبض و بسط، دلالت‌های متنوع و حلاوت آسمانی، نظم و هماهنگی خلقت را بازتاب می‌دهد. در فقه اسلامی، غنا به‌عنوان صوت متناسب، موضوع بررسی حلیت یا حرمت است و با معیارهایی چون عود، از صوت فاسد متمایز می‌شود. حکیمان بزرگی چون ابن‌سینا و خواجه نصیرالدین طوسی، موسیقی را دانشی نظام‌مند معرفی کرده‌اند که با علوم هندسه، حساب و نجوم پیوند دارد. صوت معنوی، با الهام و صفا، قلب را به قرب الهی هدایت می‌کند، در حالی که صوت لهوی، مانع سلوک معنوی است. آیات قرآن کریم، چون «وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» (سوره انعام، آیه ۷۵: و این‌گونه ملکوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم)، بر معرفت نظام‌مند عالم و نقش موسیقی در آن تأکید دارند. این نوشتار، با تکیه بر حکمت اسلامی و آیات قرآن کریم، نشان داد که موسیقی و صوت، ابزارهایی برای اتصال به معرفت الهی و تحقق کمال انسانی هستند.