متن تحقیق

فقه علمی صفا، نشاط و سرگرمی: تحلیل سرگرمی، نشاط و صفا در پرتو احکام غنا و لهو

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۴۲۴)

دیباچه

در سپهر فقه اسلامی، موضوع سرگرمی، نشاط و صفا، به‌ویژه در ارتباط با مفاهیم غنا، قول زور و لهو الحدیث، از پیچیدگی و ژرفای خاصی برخوردار است. این موضوع، نه‌تنها به دلیل پیوند عمیق آن با آیات قرآن کریم و روایات اسلامی، بلکه به سبب تأثیرات گسترده فرهنگی و اجتماعی‌اش، از اهمیتی والا برخوردار است. غنا، به‌مثابه صوتی که در عرف با طرب و لهو گره خورده، و قول زور، به‌سان کلامی که از حقیقت به دور است، در فقه شیعه محل تأملات عمیق بوده و فقها در طول تاریخ با دقت و احتیاط به تبیین حدود و احکام آن پرداخته‌اند.

بخش نخست: مفهوم غنا و استثناها در فقه اسلامی

ماهیت غنا و تعریف فقهی آن

غنا در فقه اسلامی، به صوتی گفته می‌شود که با حسن ذاتی و رقت همراه بوده و در عرف، متناسب با مجالس لهو و طرب شناخته می‌شود. این صوت، که با ترجیع و کشش خاص ادا می‌گردد، به دلیل تأثیراتش بر روان و رفتار انسان، مورد توجه فقها قرار گرفته است. در متون فقهی، غنا نه‌تنها به دلیل ویژگی‌های صوتی‌اش، بلکه به سبب پیوند با لهو و اضلال از حق، حرمت یافته است. برخی از عالمان دینی، غنا را صوتی مطرب دانسته‌اند که در مجالس فاسقان و معصیت‌کاران رواج دارد، خواه در کلام حق مانند قرائت قرآن کریم باشد یا در کلام باطل مانند اشعار ناروا.

این تعریف، که در آثار فقهایی چون محقق حلی و علامه حلی ریشه دارد، بر تمایز میان غنا و اصوات عقلایی مانند رجزخوانی تأکید دارد. رجزخوانی، که در فرهنگ عرب برای تهییج در جنگ یا راندن شتران به کار می‌رفت، به دلیل فقدان طرب و دارا بودن مقاصد عقلایی، از دایره غنا خارج است. این تمایز، همانند خطی است که میان آب زلال و آب گل‌آلود کشیده می‌شود، تا حقیقت از باطل بازشناخته شود.

استثنای حداخوانی از غنا

یکی از موضوعات مورد بحث در فقه، استثنای حداخوانی (آوازخوانی برای راندن شتران) از حرمت غناست. محقق حلی در کتاب «شرایع الإسلام» حداخوانی را به‌صورت حکمی از غنا مستثنی کرده و این دیدگاه مورد تأیید برخی فقها مانند علامه حلی در «قواعد»، شهید ثانی در «دروس» و خراسانی قرار گرفته است. برخی حتی ادعای شهرت این استثنا را مطرح کرده‌اند. با این حال، صاحب جواهر و صاحب مفتاح الکرامة در این شهرت تشکیک کرده و آن را فاقد اجماع معتبر دانسته‌اند. این اختلاف، همانند نسیمی است که شاخه‌های درخت فقه را به لرزه درمی‌آورد و ضرورت بررسی دقیق‌تر را آشکار می‌سازد.

روایاتی که به‌عنوان قرینه برای این استثنا مطرح شده‌اند، مانند روایت عبدالله بن رواحه و أنجشه، به دلیل ضعف سند یا تفاوت ماهوی رجزخوانی با غنا، دلالت روشنی بر جواز حداخوانی ندارند. در روایت عبدالله بن رواحه آمده است که وی با رجزخوانی شتران را می‌راند و پیامبر اکرم (ص) به أنجشه فرمودند: «با قواریر (زنان) با ملایمت رفتار کن». این روایت، به دلیل فقدان طرب در رجزخوانی و تمرکز آن بر مقاصد عقلایی، نمی‌تواند غنا را شامل شود. همچنین، روایت موثقه سکونی، که جواز حداخوانی و شعرخوانی در سفر را مشروط به عدم فحش (خنا) می‌داند، به دلیل ابهام در معنای حداخوانی (آیا صرف راندن شتران است یا شامل تغنی می‌شود)، دلالت قاطعی بر استثنا ندارد.

ابهام در معنای حداخوانی، که در منابع لغوی و فقهی گاه به راندن شتران با هر وسیله‌ای و گاه به تغنی برای شتران تفسیر شده، تحلیل فقهی را پیچیده می‌سازد. اگر حداخوانی صرفاً راندن شتران باشد، از غنا خارج است؛ اما اگر شامل تغنی شود، ممکن است با غنای حرام تداخل یابد. این ابهام، همانند مهی است که بر دشت فقه سایه افکنده و فقها را به احتیاط در عدم استثنا دعوت می‌کند.

جمع‌بندی بخش نخست

غنا، به‌عنوان صوتی مطرب و متناسب با مجالس لهو، در فقه شیعه حرام شمرده شده و از سایر اصوات عقلایی مانند رجزخوانی متمایز است. استثنای حداخوانی، به دلیل ضعف سند روایات و ابهام در تعریف، مورد اجماع نیست و احتیاط در عدم استثنای آن غالب است. این بخش، همانند چراغی است که مسیر فقهی غنا را روشن می‌سازد و فقها را به سوی بررسی دقیق‌تر قراین روایی و عرفی هدایت می‌کند.

بخش دوم: استثنای غناخوانی در مجالس عروسی

جواز غناخوانی در عروسی‌ها

یکی از استثناهای قطعی غنا، جواز غناخوانی در مجالس عروسی است، مشروط به شرایط خاص. روایت ابوبصیر، که با اسناد معتبر و متعدد نقل شده، این جواز را تأیید می‌کند. در این روایت آمده است: «اجرت خواننده‌ای که در عروسی‌ها آواز می‌خواند، اشکالی ندارد، مشروط به اینکه مردان بر وی وارد نشوند». این روایت، به دلیل سند معتبر و اجماع بر عمل به آن، از استثناهای محکم غناست. ملازمت عرفی میان حلال بودن اجرت و حلال بودن عمل، این جواز را تقویت می‌کند.

با این حال، این جواز با محدودیت‌هایی همراه است. نخست، جواز غناخوانی مختص زنان خواننده است و شامل مردان نمی‌شود. دوم، این جواز به مجالس خاص عروسی، به‌ویژه شب زفاف و مقدمات و مؤخرات متداول آن، محدود است. احتیاط اقوی، این جواز را به شب زفاف و مجالس خاص زنان محدود می‌کند و شامل مجالس مستقل دیگر در ایام عروسی نمی‌شود. این محدودیت، همانند حصاری است که باغ جواز را از هجوم حرمت حفظ می‌کند.

روایات، به مجالس معهود خوانندگی زنان برای مردان اشاره دارند، اما این اشعار برای تقیید کافی نیست. احتمال عورت بودن صوت زن در صورت تغنی، احتیاط در عدم جواز غنا در حضور مردان را تقویت می‌کند. این احتیاط، همانند سپری است که از ورود به وادی حرام جلوگیری می‌کند.

نقد ادعای عدم تخصیص غنا

برخی ادعا کرده‌اند که حرمت غنا به دلیل تواتر روایات و قبح عقلی آن (به سبب ترویج فجور و فسوق) قابل تخصیص نیست. این ادعا مورد نقد قرار گرفته، زیرا روایات غنا، مانند روایات ربا، قابل تخصیص‌اند. حرمت ربا در مواردی مانند ربا میان والدین و فرزند یا همسران تخصیص خورده است، و حرمت غنا نیز به دلیل شدت کمتر نسبت به ربا، می‌تواند در مواردی مانند عروسی‌ها استثنا شود. این نقد، همانند کلیدی است که قفل تعصب در عدم تخصیص را می‌گشاید.

جمع‌بندی بخش دوم

غناخوانی در مجالس عروسی، به‌ویژه شب زفاف، با شرایط خاص جایز است، اما این جواز به زنان خواننده و مجالس خاص زنان محدود می‌شود. احتیاط در عدم تعمیم این جواز به سایر مجالس و حضور مردان، رویکرد غالب فقهی است. این بخش، همانند پلی است که میان احکام سخت‌گیرانه و استثناهای عقلایی پیوند برقرار می‌کند.

بخش سوم: غنا، قول زور و لهو الحدیث

تمایز غنا از اصوات لهوی

غنا، به دلیل حسن ذاتی و رقت صوت، از سایر اصوات لهوی مانند الحان فاسقان متمایز است. ادله حرمت غنا بر این اصوات صدق نمی‌کند، مگر اینکه به‌عنوان قول زور یا لهو الحدیث تحلیل شوند. قرآن کریم در آیه‌ای می‌فرماید: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ﴾ (و برخی از مردم کسانی‌اند که سخن بیهوده می‌خرند تا [مردم را] از راه خدا گمراه کنند). این آیه، لهو الحدیث را با اضلال از حق پیوند می‌زند، که غنا می‌تواند مصداقی از آن باشد.

روایات، غنا را داخل در قول زور و لهو الحدیث می‌دانند، اما احتمال کنایه یا دلالات خفیه، دلالت این روایات را مشکوک می‌سازد. این ابهام، همانند سایه‌ای است که بر آفتاب حقیقت افتاده و تحلیل را دشوار می‌سازد.

حرمت مطلق لهو

برخی فقها حرمت مطلق لهو را مطرح کرده‌اند، اما روایات مانند روایت حماد بن عثمان و زراره، به دلیل ضعف سند یا ابهام دلالت، نمی‌توانند این حرمت را اثبات کنند. روایت عبدالله بن مغیره، لهو را باطل می‌داند، جز در سه مورد (تأدیب اسب، تیراندازی و ملاعبه با همسر)، که به دلیل اغراض عقلایی، از حرمت خارج‌اند. این روایت، حرمت مطلق باطل را تأیید نمی‌کند، بلکه بر تمایز میان باطل حکمی و موضوعی تأکید دارد.

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: ﴿وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ﴾ (و از گفتار باطل بپرهیزید). این آیه، قول زور را به‌عنوان کلامی باطل و گمراه‌کننده معرفی می‌کند که غنا می‌تواند مصداقی از آن باشد. با این حال، اندراج غنا در قول زور، به دلیل احتمال کنایه، نیازمند قراین قوی‌تر است.

جمع‌بندی بخش سوم

غنا، به دلیل ویژگی‌های خاص صوتی و پیوند با لهو، از اصوات عقلایی متمایز است. اندراج آن در قول زور و لهو الحدیث، به دلیل ابهامات روایی، قطعی نیست. حرمت مطلق لهو نیز به دلیل ضعف ادله، مورد تردید است. این بخش، همانند آینه‌ای است که حقیقت غنا را در پرتو آیات و روایات بازمی‌تاباند.

بخش چهارم: دیدگاه‌های فقهای معاصر

دیدگاه عالمان دینی در تحریر الوسیله

یکی از عالمان برجسته دینی، غنا را صوتی مطرب و متناسب با مجالس لهو تعریف کرده و فعل، استماع و کسب درآمد از آن را حرام می‌داند. این دیدگاه، استثنای غناخوانی در عروسی‌ها را بعید ندانسته، اما احتیاط را در محدود کردن آن به شب زفاف و مجالس خاص زنان توصیه می‌کند. در استفتائات، این عالم موسیقی مطرب را حرام و صداهای مشکوک را جایز دانسته و تشخیص را به عرف واگذار کرده است. این رویکرد، همانند نسیمی است که پرده‌های ابهام را کنار می‌زند و حقیقت را به عرف می‌سپارد.

دیدگاه آیت‌الله خویی

آیت‌الله خویی، اجماع را مدرّکی دانسته و حرمت غنا را به آیات و روایات مستند می‌کنند. ایشان حرمت غنا را ذاتی و نه عارضی می‌دانند و معتقدند که لحن شدید روایات، به دلیل تأثیرات تخریبی غنا بر افکار و دین است. این دیدگاه، مراثی را از غنا خارج می‌داند و آموزش عملی غنا را حرام، اما آموزش علمی آن را جایز می‌شمارد. این رویکرد، همانند چراغی است که تاریکی‌های ابهام را روشن می‌سازد.

دیدگاه آیت‌الله گلپایگانی

آیت‌الله گلپایگانی، غنا را از چهار جهت (حرمت فعل، استماع، گناه کبیره بودن و موضوع غنا) بررسی کرده و بر اجماع و تواتر روایات تأکید دارند. ایشان غنا را صوتی با ترجیع مطرب تعریف می‌کنند که در هر کلامی (حق یا باطل) حرام است. این دیدگاه، به دلیل عدم ارائه تعریف دقیق و تکیه بر عرف، مورد نقد قرار گرفته است.

دیدگاه آیت‌الله مرعشی نجفی

آیت‌الله مرعشی، کسب مال از غنا و قمار را حرام و استفاده از رسانه‌ها در غیر موعظه و ارشاد را ممنوع می‌دانند. ایشان موسیقی کلاسیک و سرودهای همراه موسیقی را مشمول احتیاط می‌دانند. این دیدگاه، همانند دیواری است که از ورود به وادی لهو جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

دیدگاه‌های فقهای معاصر، بر حرمت غنا به دلیل تأثیرات تخریبی آن تأکید دارند، اما در تعریف موضوع غنا وحدت نظر وجود ندارد. احتیاط در اجتناب از اصوات لهوی، رویکرد غالب است. این بخش، همانند آیینه‌ای است که دیدگاه‌های فقها را در کنار یکدیگر بازمی‌تاباند.

نتیجه‌گیری کل

تحلیل فقهی سرگرمی، نشاط و صفا در چارچوب غنا، قول زور و لهو الحدیث، از پیچیدگی‌های عمیق فقه شیعه پرده برمی‌دارد. غنا، به‌عنوان صوتی مطرب و متناسب با مجالس لهو، در فقه شیعه حرام شمرده شده، اما استثناهایی مانند غناخوانی در عروسی‌ها و مراثی، با شرایط خاص، جایز دانسته شده است. آیات قرآن کریم، مانند ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ﴾ و ﴿وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ﴾، بر حرمت غنای همراه با اضلال و باطل تأکید دارند. روایات، به‌ویژه روایت ابوبصیر، استثنای عروسی‌ها را تأیید می‌کنند، اما ابهام در معنای حداخوانی و ضعف برخی اسناد، احتیاط در عدم استثنای آن را تقویت می‌کند. دیدگاه‌های فقهای معاصر، با تأکید بر احتیاط و تکیه بر عرف، تحلیل فقهی را به سمت بررسی دقیق‌تر قراین هدایت می‌کنند. این نوشتار، همانند رودی زلال است که از چشمه‌های فقه شیعه سرچشمه گرفته و حقیقت را به سوی مخاطبان آکادمیک جاری می‌سازد.