متن تحقیق

فقه علمی صفا، نشاط و سرگرمی: غناخوانی و نوحه‌گری زنان در چارچوب نشاط و صفا

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۴۳۱)

دیباچه: موسیقی و نوحه‌گری، آیینه‌ای برای تعالی روح و نشاط مشروع

موسیقی و نوحه‌گری، چونان نسیمی روح‌نواز، می‌توانند روان آدمی را از بند تنیدگی‌های مادی و آشوب‌های دنیوی رها ساخته، به سوی عالم ملکوت و آرامش معنوی رهنمون شوند. این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به کاوشی عمیق در احکام فقهی غناخوانی و نوحه‌گری زنان در چارچوب شرع پرداخته و با نگاهی علمی و دانشگاهی، جایگاه این اعمال را در ایجاد نشاط مشروع و صفا در جامعه اسلامی تبیین می‌نماید. هدف، ارائه تحلیلی جامع و دقیق از روایات و شواهد فقهی است که ضمن رعایت حدود شرعی، راه را برای بهره‌مندی از صوت زیبا و نوحه‌گری عفیف در راستای تعالی روحی و اجتماعی هموار می‌سازد.

بخش یکم: موسیقی، پلی به سوی آرامش و ملکوت

نقش صوت زیبا در رهایی از تنیدگی‌های روحی

جهان مادی، با کثرات و آشوب‌هایش، چونان بندی بر پای روان آدمی است که غفلت، اضطراب، و ترس را به ارمغان می‌آورد. صوت خوش و موسیقی سالم، چونان کلیدی زرین، این بندها را می‌گشاید و انسان را به سوی عالم بالا و ملکوت رهنمون می‌سازد. روایتی از امام زین‌العابدین (ع) در این باب چنین نقل شده است:

محمد بن علی بن الحسین قال: سأل رجل علی بن الحسین (ع) عن شراء جاریة لها صوت؟ فقال: ما علیک لو اشتریتها فذکّرتک الجنّة. (یعنی بقراءة القرآن، والزهد والفضائل التی لیست بغناء، فأمّا الغناء فمحظور).

ترجمه: شخصی از امام زین‌العابدین (ع) پرسید: آیا خرید کنیزی که صدای نیکو دارد جایز است؟ امام فرمود: چه اشکالی دارد اگر او را بخری و تو را به یاد بهشت اندازد.

این روایت، چونان چراغی در تاریکی، راه را برای فهم نقش موسیقی در تعالی روحی روشن می‌سازد. صوت زیبا، نه تنها به یادآوری بهشت می‌انجامد، بلکه با ایجاد حالتی معنوی، روان را از تنیدگی‌ها آزاد کرده، به سوی آرامش و کمال سوق می‌دهد.

تحلیل فقهی: جواز محرک‌های حلال

روایت یادشده، جواز استفاده از محرک‌های حلال مانند صوت زیبای کنیز یا خوراکی‌های تقویت‌کننده نظیر زعفران و گلاب را تأیید می‌کند. این محرک‌ها، اگر در راستای روابط مشروع زناشویی باشند، نه تنها مباح، بلکه پسندیده‌اند. با این حال، محرک‌هایی که به فساد و گناه منتهی شوند، حرام شمرده می‌شوند. طرب‌انگیزی ذاتی موسیقی، به خودی خود، دلیل حرمت نیست، مگر آنکه با باطل و حرام همراه گردد. برخی فقها، با افزودن عبارتی به روایت، جواز را به قرائت قرآن و دعا محدود کرده‌اند، حال آنکه صوت زیبا، ذاتاً می‌تواند به نشاط و صفا در زندگی خانوادگی یاری رساند.

بخش دوم: موسیقی و جهاد فرهنگی

موسیقی، سلاحی در برابر تهاجم فرهنگی

جهان امروز، صحنه نبردی فرهنگی است که در آن، قدرت‌های استکباری با بهره‌گیری از ابزارهایی چون موسیقی و سکس، به جنگ هویت دینی جوامع اسلامی می‌روند. موسیقی، اگر در مسیر درست هدایت شود، چونان شمشیری بران، می‌تواند در برابر این تهاجم، فرهنگ دینی و محبت ولایی را ترویج دهد. روایت امام زین‌العابدین (ع)، صاحب صحیفه سجادیه، که با دستگاه‌های موسیقایی خاص نگاشته شده، بر اهمیت این ابزار در ترویج معارف دینی تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش دوم

موسیقی، چونان جریانی زلال، می‌تواند به احیای هویت دینی و مبارزه با فرهنگ وارداتی یاری رساند. این مهم، نیازمند طراحی الگوهای مناسب و حمایت عالمان دینی است تا جوانان، با بهره‌گیری از این ابزار، پیام صفا و صمیمیت دینی را به جهانیان برسانند.

بخش سوم: نوحه‌گری، جلوه‌ای از محبت و عاطفه

نوحه‌گری عفیف در سیره پیامبر (ص)

نوحه‌گری، چونان آینه‌ای که محبت و پیوند عاطفی را بازمی‌تاباند، در فرهنگ اسلامی جایگاهی والا دارد. روایتی از ام سلمه، همسر گرامی پیامبر (ص)، این جایگاه را به زیبایی نشان می‌دهد:

وبالاسناد عن علی بن الحکم، عن مالک بن عطیة، عن أبی حمزه، عن أبی جعفر (ع) قال: مات الولید بن المغیرة، فقالت أمّ سلمة للنبی (ص): إنّ آل المغیرة قد أقاموا مناحة فأذهب إلیهم؟ فأذن لها فلبست ثیابها وتهیّأت وکانت من حسنها کأنّها جانّ، وکانت إذا قامت فأرخت شعرها جلل جسدها وعقدت بطرفیه خلخالها، فندبت ابن عمّها بین یدی رسول الله (ص) فقالت: أنعی الولید بن الولید أبا الولید فتی العشیرة حامی الحقیقة ماجد یسمو إلى طلب الوتیرة قد کان غیثاً فی السنین وجعفراً غدقاً ومیرة فما عاب رسول الله (ص) ذلک، ولا قال شیئاً.

ترجمه: چون ولید بن مغیره درگذشت، ام سلمه به پیامبر اکرم (ص) عرض کرد: خاندان مغیره مراسم عزا و نوحه‌گری برپا کرده‌اند، آیا اجازه می‌دهید به آنجا بروم؟ پیامبر اجازه داد. او لباس پوشید و خود را آراست، چنان زیبا بود که گویی پری است. وقتی ایستاد و موهایش را رها کرد، بدنش بسیار زیبا نمود و خلخال به اطرافش بست. سپس در محضر پیامبر (ص) برای پسرعمویش عزاداری کرد و شعری خواند: ولید بن ولید، معروف به ابوالولید را منظور می‌دارم، جوانمرد خاندان ما، که از حقیقت دفاع می‌کرد و صاحب بزرگواری بود. پیامبر (ص) او را از این کار باز نداشت و چیزی نفرمود.

این روایت، چونان گوهری درخشان، وسعت نظر و بزرگواری پیامبر (ص) را نشان می‌دهد. با وجود دشمنی ولید بن مغیره با دین، پیامبر (ص) به ام سلمه اجازه شرکت در مراسم عزا داد و آراستگی او را نکوهش نکرد، مشروط بر رعایت عفاف.

نقد فرهنگ مردسالاری

برخلاف سیره پیامبر (ص)، برخی رویکردهای غیرشرعی، زنان را از حضور در مراسم عزای خویشاوندان بازمی‌دارند. این تنگ‌نظری، چونان سدی در برابر پیوندهای عاطفی، به اختلافات خانوادگی دامن می‌زند. دین اسلام، با احکام زیبای خود، زندگی بانشاط و عفیف را برای مؤمنان می‌خواهد و از علم دینی انتظار می‌رود این زیبایی‌ها را برای جامعه تبیین نماید.

بخش چهارم: مويه‌گری، نیازی عاطفی

نیاز عاطفی زنان به مويه‌گری

مويه‌گری، چونان جویباری که اشک‌های سوزان را جاری می‌سازد، نیازی عاطفی برای زنان مصیبت‌دیده است. روایتی از امام باقر (ع) این مهم را چنین بیان می‌دارد:

وعن بعض أصحابنا، عن محمد بن حسان، عن محمد بن رنجویه، عن عبد الله بن الحکم الأرمنی، عن عبد الله بن إبراهیم بن محمد الجعفری، قال: أتینا خدیجة بنت عمر بن علی بن الحسین فی حدیث قالت: سمعت عمّی محمد بن علی (ع) یقول: إنّما تحتاج المرأة فی المأتم إلى النوح لتسیل دمعتها، ولا ینبغی لها أن تقول هجراً، فإذا جاء اللیل فلا تؤذی الملائکة بالنوح.

ترجمه: امام باقر (ع) فرمود: زنی که مصیبت دیده، به مويه‌گری نیاز دارد تا اشک‌هایش جاری شود، ولی شایسته نیست هذیان یا ناسزا بگوید، و چون شب فرا رسد، فرشتگان را با نوحه‌گری آزار ندهد.

این روایت، نیاز عاطفی زنان به مويه‌گری را تأیید کرده، اما بر رعایت حدود شرعی، مانند پرهیز از سخنان باطل و محدودیت زمانی در شب، تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش چهارم

مويه‌گری عفیف، چونان مرهمی بر زخم‌های عاطفی، به تخلیه احساسات و حفظ تعادل روانی یاری می‌رساند. رعایت حدود شرعی، این عمل را به فضایی معنوی و پسندیده بدل می‌سازد.

بخش پنجم: احیای شعایر دینی از طریق نوحه‌گری

نوحه‌گری و حفظ هویت دینی

نوحه‌گری، چونان پرچمی برافراشته، شعایر دینی را زنده نگه می‌دارد. روایتی از امام باقر (ع) این جایگاه را نشان می‌دهد:

عن محمد بن یعقوب عن عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد، عن علی بن الحکم، عن یونس بن یعقوب، عن أبی عبدالله (ع) قال: قال لی أبی: یا جعفر، أوقف لی من مالی کذا وکذا النوادب تندبنی عشر سنین بمنی أیّام منی.

ترجمه: امام باقر (ع) فرمود: فرزندم، برایم مالی وقف کن تا زنان نوحه‌گر به مدت ده سال در ایام منی بر من نوحه‌گری کنند.

این روایت، وقف مالی برای نوحه‌گری را به‌عنوان بخشی از شعایر دینی تأیید می‌کند و بر جواز آن در مجالس عمومی تأکید دارد.

بخش ششم: جواز درآمد غناخوانی و نوحه‌گری

احکام فقهی درآمد از صوت زنان

کسب درآمد از غناخوانی و نوحه‌گری، چونان شاخه‌ای بارور از درخت شریعت، در چارچوب شرع جایز است. روایات زیر این مهم را روشن می‌سازند:

محمد بن الحسن بإسناده عن أحمد بن محمد، عن البرقی، عن عبد الله بن الحسن الدینوری قال: قلت لأبی الحسن (ع): جعلت فداک ما تقول فی النصرانیة أشتریها وأبیعها من النصرانی؟ فقال: اشتر وبع، قلت: فأنكح؟ فسکت عن ذلک قلیلاً، ثمّ نظر إلیّ وقال شبه الإخفاء: هی لک حلال. قال: قلت: جعلت فداک فأشتری المغنیة أو الجاریة تحسن أن تغنّی أرید بها الرزق لا سوى ذلک؟ قال: اشتر وبع.

ترجمه: از امام رضا (ع) درباره خرید کنیز مسیحی از نصرانی پرسیدم. فرمود: بخر و بفروش. پرسیدم: آیا با او ازدواج کنم؟ امام ساکت ماند و سپس گفت: به‌صورت پنهانی برایت حلال است. گفتم: آیا جایز است کنیزی خواننده بخرم برای کسب درآمد؟ فرمود: بخر و بفروش.

وعن علی بن إبراهیم، عن أبیه، وعن محمد بن یحیى، عن أحمد بن محمد، عن محمد بن إسماعیل جمیعاً، عن حنّان بن سدیر قال: کانت امرأة معنا فی الحی ولها جاریة نائحة، فجاءت إلى أبی فقالت: یا عمّ أنت تعلم أنّ معیشتی من الله، ثمّ من هذه الجاریة النائحة وقد أحببت أن تسأل أبا عبد الله عن ذلک، فإن کان حلالاً، وإلّا بعتها وأکلت من ثمنها حتّى یأتی الله بالفرج، فقال لها أبی: والله إنی لأعظّم أبا عبد الله (ع) أن أسأله عن هذه المسألة، قال: فلمّا قدمنا علیه أخبرته أنا بذلک، فقال أبو عبد الله (ع): أتشارط؟ فقلت: والله ما أدری تشارط أم لا، فقال: قل لها لا تشارط وتقبّل ما أعطی.

ترجمه: حنان گفت: زنی در محله ما کنیزی نوحه‌گر داشت. به پدرم گفت: می‌دانی که معیشتم از خدا و سپس از این کنیز است. می‌خواهم از امام صادق (ع) بپرسی که اگر حلال نیست، او را بفروشم. پدرم گفت: از طرح این سؤال نزد امام شرم دارم. وقتی نزد امام رفتم، موضوع را مطرح کردم. امام فرمود: آیا شرطی برای مزد می‌گذارد؟ گفتم: نمی‌دانم. فرمود: به او بگو شرط نگذارد و آنچه به او داده می‌شود بپذیرد.

محمد بن الحسن بإسناده عن الحسن بن سعید، عن النضر، عن الحلبی، عن أیّوب بن الحرّ، عن أبی‌بصیر قال: قال أبو عبد الله (ع): لا بأس بأجر النائحة التی تنوح على المیّت.

ترجمه: امام صادق (ع) فرمود: مزد زنان نوحه‌گری که بر مردگان مويه می‌کنند، اشکالی ندارد.

محمد بن علی بن الحسین (ع) قال: قال (ع): لا بأس بکسب النائحة إذا قالت صدقاً.

ترجمه: امام (ع) فرمود: درآمد زن نوحه‌گر، اگر به صدق مويه زند، اشکالی ندارد.

این روایات، چونان ستارگانی در آسمان فقه، جواز کسب درآمد از غناخوانی و نوحه‌گری عفیف را روشن می‌سازند، مشروط بر آنکه با صدق و بدون شرط‌گذاری همراه باشد.

بخش هفتم: نقد پنهان‌داشت صوت زن

شواهد تاریخی و فقهی در رد عورت بودن صوت زن

در صدر اسلام، زنان آزادانه با مردان سخن می‌گفتند و مسائل خود را با حضرات معصومین (ع) در میان می‌گذاشتند. این آزادی، چونان جریانی زلال، نشان‌دهنده نبود محدودیت غیرشرعی بر صوت زنان است. با این حال، برخی از عالمان دینی در عصر غیبت، صوت زن را عورت دانسته‌اند. روایات زیر، این دیدگاه را نقد می‌کنند:

محمد بن الحسن بإسناده عن أحمد بن محمد، عن محمد بن عیسى العبیدی، عن الحسین بن علی بن یقطین، عن أبیه علی بن یقطین، عن أبی الحسن الماضی (ع) قال: سألته عن المرأة تؤمّ النساء ما حدّ رفع صوتها بالقراءة والتکبیر؟ فقال: بقدر ما تسمع.

ترجمه: علی بن یقطین گفت: از امام رضا (ع) پرسیدم: زنی که امام جماعت زنان است، تا چه حد می‌تواند صوت خود را در قرائت و تکبیر بالا ببرد؟ فرمود: به اندازه‌ای که شنیده شود.

وعنه، عن موسى بن القاسم، عن علی بن جعفر، عن أخیه موسى بن جعفر (ع) قال: سألته عن المرأة تؤمّ النساء ما حدّ رفع صوتها بالقراءة أو التکبیر؟ قال: قدر ما تسمع.

ترجمه: از امام کاظم (ع) پرسیدند: زنی که امام جماعت زنان است، تا چه حد می‌تواند صوت خود را در قرائت و تکبیر بالا ببرد؟ فرمود: به اندازه‌ای که شنیده شود.

عبدالله بن جعفر فی (قرب الاسناد) عن عبدالله بن الحسن، عن جدّه علی ابن جعفر، عن أخیه مثله وزاد قال: وسألته عن النساء هل علیهنّ الجهر بالقراءة فی الفریضة؟ قال: لا، إلّا أن تکون إمرأةً تؤمّ النساء فتجهر بقدر ما تسمع قراءتها.

ترجمه: از امام (ع) پرسیدند: آیا بر زنان واجب است در نماز واجب جهر کنند؟ فرمود: خیر، مگر زنی که امام جماعت زنان است، که به اندازه‌ای که قرائتش شنیده شود، بلند بخواند.

وعن محمد بن یحیى عن أحمد بن محمد، وعن عثمان بن عیسى عن سماعة قال: سألته عن قول الله عزّوجلّ: ﴿وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِکَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَیْنَ ذَلِکَ سَبِیلاً﴾، قال: المخافتة ما دون سمعک، والجهر أن ترفع صوتک شدیداً.

ترجمه: از امام صادق (ع) درباره آیه شریفه قرآن کریم: ﴿وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِکَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَیْنَ ذَلِکَ سَبِیلاً﴾ (اسراء: ۱۱۰) پرسیدم. فرمود: مخافت، صدایی است که شنیده نشود، و جهر، بلند کردن شدید صدا است. (ترجمه: و نمازت را زیاد بلند یا آهسته مخوان و در میان این دو، راهی میانه و معتدل انتخاب کن).

این روایات، چونان مشعلی فروزان، نشان می‌دهند که صوت زن، ذاتاً عورت نیست و جهر در نماز، حتی در حضور مردان نامحرم، جایز است.

جمع‌بندی بخش هفتم

نقد فتوای پنهان‌داشت صوت زن، با تکیه بر شواهد تاریخی و روایات، نشان می‌دهد که این دیدگاه با سیره صدر اسلام سازگار نیست. صوت زن، در چارچوب عفاف، می‌تواند در نماز، غناخوانی، و نوحه‌گری به کار رود و به نشاط و صفا در جامعه اسلامی یاری رساند.

نتیجه‌گیری کلی

این پژوهش، چونان دری گران‌بها، احکام فقهی غناخوانی و نوحه‌گری زنان را در چارچوب شرع کاوش نمود. موسیقی و نوحه‌گری عفیف، چونان جویبارهایی زلال، به رهایی از تنیدگی‌های روحی، احیای شعایر دینی، و ترویج فرهنگ اسلامی یاری می‌رسانند. روایات، جواز این اعمال را در مجالس مشروع تأیید کرده و بر رعایت صدق و عفاف تأکید دارند. نقد پنهان‌داشت صوت زن، راه را برای بهره‌گیری از این ابزار در راستای نشاط و صفا هموار می‌سازد. این اثر، با دعوت به طراحی الگوهای مناسب، می‌کوشد تا هویت دینی را در برابر تهاجم فرهنگی حفظ نماید.