متن تحقیق

فقه علمی صفا، نشاط و سرگرمی: تبیین احکام و حکمت‌های قمار، چیزه‌طلبی ناسالم و مسابقات مشروع

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۴۴۳)

دیباچه: کاوشی در احکام و حکمت‌های فقهی قمار و سرگرمی‌های مشروع

بحث درباره قمار، چیزه‌طلبی ناسالم و مسابقات مشروع، از موضوعات بنیادین در فقه اسلامی است که به دلیل تأثیرات عمیق آن بر روان، اجتماع و اخلاق، نیازمند کاوشی دقیق و علمی است. این نوشتار، با رویکردی نظام‌مند و مبتنی بر آیات قرآن کریم و روایات معتبر، به تبیین احکام شرعی و حکمت‌های نهفته در این موضوعات می‌پردازد. هدف این پژوهش، ارائه تحلیلی جامع از حرمت قمار، شناسایی مصادیق آن در بستر تاریخی و مدرن، و پیشنهاد راهکارهایی برای مهندسی سرگرمی‌های مشروع در جامعه اسلامی است. این بررسی، با نگاهی به آیات قرآنی و روایات معصومان علیهم‌السلام، درصدد است تا ضمن تبیین حدود شرعی، راه را برای پرورش فعالیت‌های سالم و سازنده هموار سازد، گویی که باغبانی حکیم، نهال‌های سلامت را در خاک ایمان می‌کارد.

بخش نخست: تبیین فقهی و حکمی قمار در آیات قرآن کریم

قمار به‌مثابه اثم کبیر

قرآن کریم در آیه‌ای روشنگر، قمار را به‌عنوان عملی فسادانگیز معرفی می‌کند که زیان‌های آن بر منافعش تفوق دارد:

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا ۗ وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

ترجمه: از تو درباره شراب و قمار می‌پرسند. بگو: در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم است و گناهشان از سودشان بزرگ‌تر است. و از تو می‌پرسند چه انفاق کنند؟ بگو: آنچه افزون بر نیاز است. این‌گونه خداوند آیات را برای شما روشن می‌سازد، باشد که بیندیشید.

این آیه، قمار را به‌عنوان «إِثْمٌ كَبِيرٌ» معرفی می‌کند، که نشان از حرمت ذاتی آن به دلیل فسادانگیزی دارد. اثم، در تمایز با معصیت، عملی است که نه‌تنها نقض تکلیف شرعی است، بلکه به فساد در فرد و جامعه منجر می‌شود. منافع قمار، مانند کسب مال سریع، در برابر زیان‌های اجتماعی و اخلاقی آن ناچیز است. این دیدگاه قرآنی، مبنای فقهی محکمی برای ممنوعیت قمار فراهم می‌آورد و بر ضرورت جایگزینی سرگرمی‌های مشروع تأکید دارد، گویی که حکمت الهی، چون چراغی، مسیر سلامت را از تاریکی فساد جدا می‌سازد.

رجس بودن قمار و پیوند آن با عمل شیطان

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر، قمار را به‌عنوان عملی پلید و از کردار شیطان معرفی می‌کند:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شراب، قمار، بت‌ها و تیرهای قرعه، پلیدی از کردار شیطان است. از آن دوری کنید، باشد که رستگار شوید.

این آیه با صراحت، قمار را رجس (پلید) و از اعمال شیطان می‌داند و امر صریح به اجتناب از آن دارد. رجس بودن قمار، به معنای زشتی و فساد ذاتی آن است که با سلامت نفس و جامعه ناسازگار است. قرار گرفتن قمار در کنار شراب، بت‌پرستی و ازلام (نوعی قمار با تیرهای چوبی) نشان‌دهنده شدت قبح آن است. این چیدمان، بر خطر مضاعف قمار در تخریب صفا و پاکی نفس تأکید دارد، گویی که قمار، چون آتشی، صفا را از دل می‌زداید و عداوت را در جامعه شعله‌ور می‌سازد.

فراز «فَاجْتَنِبُوهُ» امر صریحی به دوری از این امور است. در تفسیر مرجع ضمیر، برخی آن را به میسر، برخی به خمر و برخی به هر سه امر (شراب، قمار و بت‌پرستی) بازگردانده‌اند. این اختلاف، نشان از جامعیت حکم در پرهیز از تمامی مصادیق رجس دارد. آیه در پایان با تعبیر «لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»، رستگاری را به دوری از این امور پیوند می‌دهد، گویی که اجتناب از پلیدی‌ها، کلیدی است برای گشودن دروازه‌های سعادت.

هدف شیطان از ترویج قمار

قرآن کریم در ادامه، هدف شیطان از ترویج قمار را تبیین می‌کند:

إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ ۖ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ

ترجمه: شیطان جز این نمی‌خواهد که به وسیله شراب و قمار، میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد. آیا پس از این باز می‌ایستید؟

این آیه، هدف شیطان از ترویج قمار را ایجاد عداوت، بغض و دوری از ذکر خدا و نماز می‌داند. قمار، به دلیل ایجاد رقابت ناسالم و گروگذاری، روابط اجتماعی را تخریب می‌کند. عدم ذکر انصاب (بت‌پرستی) در این آیه، نشان‌دهنده تفاوت اثر قمار و شراب (ایجاد عداوت و بغض) با بت‌پرستی است. قمار به‌طور خاص، صفا و الفت را از میان می‌برد، گویی که چون تیغی، رشته‌های محبت را می‌گسلد.

این آیه، بر ضرورت توجه به آثار اجتماعی و روانی قمار تأکید دارد. فقها باید با شناخت این آثار، سرگرمی‌هایی طراحی کنند که ضمن تأمین نیاز به نشاط، از عداوت و کینه جلوگیری کند. این دیدگاه، حکمت الهی را در نهی از قمار آشکار می‌سازد، که نه‌تنها سلامت فرد، بلکه انسجام جامعه را نیز هدف قرار داده است.

حرمت صریح اثم و شمول قمار

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر، حرمت اثم را با صراحت اعلام می‌کند:

قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

ترجمه: بگو: پروردگارم تنها کارهای زشت را چه آشکار و چه پنهان، و گناه و ستم به ناحق را حرام کرده است و اینکه چیزی را شریک خدا قرار دهید که دلیلی بر آن نازل نکرده، و اینکه بر خدا چیزی ببندید که نمی‌دانید.

این آیه، با صراحت کامل و با از میان بردن هرگونه تردید، حکم به حرمت آنچه «اثم» است می‌دهد. با توجه به آیه بقره (219) که قمار را اثم کبیر می‌داند، حرمت قمار نیز به‌طور صریح اثبات می‌شود. این آیه، شمولیت حکم حرمت را به تمام مصادیق اثم، از جمله قمار، گسترش می‌دهد و بر ضرورت اجتناب از آن تأکید دارد. این حکم، مبنای فقهی جامعی برای ممنوعیت فعالیت‌هایی مانند قمار فراهم می‌کند و فقها را به شناسایی مصادیق اثم در عصر حاضر ملزم می‌سازد، گویی که حکمت الهی، چون سپری، جامعه را از پلیدی‌ها محافظت می‌کند.

ازلام به‌مثابه مصداق قمار

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر، ازلام را به‌عنوان مصداقی از قمار معرفی می‌کند:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ

ترجمه: بر شما حرام شده است: مردار، خون، گوشت خوک، آنچه به نام غیر خدا کشته شده، و حیوان خفه‌شده، چوب‌خورده، از بلندی افتاده، شاخ‌خورده، و آنچه درنده‌ای جز آنچه پاک کرده‌اید خورده، و آنچه برای بت‌ها ذبح شده، و اینکه با تیرهای قرعه قسمت کنید. این فسق است.

ازلام، نوعی قمار با تیرهای چوبی در جاهلیت بود که در این آیه به‌عنوان مصداق فسق و حرام معرفی شده است. روایت امام باقر علیه‌السلام این نوع قمار را چنین توضیح می‌دهد: شتر به ده بخش تقسیم شده و با تیرهای مختلف قرعه‌کشی می‌شد. هفت تیر دارای سهم و سه تیر بدون سهم بودند، و بازنده تمام هزینه را متحمل می‌شد. این آیه، قمار را در کنار سایر محرمات قرار داده و بر قبح آن تأکید دارد. تنوع مصادیق قمار در تاریخ، فقها را ملزم می‌سازد تا احکام مشابه را برای اشکال مدرن قمار استخراج کنند، گویی که حکمت قرآنی، چون آینه‌ای، مصادیق فساد را در هر عصر نمایان می‌سازد.

شطرنج به‌مثابه مصداق بت‌پرستی

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر، به نکوهش تماثیل می‌پردازد:

إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَٰذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ

ترجمه: هنگامی که به پدر و قوم خود گفت: این مجسمه‌ها چیست که شما در خدمت آنها به بند آمده‌اید؟

روایت عبدالله بن مسعود از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و روایت ابوالفتوح از امیرالمؤمنین علیه‌السلام، شطرنج را به‌عنوان مصداق تماثیل معرفی کرده و آن را مورد نکوهش قرار داده‌اند. شطرنج به دلیل شباهت به بت‌پرستی و ایجاد اشتغال ذهنی ناسالم، در روایات حرام شمرده شده است. این حرمت، به دلیل آثار منفی روانی و اجتماعی آن است. این تحلیل، بر ضرورت بررسی مصادیق مدرن سرگرمی‌ها از منظر شباهت به بت‌پرستی یا انحراف از ذکر خدا تأکید دارد. شطرنج در بستر تاریخی خود، به دلیل استفاده در دربارهای باطل، مصداقی از انحراف بوده است، گویی که چون بتی، ذهن را از حق بازمی‌دارد.

بخش دوم: روایات و احکام فقهی مرتبط با قمار

حرمت بازی با آلات قمار بدون گروگذاری

روایات متعدد، بازی با آلات قمار مانند نرد و شطرنج را حتی بدون گروگذاری حرام می‌دانند، زیرا این عمل به اشاعه فحشا منجر می‌شود. قرآن کریم نیز در این زمینه می‌فرماید:

إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ

ترجمه: کسانی که دوست دارند زشت‌کاری در میان مؤمنان شایع شود، برای آنها در دنیا و آخرت عذابی دردناک است.

بازی با آلات قمار بدون برد و باخت، از مصادیق اشاعه فحشاست. به عنوان مثال، استفاده از بطری شراب برای نوشیدن آب، به دلیل انتقال ذهن به شراب‌خواری، حرام است. این اصل، بر اهمیت حفظ هویت دینی و پرهیز از رفتارهایی که به فرهنگ فساد مرتبط است، تأکید دارد. گویی که این آلات، چون آیینه‌ای، تصویر پلیدی را در ذهن منعکس می‌کنند.

تشبه به اهل معاصی در قمار

شرع به پرهیز از شباهت به گناهکاران تأکید دارد، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، نگویید: «راعنا»، بلکه بگویید: «انظرنا».

این آیه، از تشبه به یهود نهی می‌کند. بازی با آلات قمار، حتی بدون گروگذاری، به دلیل شباهت به رفتار گناهکاران حرام است. این اصل، بر اهمیت حفظ هویت دینی و پرهیز از رفتارهایی که به فرهنگ فساد مرتبط است، تأکید دارد. این دیدگاه، نشان‌دهنده توجه فقه به جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی است. فقها باید با شناخت دقیق رفتارهای اجتماعی، از ترویج فرهنگ‌های ناسالم جلوگیری کنند، گویی که شرع، چون نگهبانی بیدار، از هویت ایمانی پاسداری می‌کند.

تفاوت مصداقی و مفهومی قمار و میسر

قمار و میسر به لحاظ مصداقی یکسان هستند، اما نه از باب ترادف، بلکه به لحاظ مصداق و با نگاه به موضوع خارجی. قمار به بازی با آلات خاص اشاره دارد، در حالی که میسر بر گروگذاری و کسب مال آسان متمرکز است. با این حال، در مصداق خارجی، این دو غالباً همراه هم هستند. این تمایز، بر ضرورت دقت در استنباط احکام برای هر یک از این مفاهیم تأکید دارد. حرمت میسر به آلات قمار وابسته است، نه صرف گروگذاری. این تحلیل، بر اهمیت شناخت دقیق موضوعات فقهی در استنباط احکام تأکید دارد. فقها باید با بررسی مصادیق مدرن، مانند بازی‌های آنلاین، این تمایز را لحاظ کنند، گویی که فقه، چون دریایی ژرف، مصادیق را در بر می‌گیرد.

گروگذاری در مسابقات مشروع

روایات، گروگذاری در مسابقاتی مانند «سبق و رمایه» (اسب‌سواری و تیراندازی) را جایز می‌دانند، مشروط بر اینکه با آلات قمار نباشد. این جواز، نشان‌دهنده انعطاف فقه اسلامی در پاسخ به نیازهای طبیعی انسان به سرگرمی است، به شرط رعایت اصول شرعی. این اصل، مبنای طراحی سرگرمی‌های مشروع در جامعه اسلامی است. فقها باید با توجه به این جواز، الگوهای نوین سرگرمی را تدوین کنند، گویی که فقه، چون باغی پربار، میوه‌های سلامت را به ارمغان می‌آورد.

رابطه غیرذاتی قمار و میسر

ملازمه میان قمار و میسر ذاتی نیست، بلکه عرضی لازم غیر بین است. این رابطه نه ذاتی باب برهان (جزء ذات) است و نه ذاتی باب کلیات خمس (جزء معنای موضوع). این رابطه عرضی است، یعنی در اکثر مصادیق همراه هم هستند، اما جدایی آنها ممکن است. این تمایز، امکان بازی با آلات قمار بدون گروگذاری را مطرح می‌کند، اما روایات این عمل را به دلیل اشاعه فحشا حرام می‌دانند. این تحلیل، بر ضرورت دقت در تحلیل فلسفی احکام فقهی تأکید دارد. فقها باید با شناخت دقیق این روابط، احکام را برای مصادیق جدید استنباط کنند، گویی که فقه، چون مشعلی، مسیر حقیقت را روشن می‌سازد.

حرمت نرد و شدت آن نسبت به شطرنج

روایت فقه الرضا علیه‌السلام می‌فرماید: «نرد أشدّ من الشطرنج». نرد به دلیل شدت قبح و تأثیرات منفی بیشتر، از شطرنج بدتر است. بازی با نرد، حتی بدون گروگذاری، به دلیل شباهت به خوردن گوشت خوک یا فرو بردن دست در خون خوک، حرام است. این شدت، به دلیل ارتباط نرد با فرهنگ‌های غیرمشروع و تأثیرات روانی و اجتماعی آن است. فقها باید این تفاوت را در تحلیل مصادیق مدرن لحاظ کنند، گویی که نرد، چون سمی مهلک، روح و روان را آلوده می‌سازد.

تشبیه شطرنج به بت‌پرستی

روایت زید النرسی از امام صادق علیه‌السلام، شطرنج را مصداق «رِجْسٌ مِنَ الْأَوْثَانِ» می‌داند. شطرنج به دلیل ایجاد اشتغال ذهنی ناسالم و شباهت به بت‌پرستی در بستر تاریخی خود، حرام شمرده شده است. این تحلیل، بر ضرورت بررسی زمینه‌های تاریخی و فرهنگی در استنباط احکام تأکید دارد. شطرنج در دربارهای باطل، ابزاری برای ترویج فساد بوده است، گویی که چون بتی، ذهن را از حق بازمی‌دارد.

قمار سیاسی و تأثیرات آن

قمار بر چهار دسته است که یکی از آنها قمار سیاسی است که برای سلاطین و کارگزاران بوده است. این نوع قمار، که در دربارها با شطرنج و شراب همراه بود، ابزاری برای تضعیف دین و حقیقت بوده است. این قمار، برخلاف قمار خانگی، به اندراس دین و غربت اولیای خدا منجر می‌شود. این تحلیل، بر ضرورت نظارت فقهی بر فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی که می‌توانند به انحراف جامعه منجر شوند، تأکید دارد، گویی که قمار سیاسی، چون طوفانی، بنیان‌های ایمان را تهدید می‌کند.

چگونگی قمار نرد و قاپ

نرد مکعبی هشت‌پر است و قاپ (تاس) دارای چهار حالت است: گودی آن را «اسب»، طرف هموار را «خر»، سوی دل آن را «بوک» و طرف دیگر را «جیک» می‌گویند. بازی «دو سر دو» در قاپ، به دلیل گروگذاری سنگین، بسیار خطرناک است. این آلات به دلیل ارتباط ذاتی با قمار، حتی بدون گروگذاری، حرام هستند. این ویژگی‌ها، بر ضرورت شناخت دقیق ابزارهای قمار در استنباط احکام تأکید دارد. فقها باید مصادیق مدرن مانند بازی‌های آنلاین را بررسی کنند، گویی که این آلات، چون دام‌هایی، انسان را به سوی فساد می‌کشانند.

بخش سوم: جمع‌بندی و راهکارهای فقهی

تحلیل فقهی و حکمت‌پژوهانه نشان می‌دهد که قمار به دلیل ذات فسادانگیز و آثار منفی روانی، اجتماعی و اخلاقی، در فقه اسلامی حرام است. آیات قرآن کریم (بقره: 219، مائده: 90-91، اعراف: 33، مائده: 3) و روایات معتبر، قمار را به‌عنوان رجس و اثم کبیر معرفی کرده و بر اجتناب از آن تأکید دارند. شطرنج و نرد، به دلیل شباهت به بت‌پرستی و اشاعه فحشا، حتی بدون گروگذاری حرام شمرده شده‌اند. در مقابل، اسلام با معرفی مسابقات مشروع مانند سبق و رمایه، راهکارهایی برای تأمین نیازهای طبیعی انسان به سرگرمی ارائه کرده است. این پژوهش، بر ضرورت شناخت دقیق مصادیق قمار، به‌ویژه در اشکال مدرن، و طراحی سرگرمی‌های مشروع تأکید دارد. فقها باید با همکاری متخصصان، الگوهای نوین سرگرمی را تدوین کنند تا ضمن پاسخ به نیازهای جامعه، از آسیب‌های قمار جلوگیری شود، گویی که فقه، چون چشمه‌ای زلال، سلامت و سعادت را به جامعه هدیه می‌دهد.