متن تحقیق

فقه علمی صفا، نشاط و سرگرمی: تأملات فلسفی و فقهی در حقیقت عشق

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۴۶۶)

مقدمه: عشق، حقیقتی سیال در گستره وجود

عشق، به‌سان جریانی بی‌مرز در اقیانوس بی‌کران هستی، از دیرباز محور تأملات عمیق فلسفی و عرفانی در سنت اسلامی بوده است. این حقیقت، که گاه در پرده‌های ناسوت و گاه در افق‌های ملکوت تجلی می‌یابد، نه‌تنها محرک حیات انسانی، بلکه رکنی اساسی در فهم وحدت وجود و سیر دوری آدمی به‌سوی حق است. در این نوشتار، با تأمل در آرای فیلسوفان برجسته‌ای چون صدرالمتألهین شیرازی و حاشیه‌نویسی‌های حاجی سبزواری، به نقد و بازخوانی مفهوم عشق پرداخته می‌شود. هدف، تبیین حقیقت عشق به‌مثابه جوهری سیال است که در تمامی مراتب وجود، از حضیض ناسوت تا اوج ملکوت، جریان دارد و هرگز در چارچوب‌های دوگانه‌انگارانه محصور نمی‌گردد. این تأملات، با استناد به آیات قرآن کریم و احادیث نبوی، به‌دنبال ارائه دیدگاهی جامع است که حکمت نظری و عملی را در پرتو عشق به وحدت می‌رساند.

بخش نخست: نقد دیدگاه صدرالمتألهین در باب عشق بدنی

صورت‌بندی دیدگاه صدرا

صدرالمتألهین شیرازی، در نظام فلسفی خود، عشق را در مراتب مختلف وجود بررسی می‌کند. وی معتقد است که در مراتب متوسط وجود، عشق بدنی یا ناسوتی ضرورتی انکارناپذیر دارد، زیرا نفس انسانی را از بند تعلقات مادی رها می‌سازد. با این حال، در مراتب عالی، که نفس به کمال عقلی و معرفت الهی می‌رسد، این عشق قبیح تلقی شده و باید ترک گردد. صدرا در این باره می‌فرماید: «عند استکمال النفس بالعلوم الالهیه و صیرورتها عقلا بالفعل محیطا بالعلوم الکلیه، لا ینبغی لها عند ذلک الاشتغال بعشق هذه الصور المحسنه اللحمیه و الشمائل اللطیفه البشریه، لانها صار ارفع من هذا المقام» (به نقل از درس‌گفتار). به دیگر سخن، هنگامی که نفس به مقام عقل فعال و احاطه به علوم کلی می‌رسد، اشتغال به عشق‌های جسمانی و صور بشری را شایسته نمی‌داند، زیرا مقام نفس متعالی‌تر از این مرتبه است.

نقد و بررسی: محدودیت‌های دوگانه‌انگاری

این دیدگاه صدرا، که عشق بدنی را در مراتب ابتدایی ضروری و در مراتب متعالی قبیح می‌شمارد، مبتنی بر یک دوگانه‌انگاری متافیزیکی است که میان ناسوت و ملکوت جدایی ایجاد می‌کند. چنین رویکردی، عشق را به دو قسم مجاز و حقیقی تقسیم می‌کند، گویی عشق ناسوتی صرفاً پلی موقت برای رسیدن به حقیقت است که پس از عبور باید فرو ریزد. این نگاه، با حقیقت سیال و فراگیر عشق در تضاد است. عشق، به‌سان سیبی در چرخش مدام، در اوج و حضیض جریان دارد و نمی‌توان آن را در یک مرتبه خاص محصور کرد. این دوگانه‌انگاری، نه‌تنها با اصل وحدت وجود که خود صدرا بدان پایبند است در تناقض قرار می‌گیرد، بلکه با سیره عملی انبیا و اولیا نیز همخوانی ندارد، که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

بخش دوم: حاشیه حاجی سبزواری و نقش عشق بدنی

دیدگاه حاجی سبزواری

حاجی سبزواری، در حاشیه بر آرای صدرا، عشق بدنی را ابزاری مؤثر برای رهایی از معاشيق ناسوتی معرفی می‌کند. وی در صفحه ۱۷۳ حاشیه خود می‌نویسد: «اذ لا یرون سببا اقوی فی انتزاع ید النفس عن مشتهیات عالم الکون الطبیعی بعد الجذب او بعد الریاضه الشرعیه من هذا العشق». به باور او، در میان تعلقات ناسوتی، عشق به نسوان قوی‌ترین سبب برای قطع تعلق نفس به مشتهیات مادی است. سبزواری با استناد به سنت مشایخ، که مریدان را در آغاز سلوک به این نوع عشق تشویق می‌کردند، بر نقش مقدماتی عشق بدنی تأکید دارد. او با نقل شعری از عطار، که به‌عنوان «عشق محض» توصیف شده، بر تأثیر عمیق این عشق در رهایی از تعلقات مادی پای می‌فشارد.

چالش‌های شرعی و فلسفی

با وجود تأکید سبزواری بر کارآمدی عشق بدنی، دیدگاه او با چالش‌هایی در تطبیق با شرع مواجه است. او عشق بدنی را ابتدا مأموربه (واجب) و سپس، در مراتب عالی، منهی‌عنه (ممنوع) می‌داند. این تناقض، با اصل وحدت شرع و طریقت در تضاد است. از منظر فقهی، امری که مأموربه باشد، نمی‌تواند ذاتاً منهی‌عنه گردد، مگر آنکه متعلق آن به انحراف منجر شود. این دیدگاه با آیه وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (الأنفال: ۶۰) به معنای «و برای [مقابله با] آنها هر چه در توان دارید از نیرو آماده کنید» همخوانی دارد، که بر بهره‌گیری از تمامی قوت‌های وجودی، از جمله عشق، برای نیل به اهداف متعالی تأکید می‌ورزد.

جمع‌بندی بخش دوم

حاجی سبزواری، با تأکید بر نقش عشق بدنی به‌عنوان ابزاری برای رهایی از تعلقات ناسوتی، گامی در جهت تبیین کارکرد عملی عشق برمی‌دارد. با این حال، تأکید او بر ترک این عشق در مراتب عالی، با حقیقت سیال عشق و وحدت شرع و طریقت ناسازگار است. عشق، به‌سان جریانی که از سرچشمه‌های ملکوت تا دشت‌های ناسوت جاری است، نمی‌تواند در مرتبه‌ای خاص متوقف شود.

بخش سوم: عشق به‌مثابه حقیقتی دوری و سیال

تعریف عشق در گستره وجود

عشق، به‌مثابه حقیقتی شوق‌آمیز و فراتر از حب، جوهری است که در تمامی مراتب وجود جریان دارد. متعلقات آن، اعم از ناسوتی، غیرناسوتی، مظهری یا مُظهری، حقی یا خلقی، متفاوت‌اند، اما ذات آن یکسان است. این حقیقت، به‌سان موجی در اقیانوس هستی، در اوج و حضیض نوسان دارد و هرگز در یک مرتبه خاص متوقف نمی‌گردد. این دیدگاه با آیه كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (الرحمن: ۲۹) به معنای «هر روز او در کار و شأنی است» همخوانی دارد، که بر پویایی و سیالیت حق در تمامی شئون وجودی دلالت می‌کند.

نقد تقسیم‌بندی عشق به مجاز و حقیقی

تقسیم عشق به مجاز و حقیقی، که در آن عشق ناسوتی به‌عنوان مقدمه‌ای برای رسیدن به عشق الهی و سپس ترک آن مطرح می‌شود، با حقیقت سیال عشق در تضاد است. این دوگانه‌انگاری، مشابه تقسیم وجود به حقیقی (وجود حق) و مجازی (وجود مخلوقات) در فلسفه صدرایی، ارزش ذاتی ناسوت را نفی می‌کند. عشق، به‌سان نوری که از منشور وجود می‌گذرد و رنگ‌های گوناگون می‌آفریند، در تمامی متعلقات خود حقیقی است. این دیدگاه با آیه إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (البقرة: ۱۵۶) به معنای «ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم» تأیید می‌شود، که بر حرکت دوری و سیال عشق تأکید دارد.

تمثیل سیب و چرخش وجودی

عشق، به‌سان سیبی است که در چرخش مدام خود به بالا و پایین می‌رود. این حرکت بالا و پایین، نه هدف، بلکه عارضه‌ای از چرخش اصلی است. چرخش سیب، که جوهره حرکت آن است، به‌مثابه سیر دوری عشق در تمامی مراتب وجود است. این تمثیل، با تأکید بر اینکه عشق هرگز در یک مرتبه متوقف نمی‌شود، نشان می‌دهد که بالا رفتن و پایین آمدن، لوازم ذاتی عشق‌اند. از این‌رو، ترک ناسوت در مراتب عالی، به‌منزله قطع چرخش سیب است که با حقیقت عشق ناسازگار است.

جمع‌بندی بخش سوم

عشق، حقیقتی دوری و سیال است که در تمامی مراتب وجود، از ناسوت تا ملکوت، جریان دارد. تقسیم آن به مجاز و حقیقی، نه‌تنها با وحدت وجود ناسازگار است، بلکه با سیره عملی انبیا و اولیا نیز همخوانی ندارد. عشق، به‌سان جریانی که از قله‌های بلند به دشت‌های ناسوت می‌رسد، در تمامی مراتب وجود حضور دارد و هرگز متوقف نمی‌گردد.

بخش چهارم: عشق در سیره انبیا و اولیای الهی

عشق محض در سیره نبوی

سیره پیامبر اکرم (ص) نمونه‌ای بی‌بدیل از عشق محض است که در تمامی مراتب وجود، از ناسوت تا ملکوت، متجلی شده است. در حدیث «اخترت من دنیاکم ثلاثاً: النساء، الطیب، و قره عینی فی الصلاه» (انتخاب کردم از دنیای شما سه چیز: زنان، بوی خوش، و روشنی چشمم در نماز)، پیامبر به صراحت بر ارزش عشق در ناسوت تأکید می‌ورزد. این حدیث نشان می‌دهد که عشق به ناسوت، نه‌تنها با عشق الهی در تعارض نیست، بلکه مکمل آن است. آیه قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ (آل عمران: ۳۱) به معنای «بگو اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد» این حقیقت را تأیید می‌کند.

عشق در سیره اهل بیت (ع)

امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا (س)، به‌عنوان نمونه‌های عشق محض، در تمامی مراتب وجود، از خلقی تا ربوبی، عشق را متجلی ساخته‌اند. عشق ایشان به ناسوت، نه‌تنها نقصان نیست، بلکه نشانه کمال جمع میان اوج و حضیض است. این دیدگاه، با آیه إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (مریم: ۹۶) به معنای «کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به‌زودی [خدای] رحمان برایشان محبتی [در دل‌ها] قرار می‌دهد» همخوانی دارد، که عشق را نتیجه ایمان و عمل صالح می‌داند.

جمع‌بندی بخش چهارم

سیره انبیا و اولیا، به‌ویژه پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع)، نشان‌دهنده تجلی عشق محض در تمامی مراتب وجود است. این سیره، با تأکید بر وحدت میان ناسوت و ملکوت، هرگونه دوگانه‌انگاری در عشق را رد می‌کند و عشق را به‌مثابه جریانی فراگیر معرفی می‌کند که حیات انسانی را به رقص درمی‌آورد.

بخش پنجم: نقد تمثیل خروج از دار غصبی

بررسی تمثیل و اشکالات آن

صدرا و سبزواری، با بهره‌گیری از تمثیل خروج از دار غصبی، عشق بدنی را به‌عنوان امری موقت و قابل‌ترک توصیف می‌کنند. این تمثیل، که خروج از دار غصبی را هم مأموربه و هم منهی‌عنه می‌داند، با حقیقت عشق ناسازگار است. عشق، به‌عنوان جوهری وجودی، نمی‌تواند غصبی یا غیرطبیعی تلقی شود. این دیدگاه با آیه وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (الذاریات: ۵۶) به معنای «و جن و انس را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند» همخوانی دارد، که هدف خلقت را عبادت، به‌مثابه تجلی عشق، معرفی می‌کند.

نقد غصب در عالم وجود

عالم، به‌سان باغی پرشکوه که هر گل آن جلوه‌ای از حق است، هیچ‌گاه غصبی نیست. عشق، که وصل و هجران را در خود جمع می‌کند، نمی‌تواند در چارچوب غصب محصور شود. این تمثیل، با نادیده گرفتن سیالیت عشق، به انزوای عرفانی و ترک ناسوت منجر شده است، که با حکمت عملی و سیره اولیا ناسازگار است.

جمع‌بندی بخش پنجم

تمثیل خروج از دار غصبی، با حقیقت سیال و فراگیر عشق ناسازگار است. عشق، به‌سان جریانی که از سرچشمه حق به تمامی مراتب وجود می‌رسد، در ذات خود غصبی نیست و نمی‌توان آن را در مراتب عالی ترک کرد.

بخش ششم: تأثیرات دوگانه‌انگاری بر حکمت عملی

انحطاط حکمت عملی

تقسیم عشق به مجاز و حقیقی، به انزوای عرفانی و ترک مسئولیت‌های ناسوتی منجر شده و حکمت عملی را تحت تأثیر منفی قرار داده است. این دیدگاه، با نفی ارزش ذاتی ناسوت، به انزوای اجتماعی و ترک دنیا انجامیده است. علم دینی، که باید پیونددهنده حکمت نظری و عملی باشد، در این رویکرد به انحطاط گراییده و حیات اجتماعی را از پویایی عشق محروم ساخته است. این دیدگاه با آیه وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا (القصص: ۷۷) به معنای «و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بجوی و بهره‌ات از دنیا فراموش مکن» در تضاد است، که بر تعادل میان دنیا و آخرت تأکید دارد.

بازسازی حکمت عملی در پرتو عشق

حکمت عملی، هنگامی به کمال می‌رسد که عشق را به‌مثابه حقیقتی دوری و فراگیر در تمامی مراتب وجود بپذیرد. انبیا و اولیا، با تجلی عشق در ناسوت، نشان دادند که حیات انسانی تنها در پرتو عشق به رقص درمی‌آید. این دیدگاه، با تأکید بر وحدت وجود، حکمت عملی را از انزوا نجات می‌دهد و آن را به سوی پویایی و حیات سوق می‌دهد.

جمع‌بندی بخش ششم

دوگانه‌انگاری عشق، با نفی ارزش ناسوت، به انحطاط حکمت عملی انجامیده است. بازسازی این حکمت، در گرو پذیرش عشق به‌عنوان حقیقتی دوری است که تمامی مراتب وجود را در بر می‌گیرد.

نتیجه‌گیری کلی

عشق، به‌سان جریانی بی‌کران که از سرچشمه‌های ملکوت به دشت‌های ناسوت جاری است، حقیقتی سیال و فراگیر است که در تمامی مراتب وجود حضور دارد. نقد آرای صدرالمتألهین و حاجی سبزواری نشان می‌دهد که تقسیم عشق به مجاز و حقیقی، با وحدت وجود و سیره انبیا و اولیا ناسازگار است. عشق، نه‌تنها در مراتب عالی، بلکه در ناسوت نیز ارزش ذاتی دارد و نمی‌توان آن را ترک کرد. انبیا و اولیا، با تجلی عشق محض در تمامی مراتب، نشان دادند که این حقیقت، حیات انسانی را به رقص درمی‌آورد. حکمت عملی، تنها در پرتو پذیرش این حقیقت دوری به کمال می‌رسد و از انزوای عرفانی رهایی می‌یابد. این نوشتار، با تأمل در این حقیقت، به دنبال احیای پیوند میان حکمت نظری و عملی در پرتو عشق است.