متن تحقیق

فقه علمی صفا، نشاط و سرگرمی: تأملی در سرگرمی، نشاط و صفا در پرتو عرفان و شریعت

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۵۷۶)

مقدمه: جست‌وجوی تعادل در زیست مسالمت‌آمیز

مفهوم سرگرمی، نشاط و صفا در چارچوب زندگی اسلامی، نه تنها به‌عنوان جلوه‌ای از شادکامی ظاهری، بلکه به‌مثابه پلی به سوی معرفت الهی و زیست مسالمت‌آمیز در پرتو شریعت و عرفان، از اهمیت بسزایی برخوردار است. این مفاهیم، که در بطن تعالیم اسلامی ریشه دارند، انسان را به سوی تعادلی دعوت می‌کنند که در آن شریعت، طریقت و حقیقت در هم‌تنیده شده و راهی به سوی کمال می‌گشایند. در این نوشتار، با تأمل در درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به بررسی این مفاهیم پرداخته می‌شود تا با نگاهی عمیق و جامع، جایگاه آن‌ها در نظام فکری و عملی اسلام روشن گردد. هدف این است که با پرهیز از افراط و تفریط، راهی میانه‌رو برای تحقق نشاط و صفا در زندگی اجتماعی ترسیم شود که هم به معرفت الهی وفادار باشد و هم به عدالت و حکمت پایبند بماند.

بخش نخست: تمایز عرفان حقیقی از قلندری و درویشی

عرفان ربانی: آمیزه‌ای از شریعت، طریقت و حقیقت

عرفان اسلامی، برخلاف جریان‌های انحرافی نظیر قلندری و درویشی، رویکردی جامع است که شریعت (احکام ظاهری)، طریقت (سلوک باطنی) و حقیقت (معرفت الهی) را در هم می‌آمیزد. عارف ربانی، که به‌سان مشعلی فروزان در تاریکی‌های جهل می‌درخشد، با رعایت حدود شرعی و التزام به معرفت الهی، الگویی برای زیستن در مسیری متعادل ارائه می‌دهد. این عارف، نه در دام بی‌خیالی قلندران گرفتار می‌شود و نه در چنبره سخت‌گیری‌های اهل ظاهر اسیر می‌گردد. او، چون درختی ریشه‌دار در خاک شریعت، شاخه‌هایش را به سوی آسمان حقیقت می‌گستراند و میوه‌های طریقت را به جامعه عرضه می‌کند.

این دیدگاه با کلام نورانی قرآن کریم همخوانی دارد که می‌فرماید:

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ

امروز دین شما را برایتان کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به‌عنوان دین برای شما پسندیدم.

این آیه بر جامعیت دین اسلام تأکید دارد که عرفان ربانی را به‌عنوان راهی برای تحقق این جامعیت معرفی می‌کند.

نقد قلندری: بی‌خیالی و جبرگرایی

قلندری، که در برخی جریان‌های عرفانی به انفعال و بی‌خیالی منجر شده، از مسیر عرفان حقیقی منحرف گشته است. این رویکرد، با ترویج این باور که هر عملی به خواست الهی صورت می‌گیرد، مسئولیت انسانی را نادیده می‌انگارد و به جبرگرایی می‌انجامد. چنین دیدگاهی، گویی انسان را به قایقی بی‌لنگر در دریای تقدیر می‌سپارد که بی‌هیچ اراده‌ای در امواج سرنوشت غوطه‌ور است. این انحراف، با روح دین اسلام، که بر اختیار و مسئولیت تأکید دارد، در تضاد است.

برای نمونه، تصور کنید فردی در خیابان به دیگری تعرض کند و قلندری بگوید: «بگذار هر کاری می‌خواهد بکند، خدا خواسته است.» این سخن، نه تنها عدالت را زیر پا می‌نهد، بلکه به هرج‌ومرج اجتماعی دامن می‌زند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا ۚ

ما راه را به او نشان دادیم، یا سپاسگزار است یا ناسپاس.

این آیه بر آزادی انسان در انتخاب مسیر خیر یا شر تأکید می‌کند و جبرگرایی را نفی می‌نماید.

بخش دوم: اقتضاء در برابر جبر: اختیار و مسئولیت انسان

اقتضاء: نظامی مبتنی بر امکان و ظرفیت

جهان خلقت، بر پایه اقتضاء (امکان و ظرفیت) بنا شده است، نه جبر. انسان، چون نقاشی که بر بوم زندگی‌اش قلم می‌زند، اختیار دارد تا با اراده خویش، خیر یا شر را برگزیند. این اختیار، هدیه‌ای الهی است که انسان را مسئول اعمالش می‌سازد. خداوند، جهان را چنان آفریده که انسان در آن امکان انتخاب دارد، اما این انتخاب با حساب و کتاب همراه است. گویی انسان در بازاری است که هر عملی قیمتی دارد؛ خیر، بهای بهشت می‌طلبد و شر، عذاب را به دنبال دارد.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ ۚ

خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد مگر اینکه خودشان آنچه را در دل دارند تغییر دهند.

این آیه بر نقش فعال انسان در تعیین سرنوشت خویش تأکید دارد و نظام اقتضایی خلقت را به تصویر می‌کشد.

اختیار و مسئولیت: پایه عدالت الهی

قدرت الهی، اختیار را به انسان اعطا کرده تا او با اراده خویش، مسیر زندگی‌اش را رقم زند. این اختیار، چون شمشیری دو لبه است که می‌تواند به سوی خیر یا شر هدایت شود. انسان، در سایه این اختیار، مسئول کم و کیف اعمال خویش است. اگر جبر بر عالم حاکم بود، نظام پاداش و جزا بی‌معنا می‌گشت و بهشت و جهنم، چون بازیچه‌ای بی‌فایده می‌نمود. اما خداوند، با حکمت بی‌کران خویش، انسان را آزاد آفرید تا با انتخاب آگاهانه، راه خود را به سوی سعادت یا شقاوت بگشاید.

قرآن کریم این اصل را چنین بیان می‌کند:

وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ ۝ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ ۚ

و اما کسی که از مقام پروردگارش بترسد و نفس خود را از هوی بازدارد، بهشت جایگاه اوست.

نقد جبرگرایی: تناقض با عدالت الهی

جبرگرایی، که برخی جریان‌های عرفانی نادرست آن را ترویج کرده‌اند، با اصل عدالت الهی در تضاد است. اگر انسان مجبور به انجام اعمال خود باشد، عذاب جهنم و پاداش بهشت بی‌معنا خواهد بود. گویی خداوند، چون کارگردانی ظالم، نمایشنامه‌ای از پیش نوشته را به اجرا درآورده و انسان را تنها بازیگری بی‌اراده ساخته است. اما قرآن کریم، با صراحت، این دیدگاه را نفی می‌کند:

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ۝ وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ۚ

پس هر کس به قدر ذره‌ای کار نیک کند، آن را ببیند و هر کس به قدر ذره‌ای کار بد کند، آن را ببیند.

این آیه، مسئولیت فردی انسان در قبال اعمالش را به روشنی بیان می‌کند و جبرگرایی را رد می‌نماید.

بخش سوم: نقد انفعال و خشونت در برابر ظلم

انفعال در برابر ظلم: انحراف قلندری

انفعال مطلق در برابر اعمال نادرست، که در قلندری به‌عنوان بی‌خیالی ترویج می‌شود، با عدالت و غیرت اسلامی در تضاد است. اگر فردی در خیابان به دیگری تعرض کند یا ظلمی روا دارد، پذیرش این عمل به بهانه خواست الهی، گویی عدالت را به مسلخ می‌برد. انسان، چون نگهبانی هوشیار در برابر ظلم، باید با غیرت و حکمت واکنش نشان دهد. انفعال، نه تنها ظالم را جسورتر می‌کند، بلکه نظم اجتماعی را به ورطه هرج‌ومرج می‌کشاند.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ ۚ

باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند و به معروف امر کنند و از منکر نهی کنند.

خشونت اهل ظاهر: سخت‌گیری بی‌جا

در مقابل انفعال قلندری، جریان اهل ظاهر با سخت‌گیری و خشونت بیش از حد، به آزار جامعه پرداخته‌اند. این جریان، که گاه در قالب محتسبان و قاضیان نمود یافته، با نادیده گرفتن رحمت و لطف الهی، دین را به ابزاری برای آزار مردم تبدیل کرده است. گویی اینان، به جای هدایت، تیغی برنده بر دست گرفته‌اند که پوست از تن جامعه می‌کند. این سخت‌گیری، چون بادی سرد، گرمای نشاط و صفا را از جامعه می‌زداید.

قرآن کریم بر رحمت الهی تأکید دارد:

وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ ۚ

و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است.

این آیه، بر ضرورت رعایت لطف و رحمت در اجرای احکام تأکید می‌کند.

آسیب‌های تاریخی دو جریان افراطی

در طول تاریخ اسلام، دو جریان قلندری و اهل ظاهر، هر یک به نوبه خود، به جامعه اسلامی آسیب رسانده‌اند. قلندران با انفعال و بی‌خیالی، جامعه را به سوی آلودگی و هرج‌ومرج سوق داده‌اند، و اهل ظاهر با سخت‌گیری و خشونت، روح دین را از لطف و محبت تهی کرده‌اند. این دو جریان، چون دو بال شکسته، مانع پرواز جامعه به سوی کمال شده‌اند.

قرآن کریم بر میانه‌روی تأکید دارد:

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا ۚ

و این‌گونه شما را امتی میانه‌رو قرار دادیم.

بخش چهارم: عالم ربانی: الگوی زندگی مسالمت‌آمیز

عالم ربانی: مشعل‌دار راه تعادل

عالم ربانی، که در کلام استاد فرزانه به‌عنوان مرد حقیقی دین معرفی شده، الگویی است که شریعت، طریقت و حقیقت را در هم می‌آمیزد. او، چون ستاره‌ای در آسمان معرفت، راه را به سوی زندگی مسالمت‌آمیز روشن می‌کند. این عالم، نه در دام انفعال قلندری گرفتار می‌شود و نه در چنگال سخت‌گیری اهل ظاهر اسیر می‌گردد. او با حکمت و انصاف، جامعه را به سوی صفا و نشاط هدایت می‌کند.

این الگو با سیره عالمان برجسته دینی همخوانی دارد که با عمل و معرفت، راهی برای زیستن عادلانه و مسالمت‌آمیز گشوده‌اند.

زندگی مسالمت‌آمیز: هدف دین

هدف دین، ترویج زندگی مسالمت‌آمیز است که در آن محبت، صفا و عدالت در هم تنیده‌اند. انسان‌ها باید چون شاخه‌های درختی واحد، با یکدیگر انس گیرند و از دعوا و آشوب پرهیز کنند. این اصل، چون جویباری زلال، جامعه را از آلودگی‌های انفعال و خشونت پاک می‌سازد.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا ۚ

کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به زودی [خدای] رحمان برای آنان محبتی [در دل‌ها] قرار می‌دهد.

بخش پنجم: نقد سوءاستفاده از مفاهیم دینی

نقد جبرگرایی در شهادت معصومین

نسبت دادن شهادت معصومین به جبر الهی، با اختیار و مسئولیت انسان در تضاد است. شهادت، نتیجه ظلم ظالمان است، نه خواست جبری خداوند. گویی ظالم، چون شمری که تیغ بر امام می‌کشد، خود را از مسئولیت مبرا می‌داند و عملش را به خواست الهی نسبت می‌دهد. این دیدگاه، نه تنها عدالت الهی را مخدوش می‌کند، بلکه به سوءاستفاده از مفاهیم دینی منجر می‌شود.

قرآن کریم می‌فرماید:

ثُمَّ رَدُّوا يَدَ اللَّهِ مَغْلُولَةً ۚ قُلْتُ يَدُهُ مَبْسُوطَةٌ ۚ

سپس گفتند دست خدا بسته است. بگو دست او گشاده است.

نقد خوش‌باوری در روایات

خوش‌باوری بیش از حد در پذیرش روایات و داستان‌ها، به گمراهی و انحراف از حقیقت منجر می‌شود. گویی انسان، چون کودکی ساده‌لوح، هر آنچه می‌شنود را بی‌چون‌وچرا می‌پذیرد. این خوش‌باوری، که گاه به گندباوری تعبیر شده، دین را از تعقل و نقد تهی می‌کند.

قرآن کریم بر ضرورت تعقل تأکید دارد:

فَبَشِّرْ عِبَادِ ۝ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ

پس بشارت ده به بندگانم، کسانی که سخن را می‌شنوند و بهترین آن را پیروی می‌کنند.

بخش ششم: اقتضایی بودن مصائب و خیرات

مصائب و خیرات: اقتضایی، نه جبری

مصائب و خیرات در زندگی انسان، اقتضایی هستند، نه جبری. انسان می‌تواند با اعمال خود، مسیر زندگی‌اش را تغییر دهد. گویی زندگی، چون کتابی است که انسان خود نویسنده آن است و هر صفحه‌اش را با انتخاب‌هایش می‌نگارد. این اصل، با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ۚ

هیچ مصیبتی در زمین و نه در جان‌های شما روی ندهد مگر آنکه پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی است. این بر خدا آسان است.

این آیه، بر اقتضایی بودن مصائب تأکید دارد و انسان را به تلاش و تغییر دعوت می‌کند.

نقد ترحم بی‌جا

ترحم بی‌جا، که گاه به انفعال در برابر ظلم منجر می‌شود، با حساب و کتاب الهی در تضاد است. انسان نباید از خداوند مهربان‌تر باشد و عدالت را فدای ترحم بی‌مورد کند. گویی ترحم بی‌جا، چون آبی است که به جای سیراب کردن، زمین عدالت را به گل می‌نشاند.

قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ ۚ

و به سوی کسانی که ظلم کردند متمایل نشوید که آتش شما را فرو می‌گیرد.

بخش هفتم: نقد سوءاستفاده از مفهوم بندگی خدا

بندگی خدا و عدالت

مفهوم بندگی خدا، گاه به اشتباه برای توجیه ظلم به کار رفته است. برخی ادعا می‌کنند که چون همه بندگان خدا هستند، مجازات ظالم به معنای اذیت خدا است. این سوءاستفاده، گویی پرده‌ای بر حقیقت عدالت می‌کشد و ظالم را از پاسخگویی معاف می‌دارد. اما دین، ظالم را مسئول اعمالش می‌داند و بندگی خدا را با عدالت پیوند می‌زند.

قرآن کریم می‌فرماید:

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ ۚ

و بر آنها در آن [تورات] مقرر داشتیم که جان در برابر جان و چشم در برابر چشم.

نقد تصویر خشن از خداوند

تصویرسازی خداوند به‌عنوان موجودی خشن و مقهورکننده، با صفات رحمانیت و رحیمیت او در تضاد است. خداوند، چون اقیانوسی از رحمت، همه را در بر می‌گیرد و انسان را به سوی محبت و عدالت دعوت می‌کند. این دیدگاه، با کلام قرآن کریم همخوانی دارد:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا ۚ

کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به زودی [خدای] رحمان برای آنان محبتی [در دل‌ها] قرار می‌دهد.

بخش هشتم: فرهنگ‌های اجتماعی و زندگی مسالمت‌آمیز

نقد فرهنگ‌های ناسالم

فرهنگ‌های ناسالم، مانند بی‌توجهی به نظافت عمومی یا رفتارهای غیراخلاقی، با روح نشاط و صفا در تضاد است. جامعه اسلامی باید به نظافت، ادب و محبت پایبند باشد تا چون باغی پرگل، شکوفا گردد. این اصل با حدیث شریف «نظافت از ایمان است» همخوانی دارد.

مقایسه جوامع: انصاف در قضاوت

فساد در همه جوامع وجود دارد، اما نوع و شکل آن متفاوت است. قضاوت یک‌طرفه درباره جوامع، بدون توجه به نقاط قوت و ضعف، به دور از انصاف است. گویی هر جامعه، چون پارچه‌ای است که نقش‌های خیر و شر بر آن بافته شده و هیچ‌یک را نمی‌توان یکسره سفید یا سیاه دانست.

قرآن کریم می‌فرماید:

قَالَ هَٰذَا مِن فَضْلِ رَبِّي ۚ

گفت: این از فضل پروردگارم است.

بخش نهم: نقش انبیا و معصومین در هدایت

انبیا: هادیان به سوی اختیار و مسئولیت

انبیا، چون مشعل‌دارانی در مسیر هدایت، برای آموزش اختیار و مسئولیت‌پذیری به انسان‌ها آمده‌اند. آن‌ها انسان را به سوی انتخاب آگاهانه خیر دعوت می‌کنند و از جبرگرایی دور می‌سازند. این اصل با کلام قرآن کریم همخوانی دارد:

لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ۖ

ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم به عدالت رفتار کنند.

سیره معصومین: قضاوت بر اساس قواعد

معصومین، در قضاوت‌های خود، بر اساس قواعد شرعی عمل می‌کردند، نه علم غیب. این سیره، نشان‌دهنده التزام آن‌ها به عدالت ظاهری و رعایت حکمت در قضاوت است. گویی معصوم، چون قاضی‌ای عادل، تنها به پرونده ظاهری نظر می‌افکند تا عدالت را برپا دارد.

جمع‌بندی

تأمل در سرگرمی، نشاط و صفا در چارچوب عرفان و شریعت، ما را به سوی درکی عمیق از تعادل در زندگی اسلامی رهنمون می‌سازد. عرفان ربانی، با آمیختن شریعت، طریقت و حقیقت، راهی به سوی زیست مسالمت‌آمیز می‌گشاید که در آن عدالت، محبت و حکمت در هم تنیده‌اند. نقد جریان‌های افراطی، اعم از قلندری و اهل ظاهر، نشان می‌دهد که انحراف از این تعادل، به آسیب‌های اجتماعی و دینی منجر شده است. انسان، با اختیار خویش، مسئول اعمال خود است و باید با حکمت و انصاف در برابر ظلم واکنش نشان دهد. قرآن کریم، با آیات نورانی خود، این اصول را تأیید می‌کند و عالم ربانی را به‌عنوان الگویی برای تحقق این زندگی معرفی می‌نماید. این نوشتار، کوشیده است تا با نگاهی جامع و عمیق، راهی به سوی فهم و عمل به این اصول بگشاید.