متن تحقیق

تحلیل فقهی احکام استفاده از طلا و نقره در فقه شیعه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۵۹۰)

دیباچه

بحث احکام استفاده از طلا و نقره در فقه شیعه، از موضوعات بنیادین و پیچیده‌ای است که به دلیل پیوند عمیق با مسائل طهارت، شهادت و زندگی اجتماعی، از اهمیتی بسزا برخوردار است. این موضوع، به واسطه تنوع در ادله روایی، اجماع ادعایی فقها و تأثیر عوامل فرهنگی و روان‌شناختی، نیازمند کاوشی دقیق و روشمند است. استاد فرزانه قدس‌سره، در درس‌گفتار شماره ۵۹۰، با رویکردی عالمانه و با تکیه بر قرآن کریم، روایات و آرای فقها، به بررسی این مسئله پرداخته و زوایای گوناگون آن را با دقت شکافته‌اند.

بخش نخست: مبانی قرآنی و روایی احکام طلا و نقره

عدم نهی صریح در قرآن کریم

یکی از مبانی اصلی در بررسی احکام استفاده از طلا و نقره، رجوع به قرآن کریم است. قرآن کریم، به عنوان سرچشمه هدایت، در هیچ آیه‌ای به صراحت استفاده از طلا و نقره را در ظروف، زیورآلات یا سایر اشکال نهی نکرده است. آنچه در آیات به چشم می‌خورد، مذمت احتکار و عدم انفاق این اموال در راه خداست. به عنوان نمونه، در آیه ۳۴ سوره توبه آمده است:

﴿وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾

ترجمه: و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند، به عذابی دردناک بشارت ده.

این آیه، به روشنی احتکار و کنز طلا و نقره را نکوهش می‌کند، اما در خصوص استفاده مشروع از این اقلام، مانند ساخت ظروف یا زینت، ساکت است. این سکوت، فقیه را به سوی روایات هدایت می‌کند تا حکم شرعی را از منابع دیگر استخراج نماید. همانند چراغی که در تاریکی راه را نشان می‌دهد، قرآن کریم مسیر کلی را روشن می‌سازد، اما جزئیات احکام را به روایات و اجتهاد فقها واگذار می‌کند.

نقش محوری روایات در استنباط حکم

با توجه به فقدان نهی صریح در قرآن کریم، روایات معصومان علیهم‌السلام به عنوان رکنی اساسی در تعیین احکام استفاده از طلا و نقره مطرح می‌شوند. این روایات، به دلیل تنوع در بیان و لسان، نیازمند تحلیلی دقیق از حیث سند و دلالت هستند تا حکم شرعی به درستی استخراج گردد. روایات، همانند ستارگانی در آسمان فقه، هر یک نوری خاص بر زوایای این مسئله می‌افکنند، اما تفاوت در لسان آنها، فقیه را به چالش می‌کشد تا با ابزار اصول فقه، به جمع‌بندی روشنی دست یابد.

بخش دوم: تحلیل لسان‌های روایی و چالش‌های استنباط

تنوع لسان روایات

روایات مرتبط با استفاده از طلا و نقره، از نظر لسان (بیان) به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

• لسان نهی: مانند روایت «لا تأکل فی آنیة الذهب و الفضة» که به معنای «در ظروف طلا و نقره نخورید» است.
• لسان کراهت: مانند روایت «کره آنیة الذهب و الفضة» که ظروف طلا و نقره را مکروه می‌داند.
• لسان لا ینبغی: مانند روایت «لا ینبغی الشرب فی آنیة الذهب و الفضة» که به معنای «سزاوار نیست که در ظروف طلا و نقره نوشیده شود» است.

این تنوع، همانند شاخه‌های درختی تنومند، هر یک بخشی از حقیقت را نمایان می‌سازد، اما جمع بین آنها نیازمند دقت و مهارت فقهی است. لسان «لا ینبغی» معمولاً ارشادی است و توصیه‌ای به مؤمنان برای دوری از دنیاپرستی دارد، در حالی که «نهی» ممکن است دلالت بر حرمت یا کراهت داشته باشد. «کراهت» نیز، به ظاهر، پرهیز توصیه‌شده را نشان می‌دهد، اما برخی فقها، مانند صاحب حدائق، آن را به حرمت تفسیر کرده‌اند.

متعلق نهی یا کراهت

یکی از پرسش‌های بنیادین در بررسی روایات، متعلق نهی یا کراهت است. آیا این نهی صرفاً به ظروف (آنیة) طلا و نقره محدود است یا به سایر مصادیق، مانند زیورآلات، گنبدهای مساجد یا دکمه‌های طلا، تسری می‌یابد؟ اصل در فقه، اباحه است: «کل شیء لک مباح» (هر چیزی برای تو مباح است). بنابراین، هرگونه نهی یا حرمت باید با دلیل معتبر و به قدر متیقن محدود شود. روایات عمدتاً به ظروف اشاره دارند و نهی یا کراهت را به استفاده در خوردن و آشامیدن (اکل و شرب) محدود می‌کنند. تسری این حکم به غیر ظروف، مانند گنبدهای طلایی مشاهد مشرفه یا زیورآلات، نیازمند دلیل صریح است که در روایات موجود یافت نمی‌شود. همانند رودی که در بستر خود جاری است، حکم شرعی نیز باید در حدود دلیل معتبر جریان یابد و از تعمیم بی‌دلیل پرهیز شود.

گستره استعمال در روایات

پرسش دیگر، گستره استعمال در روایات است. آیا نهی صرفاً به اکل و شرب محدود است یا شامل سایر استعمالات، مانند وضو گرفتن یا تزئین، می‌شود؟ برخی روایات، مانند «لا تأکل فی آنیة الذهب و الفضة»، به صراحت به خوردن اشاره دارند، در حالی که برخی دیگر، مانند «نهی عن استعمال آنیة الذهب و الفضة»، به استعمال عام دلالت می‌کنند. این تفاوت، اجمال در دلالت ایجاد می‌کند و فقیه را ملزم به رعایت قدر متیقن (اکل و شرب) می‌سازد. برای مثال، اگر کسی با ظرف طلا وضو بگیرد، آیا این استعمال مشمول نهی است؟ روایات صراحتاً به اکل و شرب اشاره دارند و تسری به سایر استعمالات نیازمند قرینه است. همانند پرنده‌ای که در قفس دلیل محدود است، حکم شرعی نیز نباید فراتر از حدود دلیل پرواز کند.

بخش سوم: آرای فقها و تحلیل اجماع ادعایی

دیدگاه صاحب حدائق

صاحب حدائق، در جلد پنجم، صفحه ۵۰۴، ادعا می‌کند که میان اصحاب در حرمت اکل و شرب و سایر استعمالات ظروف طلا و نقره اختلافی نیست و حتی ادعای اجماع علامه حلی را نقل می‌کند. وی معتقد است که کراهت در برخی روایات، به معنای حرمت است و این تفسیر را با استناد به اجماع ادعایی تقویت می‌کند. با این حال، اشاره به دیدگاه شیخ طوسی در کتاب خلاف، که کراهت را مطرح کرده، این اجماع را متزلزل می‌سازد. صاحب حدائق، کراهت را به حرمت تفسیر می‌کند و این دیدگاه را «جید» (نیکو) می‌داند. این تفسیر، همانند پلی است که از کراهت به حرمت می‌رسد، اما استحکام آن به قرائن معتبر وابسته است.

دیدگاه شیخ طوسی در کتاب خلاف

شیخ طوسی، در جلد اول کتاب خلاف، صفحه ۷، استعمال ظروف طلا و نقره را مکروه می‌داند، اما در ادامه، اجماع فرقه را بر حرمت ذکر می‌کند و روایاتی با لسان نهی را به عنوان دلیل می‌آورد. همچنین، در کتاب زکات، جلد اول، صفحه ۳۰۷، صراحتاً اتخاذ و استعمال ظروف طلا و نقره را حرام می‌داند. این تضاد ظاهری، به دلیل وجود روایات ناهیه و اجماع ادعایی، به حرمت تفسیر می‌شود. شیخ طوسی، همانند باغبانی که شاخه‌های متعارض را هرس می‌کند، با استناد به اجماع و روایات، به حرمت می‌رسد.

تأثیر زهد و تقوای علما

زندگی زاهدانه و تقوامدارانه علمای متقدم، که با دوری از مظاهر تجمل همراه بود، تأثیر عمیقی بر فتاوای آنها گذاشت. این علما، به دلیل نفرت از طلا و نقره به عنوان نمادهای دنیاپرستی و استکبار، این اقلام را حرام دانستند. سبک زندگی ساده آنها، که با هزینه‌های اندک و رزق و روزی وافر همراه بود، به صدور احکامی سخت‌گیرانه منجر شد. این زهد، همانند آینه‌ای صاف، بازتابی از پاکی و بی‌نیازی بود، اما گاه به تعمیم احکام بدون دلیل کافی انجامید.

بخش چهارم: تحلیل روایات و استنباط حکم

روایات با لسان نهی

برخی روایات، مانند روایت ابی‌عبدالله علیه‌السلام: «لا تأکل فی آنیة الذهب و الفضة» (در ظروف طلا و نقره نخورید)، به صراحت از خوردن در این ظروف نهی می‌کنند. همچنین، روایاتی مانند «نهی عن آنیة الذهب و الفضة» (نهی از ظروف طلا و نقره) به استعمال عام اشاره دارند. این روایات، به دلیل لسان نهی، ممکن است دلالت بر حرمت داشته باشند، اما در اصول فقه، نهی به تنهایی برای اثبات حرمت کافی نیست مگر با قرائن صریح، مانند تعلیل یا اجماع.

ترجمه روایت: از ابی‌عبدالله علیه‌السلام نقل است که فرمودند: «در ظروف طلا و نقره نخورید.»

روایات با لسان کراهت

روایاتی مانند «کره آنیة الذهب و الفضة» (از ابی‌عبدالله علیه‌السلام) ظروف طلا و نقره را مکروه می‌دانند. این لسان، معمولاً به پرهیز توصیه‌شده دلالت دارد، اما صاحب حدائق، با استناد به اجماع ادعایی، آن را به حرمت تفسیر می‌کند. این تفسیر، نیازمند قرائن قوی است که در برخی روایات صراحتاً وجود ندارد.

ترجمه روایت: از ابی‌عبدالله علیه‌السلام نقل است که ظروف طلا و نقره را مکروه دانستند.

روایات با لسان لا ینبغی

روایاتی مانند «لا ینبغی الشرب فی آنیة الذهب و الفضة» (سزاوار نیست که در ظروف طلا و نقره نوشیده شود) دلالت ارشادی دارند و توصیه به دوری از مظاهر دنیاپرستی برای مؤمنان است. این لسان، به معنای سزاوار نبودن برای افراد متدین و عالمان است و دلالت بر حرمت یا کراهت شرعی ندارد.

ترجمه روایت: سزاوار نیست که در ظروف طلا و نقره نوشیده شود.

روایات با مفهوم متاع الذین لا یؤمنون

برخی روایات، مانند روایت ابی‌الحسن موسی علیه‌السلام: «آنیة الذهب و الفضة متاع الذین لا یؤمنون» (ظروف طلا و نقره متاع کسانی است که ایمان ندارند)، ظروف طلا و نقره را متاع اهل دنیا و غافلان می‌دانند. این بیان، ارشادی است و به مؤمنان توصیه می‌کند از استکبار و خودنمایی پرهیز کنند.

ترجمه روایت: ظروف طلا و نقره متاع کسانی است که ایمان ندارند.

جمع بین روایات با لسان‌های مختلف

برای جمع بین روایات با لسان‌های مختلف، قاعده اصولی حمل مطلق بر مقید به کار می‌رود. روایات مطلق، مانند «لا تأکل»، بر روایات مقید، مانند «کره» یا «لا ینبغی»، حمل می‌شوند. نتیجه این جمع، آن است که اکل و شرب در ظروف طلا و نقره مکروه است، نه حرام. این جمع، همانند بافتن تار و پودی است که از رشته‌های مختلف، پارچه‌ای یکپارچه می‌سازد.

بخش پنجم: نقد و بازنگری در احکام

نقد دیدگاه عروه الوثقی

مرحوم سید یزدی در عروه الوثقی، استفاده از طلا در تزئین مشاهد مشرفه را حرام می‌داند، اما این حکم از روایات مستفاد نیست، زیرا روایات به ظروف و اکل و شرب محدود هستند. تعمیم حرمت به غیر ظروف، مانند گنبدهای طلایی، بدون دلیل معتبر، با اصل اباحه در تعارض است. این دیدگاه، همانند بنایی است که بدون پی محکم ساخته شده و در برابر بادهای نقد سست می‌گردد.

ضرورت بازنگری در احکام دینی

بازنگری در احکام دینی، به‌ویژه در مسائلی مانند استفاده از طلا و نقره، به دلیل تحولات اجتماعی و علمی ضروری است. فقه شیعه، با تکیه بر موضوع‌شناسی و دلیل‌شناسی، می‌تواند احکامی متناسب با نیازهای جامعه مدرن ارائه دهد و از سخت‌گیری‌های غیرضروری پرهیز کند. این بازنگری، همانند بازسازی پلی قدیمی است که باید با مصالح نوین استحکام یابد.

نقد برداشت‌های نادرست از زهد

برخی برداشت‌های نادرست از روایاتی مانند «آنیة الذهب و الفضة متاع الذین لا یؤمنون»، منجر به این تصور شده که مؤمن باید کثیف، ژولیده یا بی‌توجه به ظاهر باشد. این برداشت، با روح دین که به نظافت و آراستگی تأکید دارد، مغایر است. زهد، به معنای دوری از استکبار است، نه بی‌توجهی به زیبایی و نظافت. مؤمن، همانند گلی پاک و آراسته، باید در میان جامعه بدرخشد و از خودنمایی و استکبار پرهیز کند.

دین و پرهیز از قیود غیرضروری

دین اسلام، با اصل «سخر لکم ما فی السماوات و الارض» (هر آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای شما مسخر شده)، بر آزادی عمل انسان تأکید دارد. ایجاد قیود غیرضروری، مانند حرام دانستن اموری بدون دلیل معتبر، با روح دین مغایر است. احکام باید به مواضع اصلی شرع محدود شوند و از سخت‌گیری‌های بی‌مورد پرهیز گردد. دین، همانند آسمانی است که ابرهای قید و بند را کنار می‌زند تا نور آزادی و هدایت بر زمین بتابد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بحث احکام استفاده از طلا و نقره در فقه شیعه، از موضوعات پیچیده‌ای است که به دلیل تنوع در ادله روایی و تأثیر عوامل فرهنگی و روان‌شناختی، نیازمند کاوشی عمیق و روشمند است. قرآن کریم، نهی صریحی از استفاده مشروع طلا و نقره ندارد و روایات، با لسان‌های نهی، کراهت و لا ینبغی، عمدتاً به ظروف و اکل و شرب در آنها محدود هستند. تسری حکم به غیر ظروف، مانند گنبد یا زیورآلات، بدون دلیل معتبر، با اصل اباحه مغایر است. زهد و تقوای علمای متقدم، اگرچه ارزشمند، گاه به صدور احکام سخت‌گیرانه منجر شده که نیازمند بازنگری است. برداشت‌های نادرست از زهد، مانند بی‌توجهی به نظافت، با روح دین ناسازگار است و دین باید به‌عنوان راهنمایی آزاد و عملی معرفی شود. این نوشتار، با تکیه بر محتوای درس‌گفتار و تحلیل‌های تکمیلی، تلاش کرد تا تمامی جزئیات را با زبانی فاخر و علمی ارائه دهد و راه را برای اجتهاد پویا و متناسب با نیازهای جامعه مدرن هموار سازد.