متن تحقیق

بررسی حجیت شهادت افراد با محدودیت‌های تکلمی و زبانی در فقه شیعه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۶۵۹)

مقدمه

شهادت در فقه شیعه، یکی از ارکان بنیادین قضاوت و تحقق عدالت است که به‌عنوان ابزاری برای اثبات حقایق در محاکم شرعی به کار می‌رود. این مقوله، در مواردی که شاهد با محدودیت‌های تکلمی یا زبانی مواجه است، پیچیدگی‌هایی به همراه دارد. بحث از حجیت شهادت اخرس (فرد ناتوان در تکلم)، لال، یا افرادی که به زبان رایج قاضی تسلط ندارند، از مسائل کلیدی در فقه است که در کتاب شهادات مورد توجه قرار گرفته است. استاد فرزانه قدس‌سره در درس‌گفتار شماره ۶۵۹، با تکیه بر دیدگاه مرحوم محقق در شرایع، به بررسی این موضوع پرداخته و با نگاهی عمیق و انتقادی، به تحلیل شرایط تحمل و ادای شهادت توسط این افراد می‌پردازد.

این بررسی، نه‌تنها به تبیین شرایط شهادت افراد با نواقص ظاهری می‌پردازد، بلکه با نقد انصراف ادله شهادت و تأکید بر اطلاق آنها، به ضرورت انعطاف در احکام قضایی و رفع موانع دسترسی به عدالت اشاره دارد. همچنین، با تحلیل نقش مترجم در انتقال شهادت و نقد الزام به تعدد مترجمان، راهکاری عملی برای مسائل قضایی ارائه می‌دهد. در این راستا، آیه شریفه وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ (بقره: ۲۸۲) به‌عنوان مبنای قرآنی بحث مورد استناد قرار گرفته که می‌فرماید: «و دو شاهد از مردان خود را به گواهی بخواهید.»

بخش اول: تبیین مفهوم اخرس و اهمیت شهادت در فقه

تعریف اخرس و جایگاه آن در فقه

اخرس در فقه به فردی اطلاق می‌شود که به دلیل ناتوانی در تکلم، قادر به بیان واضح کلام نیست و از اشارات یا زبان کنایی برای انتقال مقصود خود بهره می‌گیرد. این ناتوانی، گاه به‌صورت مادرزادی و گاه به دلیل عارضه‌ای اکتسابی پدید می‌آید. استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به این تعریف، اخرس را به مثابه درختی می‌داند که میوه‌های معرفتش با زبان اشارات به بار می‌نشیند. این تعریف، نه‌تنها اخرس را از منظر فقهی شناسایی می‌کند، بلکه به اهمیت بررسی شهادت او در محاکم شرعی اشاره دارد.

شباهت اخرس و لال در ناتوانی تکلمی، از دیگر نکات مورد تأکید است. هر دو گروه، به دلیل محدودیت در بیان کلام، با چالش‌هایی در ادای شهادت مواجه‌اند، اما این محدودیت، به خودی خود، مانع از حجیت شهادتشان نیست. همان‌گونه که نسیم حقیقت از میان شاخسارهای خاموش می‌وزد، شهادت این افراد نیز می‌تواند در صورت احراز قاضی، راهگشای عدالت باشد.

اهمیت موضوع در فقه و جامعه

بحث از شهادت اخرس، به دلیل وجود افراد با ناتوانی‌های تکلمی در جامعه، از موضوعات کلیدی و کاربردی در فقه است. این مسئله، به مثابه پلی است که فقه را به نیازهای واقعی جامعه پیوند می‌دهد. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر این نکته، به ضرورت پاسخگویی فقه به مسائل اجتماعی اشاره کرده و معتقد است که فقه اسلامی، با ارائه احکام منعطف، می‌تواند عدالت را در پیچیده‌ترین شرایط به ارمغان آورد.

نقد عدم توجه کافی فقها به مسئله لال در مقایسه با اخرس، از دیگر نکات برجسته این درس‌گفتار است. در حالی که اخرس در متون فقهی مورد توجه قرار گرفته، لال کمتر بررسی شده است، حال آنکه هر دو از منظر فقهی شباهت‌های بسیاری دارند. این نقد، به مثابه آینه‌ای است که خلأهای موجود در دستگاه فقهی را نمایان می‌سازد و فقها را به بازنگری در این حوزه دعوت می‌کند.

بخش دوم: شرایط تحمل و ادای شهادت

دیدگاه مرحوم محقق در شرایع

مرحوم محقق در شرایع الاسلام، با صراحت اعلام می‌دارد که اخرس می‌تواند شهادت را تحمل و ادا کند. این دیدگاه، به مثابه چراغی است که مسیر قضاوت عادلانه را در موارد پیچیده روشن می‌سازد. تحمل شهادت، به معنای دریافت و ادراک واقعه، و ادای آن، به معنای انتقال این ادراک به قاضی است. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأیید این نظر، تأکید می‌کند که اخرس، گرچه در تکلم ناتوان است، اما با داشتن حس بینایی یا سایر حواس، می‌تواند شاهد معتبر باشد.

روئیت، به‌عنوان اساس شهادت، در این دیدگاه نقش محوری دارد. اخرس یا لال، اگرچه در بیان کلام محدود است، اما چشمانش، به مثابه پنجره‌هایی به سوی حقیقت، می‌تواند واقعه را مشاهده و به قاضی منتقل کند. این اصل، به شمولیت ادله شهادت نسبت به افراد با نواقص ظاهری اشاره دارد و نشان می‌دهد که محدودیت تکلمی، مانع از حجیت شهادت نیست.

نقش قاضی در احراز شهادت

قاضی، به‌عنوان محور قضاوت، موظف است محتوای شهادت را از طریق اشارات اخرس یا مترجم فهمیده و احراز کند. این فرآیند، به مثابه کلیدی است که قفل حقیقت را می‌گشاید. اگر قاضی به زبان یا اشارات شاهد مسلط نباشد، باید از مترجمی بهره گیرد که به اشارات اخرس یا زبان شاهد عارف باشد. این اصل، به مسئولیت قاضی در استفاده از ابزارهای کمکی برای تحقق عدالت اشاره دارد.

استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر این نکته، معتقد است که قاضی نمی‌تواند شهادت را به صرف ناتوانی در فهم زبان یا اشارات شاهد رد کند. همان‌گونه که باغبان از ابزار برای چیدن میوه‌های دور از دسترس بهره می‌گیرد، قاضی نیز باید از مترجم برای دسترسی به حقیقت شهادت استفاده کند.

بخش سوم: نقش مترجم در انتقال شهادت

دیدگاه مرحوم محقق درباره تعداد مترجمان

مرحوم محقق در شرایع، معتقد است که برای انتقال شهادت اخرس، دو مترجم عادل لازم است. این دیدگاه، به احتیاط در فرآیند قضاوت و تشبیه نقش مترجم به شاهد اشاره دارد. استاد فرزانه قدس‌سره، با نقد این نظر، معتقد است که یک مترجم ثقه برای انتقال شهادت کافی است، زیرا مترجم، تنها عامل انتقال کلام شاهد است و خود شاهد محسوب نمی‌شود.

مترجم، به مثابه بلندگویی است که صدای شاهد را به گوش قاضی می‌رساند، بدون آنکه خود در اصل شهادت دخیل باشد. این تمثیل، به روشنی نقش ابزاری مترجم را نشان می‌دهد و بر این نکته تأکید دارد که مترجم، تنها واسطه‌ای برای انتقال حقیقت است.

نقد لزوم دو مترجم

استاد فرزانه قدس‌سره، با نقد دیدگاه مرحوم محقق، به دشواری یافتن دو مترجم عارف به اشارات اخرس اشاره کرده و این الزام را غیرمنطقی می‌داند. همان‌گونه که یافتن دو ستاره‌شناس برای رصد آسمان دشوار است، یافتن دو مترجم مسلط به زبان اخرس نیز چالش‌برانگیز است. این نقد، به ضرورت انعطاف در احکام قضایی و رفع موانع عملی در مسیر عدالت اشاره دارد.

علاوه بر این، استاد فرزانه قدس‌سره معتقد است که نقش مترجم، روایت است، نه شهادت. روایت، به معنای انتقال کلام شاهد، نیازی به عدالت شرعی ندارد و وثاقت مترجم برای اطمینان از صداقت او کافی است. این دیدگاه، به مثابه نسیمی است که غبار پیچیدگی را از احکام قضایی می‌زداید.

بخش چهارم: نقد انصراف و اطلاق ادله شهادت

انصراف ادله شهادت از افراد با نواقص

برخی از عالمان دینی معتقدند که ادله شهادت، مانند آیه شریفه وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ («و دو شاهد از مردان خود را به گواهی بخواهید»، بقره: ۲۸۲)، از افراد با نواقص ظاهری مانند اخرس انصراف دارد. این دیدگاه، به این معناست که منظور آیه، افراد سالم و بدون نقص است. استاد فرزانه قدس‌سره، با نقد این نظر، معتقد است که این انصراف، قاطعیت ندارد و ادله شهادت، اطلاق داشته و شامل همه افراد توانمند در اعلان حضور می‌شود.

این نقد، به مثابه تیغی است که پرده‌های انصراف را می‌درد و حقیقت اطلاق ادله را آشکار می‌سازد. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر دلایل عقلی و شرعی، نشان می‌دهد که شهادت، به حضور و ادراک شاهد وابسته است، نه به سلامت ظاهری او.

تعارض انصراف و اطلاق

تعارض میان انصراف و اطلاق در ادله شهادت، به تساقط آنها منجر می‌شود و نمی‌توان به‌طور قاطع به یکی از آنها استناد کرد. استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به این تعارض، معتقد است که دلایل وجدانی مانند انصراف و اطلاق، در اصول فقه قاطعیت ندارند و باید به دلایل قوی‌تر تکیه کرد. این دیدگاه، به مثابه مشعلی است که تاریکی تردید را روشن می‌کند و فقها را به استدلال دقیق‌تر دعوت می‌کند.

در این راستا، استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر معنای لغوی «شهد» (حضور)، معتقد است که هر کس بتواند حضور خود را نسبت به واقعه اعلان کند و قاضی آن را احراز نماید، شاهد معتبر است. این تعریف، به روشنی نشان می‌دهد که اخرس، لال، یا حتی فرد خنگ، در صورت توانایی در اعلان حضور، می‌تواند شاهد باشد.

بخش پنجم: شهادت افراد با محدودیت‌های ادراکی و سنی

تفاوت خنگ و گنگ در شهادت

استاد فرزانه قدس‌سره، با تمایز میان خنگ و گنگ، معتقد است که فرد خنگ می‌تواند شهادت‌های ساده را اعلان کند، اما گنگ در این امر ناتوان‌تر است. خنگ، به مثابه درختی است که شاخه‌هایش میوه‌های ساده حقیقت را به بار می‌آورد، اما گنگ، گاه حتی این میوه‌ها را درهم می‌آمیزد. این تمایز، به تفاوت در توانایی ادراکی و تکلمی افراد و تأثیر آن بر شهادت اشاره دارد.

با این حال، استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که حتی فرد خنگ، در مواردی که شهادت‌های ساده و روشن مورد نیاز است، می‌تواند شاهد معتبر باشد. این دیدگاه، به انعطاف فقه در پذیرش شهادت افراد با محدودیت‌های ادراکی اشاره دارد.

شهادت طفل در موارد خاص

در مواردی که عدالت یا بلوغ شرط نیست، طفل نیز می‌تواند شاهد باشد. استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به این نکته، معتقد است که کودکان، به مثابه چشمه‌های زلال، گاه حقایقی را با صداقت منتقل می‌کنند که بزرگسالان از آن غافل‌اند. این دیدگاه، به امکان بهره‌گیری از شهادت افراد نابالغ در موارد خاص و انعطاف فقه در این حوزه اشاره دارد.

بخش ششم: پاسخگویی فقه به نیازهای اجتماعی

انعطاف فقه در مسائل قضایی

فقه اسلامی، با پذیرش شهادت افراد با نواقص ظاهری یا محدودیت‌های زبانی، به نیازهای اجتماعی پاسخ می‌دهد. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر این نکته، معتقد است که فقه، به مثابه رودی جاری، می‌تواند موانع را درنوردیده و عدالت را به همه اقشار جامعه برساند. این انعطاف، به توانایی فقه در ارائه راهکارهای قضایی برای مسائل پیچیده اجتماعی اشاره دارد.

با این حال، استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به موانع خارجی، معتقد است که علم دینی، گاه به دلیل محدودیت‌های بیرونی، از خدمت‌رسانی به جامعه بازمانده است. این نقد، به ضرورت رفع موانع اجرای احکام فقهی برای تحقق عدالت اشاره دارد، بدون آنکه به اشخاص یا نهادهای خاص نسبت داده شود.

نقد وحدت رویه قضایی

استاد فرزانه قدس‌سره، با نقد وحدت رویه قضایی، معتقد است که قاضی نباید مجبور به تقلید کورکورانه باشد، بلکه باید بر اساس استنباط خود عمل کند. این دیدگاه، به مثابه ستاره‌ای است که در آسمان قضاوت می‌درخشد و قاضی را به استقلال در استنباط دعوت می‌کند. با این حال، تأکید می‌شود که قاضی باید در چارچوب نظام قضایی عمل کند تا از هرج‌ومرج جلوگیری شود.

بخش هفتم: احراز عدالت و صحت پرونده

لزوم احراز عدالت شاهد

قاضی موظف است عدالت شاهد را احراز کند و در صورت عدم شناخت، از افراد مورد اعتماد کمک بگیرد. این فرآیند، به مثابه غربالگری است که دانه‌های حقیقت را از ناخالصی‌ها جدا می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر این نکته، معتقد است که قاضی نمی‌تواند به صرف عدم شناخت شاهد، شهادت او را رد کند، بلکه باید از ابزارهای کمکی برای احراز عدالت بهره گیرد.

نقد احراز صحت پرونده

قاضی باید صحت پرونده را احراز کند و از هرگونه پارتی‌بازی یا اهمال در آن جلوگیری نماید. استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به این نکته، معتقد است که پرونده، به مثابه نقشه‌ای است که مسیر قضاوت را تعیین می‌کند و هرگونه نقص در آن، قضاوت را به بیراهه می‌برد. این نقد، به ضرورت دقت در احراز صحت مدارک و پرونده‌ها برای قضاوت عادلانه تأکید دارد.

جمع‌بندی

درس‌گفتار شماره ۶۵۹، با تمرکز بر حجیت شهادت اخرس، لال، و افراد غیرمسلط به زبان رایج، به تبیین شرایط تحمل و ادای شهادت توسط این افراد پرداخته و نشان داده است که محدودیت‌های تکلمی یا زبانی، مانع از اعتبار شهادت نیست. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأیید دیدگاه مرحوم محقق در شرایع، بر امکان شهادت این افراد در صورت اعلان حضور و احراز قاضی تأکید کرده و با نقد انصراف ادله شهادت، به اطلاق آنها و شمولیتشان نسبت به افراد با نواقص ظاهری اشاره دارد. همچنین، با نقد لزوم دو مترجم عادل، پیشنهاد می‌دهد که یک مترجم ثقه برای انتقال شهادت کافی است، زیرا نقش مترجم، روایت است، نه شهادت. این درس‌گفتار، با تأکید بر پاسخگویی فقه به نیازهای اجتماعی، به ضرورت انعطاف در احکام قضایی و رفع موانع دسترسی به عدالت اشاره کرده و فقها را به بازسازی دستگاه اصولی برای پذیرش شهادت افراد با محدودیت‌ها دعوت می‌کند. این بررسی، به مثابه چراغی است که مسیر عدالت را در پیچیده‌ترین مسائل قضایی روشن می‌سازد.