متن تحقیق

تحلیل فقهی سحر و جادو در پرتو شریعت اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۸۳۳)

دیباچه

سحر و جادو، به‌سان گوهری پیچیده در تاروپود معارف اسلامی، از دیرباز موضوعی چالش‌برانگیز در فقه و کلام شیعی بوده است. این موضوع، که در آیینه شریعت و عقل بازتابی چندوجهی یافته، نه‌تنها از منظر احکام شرعی، بلکه از حیث اخلاقی و اجتماعی نیز مورد تأمل قرار گرفته است. در این نوشتار، که برگرفته از درس‌گفتار شماره ۸۳۳ است، تلاش شده تا با نگاهی ژرف و روشمند، ابعاد فقهی، روایی و عقلی سحر بررسی گردد.

بخش یکم: مبانی فقهی سحر و جادو

مفاسد و مضرات سحر: ریشه‌های حرمت

سحر، در منظومه فقه اسلامی، به دلیل مفاسد و مضراتی که به همراه دارد، مورد نهی شریعت قرار گرفته است. این مفاسد، چون خاری در گلستان دیانت، به دو گونه اعتقادی و اجتماعی تقسیم می‌شوند. مفاسد اعتقادی، مانند شرک و کفر، ریشه در ایستادگی ساحران در برابر انبیای الهی دارد. ساحران، در تاریخ ادیان، گاه به‌سان سپاهی در برابر دعوت پیامبران ایستاده و با ابزار سحر، کوشیده‌اند تا نور وحی را خاموش کنند. برای نمونه، در قرآن کریم، سحر فرعونیان در برابر حضرت موسی (ع) به‌عنوان نمادی از این تقابل به تصویر کشیده شده است:

﴿قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَىٰ﴾ (طه: ۶۵)

گفتند: ای موسی، یا تو [نخست] افکن، یا ما اولین کسانی باشیم که [افسون] می‌افکنیم.

مفاسد اجتماعی سحر نیز، چون آتشی که خرمن جامعه را به کام خود کشد، شامل انحراف مردم، ایجاد فساد و اضرار به دیگران است. ساحرانی که با بهره‌گیری از این فن، به آزار دیگران یا انحراف جامعه پرداخته‌اند، در متون شرعی به‌عنوان عاملان فساد مورد نکوهش قرار گرفته‌اند. در برخی روایات، شدت این مفاسد تا بدان‌جا است که سحر به کفر منجر شده و حتی قتل ساحر را جایز دانسته‌اند.

این دیدگاه، که ریشه در مواجهه تاریخی ساحران با انبیا دارد، نشان می‌دهد که سحر به‌تنهایی و بدون همراهی با مفاسد، لزوماً حرام نیست. عالمان دینی، با تکیه بر این تحلیل، حرمت سحر را مشروط به آثار سوء آن دانسته‌اند و در غیاب این آثار، دلیلی بر تحریم مطلق آن ارائه نشده است.

فقدان دلیل شرعی بر حرمت ذاتی سحر

چنان‌که در متون فقهی، به‌ویژه آثار عالمان برجسته، آمده است، سحر به‌تنهایی و بدون همراهی با مفاسد شرعی، دلیلی بر حرمت ذاتی ندارد. این دیدگاه، چون جویباری زلال در میان سنگلاخ احکام، بر اصل برائت استوار است که در فقدان دلیل صریح، عمل را مباح می‌انگارد. به‌عنوان مثال، توانایی‌هایی چون استحضار جن، ارتباط با ملائکه، یا شناخت خصوصیات ستارگان، به‌خودی‌خود حرام تلقی نمی‌شوند، مگر آنکه با شرک یا اضرار به دیگران همراه شوند.

این رویکرد، که در فقه شیعه ریشه‌ای عمیق دارد، بر تمایز میان سحر به‌عنوان یک عمل ذاتی و سحر به‌عنوان ابزاری برای مفاسد تأکید می‌ورزد. اگر سحر به‌گونه‌ای باشد که هیچ‌یک از مفاسد اعتقادی یا اجتماعی را به دنبال نداشته باشد، نمی‌توان آن را در دایره ممنوعات شرعی جای داد. این دیدگاه، با قاعده فقهی «الأصل فی الأشیاء الإباحة» همخوانی دارد و نشان‌دهنده انعطاف فقه شیعه در مواجهه با مسائل پیچیده است.

استفاده از اسباب طبیعی در سحر

استفاده از اسباب طبیعی، مانند ستارگان برای جهت‌یابی یا بهره‌گیری از خواص آنها، به‌سان نوشیدن آب برای رفع تشنگی، در نظام تکوینی الهی جایز است. این عمل، تا زمانی که به باور تأثیر مستقل از خدا منجر نشود، هیچ‌گونه اشکال شرعی ندارد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ﴾ (یوسف: ۱۰۶)

و بیشترشان به خدا ایمان نمی‌آورند، جز آنکه [با او چیزی را] شریک می‌گیرند.

این آیه، چون چراغی در تاریکی، هشدار می‌دهد که شرک، در باور به تأثیر مستقل اسباب، نهفته است. اما استفاده از اسباب طبیعی، مانند ستارگان یا گیاهان، در چارچوب نظام علّی و معلولی الهی، نه‌تنها مجاز، بلکه گاه ضروری است. به‌عنوان مثال، همان‌گونه که غذا سیر می‌کند و دارو شفا می‌دهد، ستارگان نیز می‌توانند در جهت‌یابی یا شناخت امور غیبی به کار روند، مشروط بر آنکه خدا به‌عنوان مؤثر حقیقی شناخته شود.

بخش دوم: احکام عملی سحر در فقه شیعه

تجاوز به حقوق دیگران: محور حرمت سحر

هرگونه تجاوز به حقوق دیگران، چه با ابزار سحر و چه با وسایل دیگر، چون سرقت یا نگاه حرام، در شریعت اسلامی ممنوع است. سحر، در این میان، تنها مصداقی از ابزارهای ممکن است که اگر برای آزار، بیمار کردن یا اضرار به دیگران به کار رود، حرام تلقی می‌شود. این حکم، با قاعده فقهی «لاضرر و لاضرار فی الإسلام» همخوانی دارد که هرگونه ضرر رساندن به دیگران را نهی می‌کند.

به‌سان تیغی که هم می‌تواند در جراحی به کار آید و هم در جرم، سحر نیز می‌تواند ابزاری برای خیر یا شر باشد. اگر ساحری با استفاده از این فن، به حقوق دیگران تجاوز کند، عمل او حرام است، نه به دلیل ذات سحر، بلکه به سبب اضرار به غیر. این دیدگاه، نشان‌دهنده دقت فقه شیعه در تمییز میان ابزار و نیت است.

جواز استفاده از سحر برای دفع ضرر یا ایجاد نفع

چنان‌که در متون فقهی و روایی آمده، استفاده از سحر برای دفع ضرر یا ایجاد نفع، در صورتی که به شرک، تجاوز یا انحراف منجر نشود، ظاهراً جایز است. این دیدگاه، چون نسیمی که غبار ابهام را می‌زداید، بر انعطاف فقه شیعه در مواجهه با مسائل پیچیده دلالت دارد. روایت عیسی بن ثقفی، که در ادامه بررسی خواهد شد، یکی از مهم‌ترین ادله این جواز است.

به‌عنوان مثال، اگر سحر برای باز کردن گره‌های بسته‌شده یا دفع ضرر به کار رود، نمی‌توان آن را حرام دانست. این دیدگاه، با اصل تسامح در ادله سنن و قاعده نفی عسر و حرج همخوانی دارد و نشان می‌دهد که فقه شیعه، به‌جای تحریم مطلق، به آثار و نیات عمل توجه دارد.

احتیاط در اجتناب از سحر

عالمان دینی، با توجه به فقدان دلیل قطعی بر حرمت سحر در مواردی که مفاسد شرعی ندارد، احتیاط مستحب در اجتناب از آن را توصیه کرده‌اند. این احتیاط، چون سپری در برابر لغزش‌های احتمالی، نه از سر الزام، بلکه به دلیل ظن به حرمت برخی اقسام سحر پیشنهاد شده است. این دیدگاه، با اصل برائت سازگار است که در غیاب دلیل صریح، عمل را مباح می‌داند.

این احتیاط، نشان‌دهنده دقت فقهی در مواجهه با موضوعات مبهم است. به‌سان باغبانی که از کاشتن بذری نامعلوم پرهیز می‌کند، عالم فقهی نیز در نبود دلیل قطعی، احتیاط را ترجیح می‌دهد، اما این احتیاط، واجب نیست و تنها به‌عنوان توصیه‌ای اخلاقی مطرح می‌شود.

بخش سوم: بررسی روایات و اقوال فقهی

نقد روایات و اقوال فقها

بسیاری از روایات و اقوال در باب حرمت سحر، به دلیل ضعف سندی یا اتکا به اجتهاد شخصی، نمی‌توانند مبنای حکم قطعی باشند. عالمان دینی، با بررسی دقیق این روایات، نشان داده‌اند که برخی از آنها، مانند اقوال مرحوم مجلسی، بیشتر بر اجتهاد شخصی استوار است تا دلیل نقلی معتبر. این نقد، چون آیینه‌ای که حقیقت را بازتاب می‌دهد، بر اهمیت بررسی سندی و دلالی روایات تأکید دارد.

در فقه شیعه، روایات به لحاظ سندی و محتوایی مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. اگر روایتی از نظر سند ضعیف باشد یا تفسیر آن به اجتهاد شخصی وابسته باشد، نمی‌توان آن را مبنای حکم شرعی قرار داد. این دیدگاه، نشان‌دهنده دقت علم دینی در استنباط احکام است.

روایت عیسی بن ثقفی: جواز دفع سحر با سحر

یکی از مهم‌ترین روایات در باب سحر، روایت عیسی بن ثقفی است که از امام صادق (ع) نقل شده است. در این روایت، عیسی، که حرفه‌اش سحر بوده، از امام می‌پرسد که با توبه از این عمل، چه راه خروجی برای او وجود دارد. امام پاسخ می‌دهند: «باز کن و نبند» (حلّ و لاتعقد). این عبارت، چون کلیدی که قفلی را می‌گشاید، نشان‌دهنده جواز استفاده از سحر برای دفع ضرر و باز کردن گره‌هاست.

این روایت، با صراحت بر انعطاف فقه شیعه در مواجهه با سحر دلالت دارد. عیسی، که سحر را به‌عنوان «صنعت» خود معرفی می‌کند، نه‌تنها مورد نکوهش قرار نمی‌گیرد، بلکه راهکاری عملی برای ادامه حرفه‌اش در مسیری مشروع دریافت می‌کند. این دیدگاه، با اصل نفی عسر و حرج همخوانی دارد و نشان می‌دهد که شریعت، به‌جای محروم کردن افراد از توانایی‌هایشان، به هدایت آنها به سوی خیر می‌پردازد.

نقد تفسیر مرحوم صدوق

مرحوم صدوق، در تفسیر روایت عیسی بن ثقفی، دفع سحر را به دعا و آیات محدود کرده است. این تفسیر، به باور عالمان دینی، با ظاهر روایت سازگار نیست، زیرا عیسی صراحتاً از «صنعت سحر» سخن گفته و نه از دعا یا آیات. این نقد، چون تیری که به هدف نشیند، بر لزوم پایبندی به نص روایت تأکید دارد.

در فقه شیعه، ظاهر روایات یکی از مبانی استنباط احکام است. تفسیر صدوق، که دفع سحر را به دعا و آیات محدود می‌کند، از نص روایت فاصله گرفته و به اجتهاد شخصی متکی است. این دیدگاه، نشان‌دهنده تفاوت میان محدثان و فقهای اصولی در استنباط احکام است.

بخش چهارم: نقش سحر در اصلاح جامعه

هاروت و ماروت: تعلیم سحر برای دیانت

روایت منسوب به امام عسکری (ع)، در تبیین آیه شریفه قرآن کریم، نقش هاروت و ماروت را در تعلیم سحر روشن می‌سازد:

﴿وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ﴾ (بقره: ۱۰۲)

و آنچه بر دو فرشته در بابل، هاروت و ماروت، نازل شد.

این روایت، چون نوری که تاریکی را می‌شکافد، بیان می‌دارد که هاروت و ماروت برای تعلیم سحر و دفع آن به پیامبر آن زمان فرستاده شدند تا جامعه را از فساد ساحران کافر و مشرک حفظ کنند. این تعلیم، نه برای فساد، بلکه برای اصلاح و تقویت دیانت بود. هاروت و ماروت، به‌سان وردستانی وفادار، دانش خود را به پیامبر منتقل کردند و او این دانش را به مردم آموخت تا در برابر ساحران ایستادگی کنند.

این روایت، نظم الهی در استفاده از ابزارهای مختلف برای حفظ دیانت را نشان می‌دهد. سحر، در این چارچوب، نه‌تنها حرام نیست، بلکه به‌عنوان ابزاری برای اصلاح جامعه به کار گرفته شده است. این دیدگاه، با حکمت الهی در ارسال رسل و ملائکه سازگار است.

قدرت سحر و توانمندسازی مؤمنان

سحر، به‌سان شمشیری دو لبه، ذاتاً حرام نیست و می‌تواند در خدمت اهداف مشروع قرار گیرد. مؤمنان، به‌جای محروم شدن از این قدرت، باید آن را در مسیر خیر و اصلاح جامعه به کار گیرند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ﴾ (انفال: ۶۰)

و هرچه در توان دارید از نیرو برای آنان آماده کنید.

این آیه، چون فرمانی الهی، بر ضرورت توانمندسازی مؤمنان در همه شئون تأکید دارد. سحر، اگر در مسیر خیر و بدون مفاسد شرعی به کار رود، نه‌تنها حرام نیست، بلکه می‌تواند مستحب باشد. این دیدگاه، نشان‌دهنده نگاه مثبت فقه شیعه به قدرت و علم است، که هر دو را در خدمت دیانت می‌خواهد.

جمع‌بندی

تحلیل فقهی سحر و جادو، چون گوهری در صدف شریعت، نشان‌دهنده عمق و انعطاف فقه شیعه در مواجهه با مسائل پیچیده است. سحر، به‌تنهایی و بدون همراهی با مفاسد اعتقادی (مانند شرک و کفر) یا اجتماعی (مانند اضرار به دیگران)، حرام نیست. روایات، مانند روایت عیسی بن ثقفی، و تحلیل‌های عالمان دینی، بر جواز استفاده از سحر برای دفع ضرر یا ایجاد نفع مشروع تأکید دارند. نقش هاروت و ماروت در تعلیم سحر، نشان‌دهنده حکمت الهی در بهره‌گیری از ابزارهای مختلف برای اصلاح جامعه است. احتیاط در اجتناب از سحر، به دلیل فقدان دلیل قطعی، مستحب است و با اصل برائت سازگار می‌باشد. این نوشتار، با تکیه بر متون روایی و فقهی، کوشید تا این موضوع را با زبانی روشن و علمی تبیین نماید، تا چون چراغی، راه را برای طالبان حقیقت روشن سازد.