متن تحقیق

تحلیل فقهی و فلسفی مفهوم تسخیر و سحر در قرآن کریم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۸۴۸)

مقدمه: درآمدی بر مفهوم تسخیر و سحر در پرتو قرآن کریم

مفهوم تسخیر و سحر، به‌عنوان دو مقوله بنیادین در نظام معرفتی و فقهی اسلام، از دیرباز مورد توجه عالمان دینی بوده است. این دو مفهوم، که در آیات قرآن کریم با عمق و ژرفای بی‌مانند طرح شده‌اند، نه‌تنها به توانایی انسان در تعامل با عالم هستی اشاره دارند، بلکه جایگاه او را به‌عنوان خلیفه الهی در زمین تبیین می‌کنند. تسخیر، به‌مثابه رام کردن و بهره‌برداری از امکانات عالم، و سحر، به‌عنوان مجموعه‌ای از علوم و فنون مرتبط با تصرف در موجودات، در این نوشتار با رویکردی فقهی و فلسفی بررسی می‌شوند. این بررسی، با تکیه بر آیات قرآنی و استدلال‌های مبتنی بر آن‌ها، در پی تبیین نقش علم، ایمان و تقوا در تحقق خلافت الهی و مدیریت عالم توسط انسان است.

بخش نخست: مبانی معرفتی و فقهی تسخیر

قدرت و معرفت: دو بال خلافت الهی

انسان، به‌عنوان موجودی برخوردار از عقل و اراده، از توانایی‌های بی‌مانندی برای تسخیر عالم برخوردار است. قدرت و معرفت، دو ویژگی برجسته انسانی‌اند که در پرتو تقوا و ایمان، او را به سوی اقتدار و آگاهی هدایت می‌کنند. این دو، نه‌تنها عیبی بر انسان نیستند، بلکه از محسنات و برتری‌های او به‌شمار می‌روند. انسان با بهره‌گیری از علم و توانمندی، قادر است رموز خلقت را کشف کند و عالم را در خدمت خیر و عدالت قرار دهد.

این دیدگاه با آیات قرآنی هم‌خوانی دارد که به صراحت از تسخیر همه موجودات آسمان‌ها و زمین برای انسان سخن می‌گویند:
وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ
(آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه را از جانب خود برای شما رام کرد). این آیه، که در سوره جاثیه (آیه ۱۳) آمده، بر توانایی انسان در بهره‌برداری از عالم تأکید دارد، مشروط بر آنکه این بهره‌برداری با علم و ایمان همراه باشد.

ضرورت شناخت موضوع پیش از صدور حکم

از منظر فقهی، هرگونه اظهارنظر درباره احکام شرعی، از جمله حرمت یا حلیت سحر، نیازمند شناخت دقیق ماهیت، خصوصیات و آثار آن است. بدون موضوع‌شناسی منقح، صدور حکم فاقد مبنای علمی و شرعی خواهد بود. این اصل روش‌شناختی، بر اهمیت شناسایی دقیق موضوع در فرآیند استنباط فقهی تأکید دارد و مانع از قضاوت‌های شتاب‌زده می‌شود.

جمع‌بندی بخش نخست

مبانی معرفتی و فقهی تسخیر، بر نقش محوری علم، قدرت و ایمان در تحقق خلافت الهی تأکید دارند. انسان، به‌عنوان خلیفه خدا، موظف است با بهره‌گیری از این ابزارها، عالم را در خدمت خیر و عدالت مدیریت کند. ضرورت موضوع‌شناسی پیش از صدور حکم، از اصول بنیادین فقه است که از شتاب‌زدگی در قضاوت جلوگیری می‌کند.

بخش دوم: اقسام سحر و جایگاه آن در علوم

تقسیم‌بندی سحر: کلهسر

سحر، به اقسام مختلفی تقسیم می‌شود که استاد فرزانه قدس‌سره آن را تحت عنوان «کلهسر» (کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا و ریمیا) تبیین کرده‌اند. این اقسام عبارت‌اند از:

• کیمیا: علمی که امروزه به شیمی مدرن تبدیل شده و به مطالعه خواص مواد و واکنش‌های آن‌ها می‌پردازد.
• ریمیا: شعبده، که به‌عنوان علمی مبتنی بر مهارت‌های نمایشی، در جهان مدرن به‌صورت آکادمیک توسعه یافته است.
• لیمیا: ارتباط با عوالم عالی و دانی، از جمله جن، انس، ملائکه و کواکب.
• هیمیا: علم عزائم و قداست‌ها، که به تصرف در امور معنوی و روحانی می‌پردازد.
• سیمیا: علم خواطر و تخیلات، که بر تأثیرگذاری بر ذهن و ادراکات متمرکز است.

کیمیا و ریمیا، به دلیل تبدیل شدن به علوم رسمی، امروزه در دانشگاه‌ها تدریس می‌شوند. بااین‌حال، لیمیا، هیمیا و سیمیا هنوز به‌صورت نظام‌مند در قالب علوم آکادمیک توسعه نیافته‌اند، اما پتانسیل تبدیل شدن به دانش‌های دانشگاهی را دارند.

دانش‌های غیررسمی و نقش رسانه‌ها

اگرچه علوم مرتبط با سحر، مانند شعبده، در برخی کشورها فاقد ساختار دانشگاهی هستند، اما وجود اساتید و آموزش‌های غیررسمی نشان‌دهنده حیات این علوم است. به‌طور مشابه، مهارت‌هایی نظیر سرقت، بدون ساختار آکادمیک، توسط متخصصان غیررسمی آموزش داده می‌شوند. رسانه‌ها، از جمله سریال‌ها و برنامه‌های تلویزیونی، به‌صورت غیرمستقیم این مهارت‌ها را ترویج می‌کنند و نقش مهمی در انتقال دانش غیررسمی دارند.

جمع‌بندی بخش دوم

اقسام سحر، از کیمیا و ریمیا که به علوم مدرن تبدیل شده‌اند تا لیمیا، هیمیا و سیمیا که هنوز در انتظار توسعه آکادمیک هستند، نشان‌دهنده ظرفیت‌های نهفته در علوم سنتی برای تبدیل شدن به دانش‌های نظام‌مند هستند. نقش رسانه‌ها در انتقال غیرمستقیم این علوم، ضرورت نظارت شرعی و اخلاقی بر محتوای آن‌ها را آشکار می‌سازد.

بخش سوم: انسان و تعامل با عالم در پرتو تسخیر

شبکه تعاملات عالم: جذب و انجذاب

عالم هستی، شبکه‌ای از تعاملات متقابل میان موجودات است که در آن، هر موجودی از دیگری تغذیه می‌کند و با آن در ارتباط است. لیمیا (ارتباط با جن، انس، ملائکه و کواکب)، هیمیا (علم عزائم و قداست‌ها) و سیمیا (علم خواطر و تخیلات) ابزارهایی هستند که انسان را قادر به تصرف در این شبکه می‌سازند. انسان با شناخت خصوصیات و احکام اشیا، می‌تواند در عالم تأثیر بگذارد و آن را در خدمت خیر قرار دهد.

انفعال انسان: تماشاچی عالم

انسان، به دلیل عدم توجه به خصوصیات و آثار موجودات، اغلب در برابر امکانات عالم منفعل است و نقش تماشاچی را ایفا می‌کند. این انفعال، به‌سان تماشای قطار یا هواپیمایی از دور است که انسان نه در آن مشارکت دارد و نه از سرعت و قدرت آن بهره‌مند می‌شود. چنین وضعیتی، انسان را از تحقق خلافت الهی بازمی‌دارد.

سه طیف در برابر تسخیر

در مواجهه با مفهوم تسخیر، سه گروه متمایز وجود دارند:

• اولیای خدا: کسانی که به امکان تسخیر عالم معتقدند و با علم و ایمان، آن را عملی می‌کنند.
• مسخره‌کنندگان لفظی: کسانی که با گفتار و قول، تسخیر را انکار یا تمسخر می‌کنند.
• مسخره‌کنندگان عملی: کسانی که با انفعال و ناامیدی، عملاً امکان تسخیر را نفی می‌کنند.

گروه سوم، که با انفعال خود عملاً آیات تسخیر را نادیده می‌گیرند، از منظر قرآنی مورد نکوهش قرار می‌گیرند.

آیات قرآنی تسخیر

قرآن کریم در آیات متعددی به تسخیر عالم برای انسان اشاره دارد. از جمله:

• وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ (آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه را از جانب خود برای شما رام کرد) (جاثیه: ۱۳).
• وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ۖ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ (و شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام کرد، و ستارگان به فرمان او مسخرند) (نحل: ۱۲).
• فَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ (پس کوه‌ها و پرندگان را با داود مسخر کردیم که تسبیح می‌گفتند) (انبیاء: ۷۹).
• فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ (پس باد را برای او مسخر کردیم که به فرمانش نرم و آرام به هر کجا که می‌خواست جریان می‌یافت) (ص: ۳۶).

این آیات، توانایی انسان در مدیریت و بهره‌برداری از عالم را با نمونه‌های عملی از انبیا نشان می‌دهند.

جمع‌بندی بخش سوم

انسان، به‌عنوان موجودی برخوردار از ظرفیت خلافت الهی، قادر است با علم و ایمان در عالم تصرف کند. انفعال در برابر این ظرفیت، چه به‌صورت لفظی و چه عملی، مانع تحقق مسئولیت الهی انسان است. آیات قرآنی، با ذکر نمونه‌های عملی تسخیر، بر این توانایی تأکید دارند.

بخش چهارم: چالش‌های علم دینی و ضرورت تحول

نقد انفعال علم دینی

علم دینی، به‌عنوان وارث انبیا، باید پیشگام در کسب قدرت علمی و عملی باشد. بااین‌حال، تمرکز بیش‌ازحد بر آموزش‌های سنتی، مانند صرف و نحو، بدون توجه به علوم کاربردی، مانع از تحقق این نقش شده است. علم دینی باید با آموزش علوم مدرن، مانند فیزیک و شیمی، خود را به‌روز کند تا بتواند در تسخیر عالم نقش‌آفرین باشد.

ضرورت نوآوری در روش‌های آموزشی

روش‌های آموزشی سنتی، که بر تکرار و تقلید از آثار پیشینیان متمرکزند، نمی‌توانند پاسخگوی نیازهای معاصر باشند. علم دینی باید طلاب را به تولید فکر و تحقیق مستقل تشویق کند تا بتوانند در مواجهه با چالش‌های مدرن موفق عمل کنند.

نقش قدرت در هدایت جامعه

قدرت علمی و عملی، شرط لازم برای هدایت جامعه و جلب اطاعت مردم است. علم دینی، بدون برخورداری از این قدرت، نمی‌تواند نقش مرجعیت خود را ایفا کند. این قدرت، باید در خدمت خیر و عدالت باشد تا بتواند الگویی برای جامعه ارائه دهد.

جمع‌بندی بخش چهارم

علم دینی، برای ایفای نقش خود به‌عنوان وارث انبیا، نیازمند تحول در روش‌های آموزشی و کسب قدرت علمی و عملی است. انفعال در برابر علوم مدرن و تمرکز صرف بر آموزش‌های سنتی، مانع از تحقق این مسئولیت می‌شود.

نتیجه‌گیری: تسخیر و سحر در آیینه خلافت الهی

مفهوم تسخیر و سحر در قرآن کریم، دریچه‌ای به سوی شناخت ظرفیت‌های بی‌نهایت انسان در تعامل با عالم هستی می‌گشاید. آیات قرآنی، با تأکید بر تسخیر آسمان‌ها و زمین برای انسان، او را به بهره‌برداری مشروع از امکانات عالم فرا می‌خوانند. علوم مرتبط با سحر، از کیمیا و ریمیا که به علوم مدرن تبدیل شده‌اند تا لیمیا، هیمیا و سیمیا که در انتظار توسعه آکادمیک هستند، ابزارهایی برای تحقق این خلافت‌اند. انفعال انسان، چه به‌صورت لفظی و چه عملی، مانع از تحقق این مسئولیت الهی است. علم دینی، به‌عنوان وارث انبیا، موظف است با کسب قدرت علمی و عملی، نقش هدایتگر خود را در جامعه ایفا کند. این امر، مستلزم تحول در نظام آموزشی، تأکید بر تولید علم و آموزش علوم مدرن در کنار علوم دینی است.