متن تحقیق

کاوشی در احکام فقهی قدرت و سحر در شرع مقدس اسلام

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۸۵۱)

دیباچه: درآمدی بر مفهوم قدرت در منظومه فقهی اسلام

در سپهر اندیشه اسلامی، قدرت به‌سان نگینی است که در پرتو اخلاق و منش الهی، درخششی بی‌مانند می‌یابد. این مفهوم، نه‌تنها در شرع مقدس مذموم نیست، بلکه چونان نیرویی پیش‌برنده، مورد ترغیب و تشویق قرار گرفته است. با این حال، این نیروی عظیم، اگر از چارچوب اخلاق و تقوا خارج شود، به‌سان تیغی دو لبه، می‌تواند به گمراهی و فساد انجامد. در این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار شماره ۸۵۱، به کاوشی عمیق در احکام فقهی مرتبط با قدرت، سحر، تنجیم و علوم مشابه پرداخته می‌شود. این بررسی، با رویکردی روشمند و مبتنی بر منابع روایی و قرآنی، در پی تبیین جایگاه این علوم در شرع مقدس و رفع ابهامات و سوءتفاهمات موجود است. هدف، ارائه تحلیلی جامع و دقیق است که نه‌تنها پاسخگوی پرسش‌های فقهی باشد، بلکه به ارتقای معرفت دینی و آگاهی عمومی یاری رساند.

بخش نخست: قدرت در شرع مقدس؛ مشروعیت و حدود

مشروعیت قدرت در چارچوب اخلاق اسلامی

در منظومه فقهی اسلام، قدرت فی‌نفسه نه‌تنها نکوهیده نیست، بلکه به‌سان جریانی حیات‌بخش، مورد ستایش و تشویق قرار گرفته است. این دیدگاه ریشه در آیات نورانی قرآن کریم دارد که مؤمنان را به آمادگی و تقویت قوا فرا می‌خواند: ﴿وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ﴾ (و برای [مقابله با] آنان هرچه در توان دارید از نیرو [و سازوبرگ جنگی] آماده کنید). این آیه، قدرت را در معنای عام آن، اعم از قوای مادی، معنوی و علمی، به‌سان ابزاری برای حفظ عزت و کرامت مؤمنان معرفی می‌کند. با این حال، این نیروی عظیم، تنها در پرتو اخلاق و تقوای الهی به کمال می‌رسد. فقدان این چارچوب، قدرت را به ابزاری برای فساد و گمراهی بدل می‌سازد، چنان‌که در تاریخ، نمونه‌هایی از سوءاستفاده از علوم و فنون گوناگون را شاهد بوده‌ایم.

تمایز میان قدرت مشروع و نامشروع

هر قدرتی که از مدار اخلاق و منش اسلامی خارج شود، به‌سان رودی خروشان که از مسیر خود منحرف گردد، به ویرانی و تباهی می‌انجامد. سحر، جادو، کهانت، تنجیم و شعبده، به‌عنوان مصادیقی از قدرت، هنگامی که در دست کفار، مشرکین یا معاندین قرار گیرند، به ابزاری برای ضرر و زیان بدل می‌شوند. این علوم، ذاتاً خیر یا شر نیستند، بلکه ارزش آنها به نیت و کاربردشان وابسته است. برای مثال، سحر، اگر در خدمت اهداف شرعی و به دور از مفاسد به کار رود، مشروعیت می‌یابد، اما اگر به فساد و گمراهی آلوده شود، حرمت می‌یابد. این تمایز، ریشه در قاعده فقهی «الأصل فی الأشیاء الإباحة» دارد که هر چیزی را مباح می‌داند، مگر آنکه دلیل شرعی بر حرمت آن اقامه شود.

مشروعیت کسب قدرت با رعایت حدود شرعی

اگر مؤمنان بتوانند قدرت را در چارچوب اخلاق و منش اسلامی به دست آورند، این نیرو نه‌تنها جایز، بلکه مطلوب است. سیره انبیا و اولیای الهی گواه این مدعاست. برای نمونه، معجزات حضرت موسی (ع) در برابر سحر فرعونیان، به‌سان مشعلی فروزان، نشان‌دهنده بهره‌گیری مشروع از قدرت در خدمت اهداف الهی است. این اصل، زمینه را برای بررسی سحر به‌عنوان یک صنعت مشروع، در صورت رعایت حدود شرعی، فراهم می‌سازد. قدرت، چونان شمشیری است که در دست مؤمن صالح، ابزاری برای عدالت و خیر است، اما در دست معاند، به تیغی ظالم بدل می‌شود.

جمع‌بندی بخش نخست

در این بخش، با تکیه بر آیات قرآن کریم و اصول فقهی، نشان داده شد که قدرت در شرع مقدس اسلام، نه‌تنها نکوهیده نیست، بلکه مشروط به رعایت اخلاق و تقوا، مورد تشویق قرار گرفته است. تمایز میان قدرت مشروع و نامشروع، به نیت و کاربرد آن وابسته است. این دیدگاه، زمینه‌ساز بررسی علوم خاص مانند سحر و تنجیم در بخش‌های آتی است، که با نگاهی دقیق‌تر به روایات و احکام فقهی، تبیین خواهد شد.

بخش دوم: سحر در فقه اسلامی؛ احکام و تحلیل روایات

جواز سحر در صورت فقدان عصيان و تجاوز

سحر، به‌عنوان یک صنعت و مهارت، اگر بدون نافرمانی از خدا و تجاوز به حقوق دیگران به کار رود، نه‌تنها حرام نیست، بلکه می‌تواند مشروع و جایز باشد. این اصل، ریشه در قاعده فقهی «کل شیء لک حلال» دارد که هر چیزی را مباح می‌داند، مگر آنکه دلیل شرعی بر حرمت آن اقامه شود. اگر سحر به مفاسد آلوده شود، این مفاسد، چه در سحر و چه در غیر آن، حرام‌اند. برای مثال، گره زدن زندگی دیگران یا ایجاد فساد از طریق سحر، به‌سان سمّی مهلک، حرام است، اما گشایش مشکلات با رعایت حدود شرعی، مانند دارویی شفابخش، جایز و حتی مطلوب است.

تأیید روایات بر مشروعیت مشروط سحر

روایات فقهی، به‌ویژه در کتاب شریف وسائل الشیعه، این دیدگاه را تأیید می‌کنند که سحر فی‌نفسه حرام نیست، بلکه حرمت آن به مصادیق خاص، مانند ایجاد فساد یا انحراف، وابسته است. در این کتاب، باب 24 به تنجیم و باب 25 به سحر اختصاص یافته است. روایات این ابواب، نشان می‌دهند که سحر یا تنجیم، اگر به فساد یا کفر منجر نشوند، جایزند. این دیدگاه، با استدلال‌های عقلی و نقلی هماهنگ است و بر لزوم دقت در تفکیک مصادیق تأکید دارد. برای نمونه، روایتی از عیسی بن شقفی نقل شده است که وی، ساحری بود که از این حرفه امرار معاش می‌کرد و با درآمد آن حج به جا آورد. او نزد امام صادق (ع) رفت و پرسید: «صناعتی السحر، فما تقول؟» امام فرمودند: «حلّ و لا تقعد»، یعنی گره‌گشایی کن و گره نزن. این روایت، به‌سان مشعلی روشن، نشان‌دهنده جواز سحر مشروع است، مشروط به اینکه برای خیر و گشایش به کار رود.

نقد تفسیر برخی علما از روایت

برخی از عالمان دینی، مانند صاحب وسائل الشیعه، معتقدند که گره‌گشایی باید با قرآن و دعا باشد، نه با سحر. این دیدگاه، با سیاق روایت ناسازگار است، زیرا راوی صراحتاً سحر را حرفه خود معرفی کرده و امام (ع) نه‌تنها آن را حرام ندانستند، بلکه او را به ادامه حرفه‌اش با شرط گره‌گشایی تشویق کردند. تحمیل معنای غیرسحر بر روایت، به‌سان پوشاندن جامه‌ای نامناسب بر پیکر حقیقت است. این نقد، بر اصل فقهی «تفسیر روایت بر اساس سیاق» استوار است و بر لزوم دقت در فهم روایات تأکید دارد.

سحر به‌عنوان یک صنعت

در روایت مذکور، سحر نه علم غیب و نه وحی، بلکه یک صنعت و مهارت معرفی شده است. این تعریف، سحر را از حوزه امور ماورایی به حوزه علوم و فنون بشری می‌آورد. سحر، مانند نجاری یا پزشکی، مهارتی اکتسابی است که می‌تواند برای خیر یا شر به کار رود. این دیدگاه، زمینه را برای مشروعیت یادگیری و آموزش سحر، با رعایت حدود شرعی، فراهم می‌سازد. سحر، به‌سان ابزاری در دست صنعتگر، بسته به نیت و کاربرد او، می‌تواند به خیر یا شر منجر شود.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با بررسی روایات و احکام فقهی، نشان داد که سحر، در صورت فقدان عصيان و تجاوز، نه‌تنها حرام نیست، بلکه می‌تواند مشروع و جایز باشد. روایت عیسی بن شقفی، به‌عنوان سندی محکم، این دیدگاه را تأیید می‌کند. نقد تفسیرهای نادرست و تأکید بر سحر به‌عنوان یک صنعت، راه را برای فهمی نوین از این علم در چارچوب شرع مقدس هموار می‌سازد.

بخش سوم: تنجیم و نقد دیدگاه‌های سنتی

نقد اجماع علما بر حرمت تنجیم

در حاشیه وسائل الشیعه آمده است که عالمان دینی، به‌صراحت، یادگیری علم نجوم (تنجیم) و عمل به آن را حرام دانسته‌اند و اعتقاد به تأثیر مستقل ستارگان یا مدخلیت آنها در تأثیر را کفرآمیز شمرده‌اند. این دیدگاه، از ضروریات دین تلقی شده و اجماع بر آن نقل شده است. با این حال، این درس‌گفتار، این ادعای اجماع را به چالش می‌کشد. تأثیر ستارگان یا علوم نجومی، مانند تأثیر آب سرد بر بدن، یک تأثیر طبیعی است و تا زمانی که به شرک یا انکار توحید افعالی منجر نشود، حرام نیست. این نقد، به‌سان نسیمی که غبار از چهره حقیقت می‌زداید، بر لزوم بازنگری در احکام سنتی و اجتناب از تعمیم‌های کلی تأکید دارد.

نقد تعمیم حرمت سحر

صاحب وسائل الشیعه، باب 25 را با عنوان «تحریم تعلم السحر و أجره» آورده است. اما این درس‌گفتار استدلال می‌کند که حرمت سحر، مطلق نیست و به مصادیق خاص محدود است. برای مثال، گره زدن زندگی دیگران یا ایجاد فساد، حرام است، اما گشایش مشکلات با رعایت حدود شرعی، جایز است. این دیدگاه، به‌سان جداکردن سره از ناسره، بر ضرورت تفکیک میان سحر حلال و حرام تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با نقد دیدگاه‌های سنتی در باب تنجیم و سحر، نشان داد که تعمیم حرمت این علوم، با اصول فقهی و روایات معتبر سازگار نیست. تأکید بر تفکیک مصادیق و بازنگری در احکام سنتی، راه را برای فهمی پویا و روشمند از این علوم در چارچوب شرع مقدس هموار می‌سازد.

بخش چهارم: ضرورت تفکیک مصادیق و آموزش عمومی

ضرورت تفکیک مصادیق در احکام

به جای رد کلی علوم و فنون، باید مصادیق حرام و حلال را با دقت تفکیک کرد. این درس‌گفتار، از تعمیم‌های کلی که همه چیز را حرام می‌دانند، انتقاد می‌کند. برای مثال، شعبده‌بازی، اگر برای سرگرمی و بدون فریب باشد، جایز است، اما اگر به سوءاستفاده منجر شود، حرام است. این رویکرد، به‌سان غربالگری دقیق، مصادیق مفید را از مضر جدا می‌کند و بر اجتهاد پویا و مبتنی بر دلیل تأکید دارد.

ضرورت آموزش عمومی برای پیشگیری از فریب

جهل عمومی نسبت به علوم مانند سحر یا شعبده، به‌سان خاکی حاصل‌خیز برای فریب و سوءاستفاده است. این درس‌گفتار، بر ضرورت آموزش این علوم برای آگاهی عمومی تأکید دارد. برای مثال، در آفریقای جنوبی، مدارسی برای آموزش شعبده‌بازی وجود دارد که نه‌تنها قدرت را نفی نمی‌کنند، بلکه با جهت‌دهی صحیح، از آن بهره می‌گیرند. این دیدگاه، با اصل قرآنی ﴿قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ﴾ (بگو آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند یکسان‌اند؟) هم‌راستاست.

نقد نفی ثروت و قدرت

نفی ثروت به بهانه جلوگیری از استکبار، یا نفی قدرت به دلیل احتمال فساد، به‌سان قطع درختی تناور به بهانه شاخه‌های خشکیده است. به جای نفی، باید کجی‌ها و انحرافات را اصلاح کرد. این اصل، ریشه در آیه شریفه ﴿لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا﴾ (خدا هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند) دارد. ثروت و قدرت، ابزارهایی هستند که در خدمت خیر یا شر قرار می‌گیرند. وظیفه مؤمن، اصلاح نیت و کاربرد این ابزارهاست.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با تأکید بر تفکیک مصادیق حلال و حرام و ضرورت آموزش عمومی، نشان داد که نفی کلی علوم و فنون، راه‌حل مناسبی نیست. اصلاح انحرافات و آگاهی‌بخشی به جامعه، به‌سان دو بال، جامعه اسلامی را به سوی پیشرفت و تعالی رهنمون می‌سازد.

بخش پنجم: تحلیل داستان هاروت و ماروت

روایت هاروت و ماروت و احکام سحر

روایت سوم، به داستان هاروت و ماروت اشاره دارد که خداوند دو فرشته را برای آموزش سحر و باطل کردن آن فرستاد: ﴿وَمَا أُنْزِلَ عَلَى المَلَأَیْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ﴾ ([و نیز از] آنچه بر دو فرشته در بابل، هاروات و ماروات، نازل شده بود [پیروی کردند]). این روایت، نشان می‌دهد که سحر، مانند سم، ذاتاً خطرناک است، اما اگر برای پیشگیری یا خیر استفاده شود، جایز است. فرشتگان به مردم هشدار دادند که این علم، فتنه است و نباید به کفر منجر شود. این داستان، به‌سان آیینه‌ای، نشان‌دهنده مشروعیت سحر در صورت استفاده صحیح است.

سحر به‌مثابه سم

سحر، مانند سم یا زهر مار، یک قدرت است که در دسترس افراد ناآگاه، خطرناک است، اما در دست متخصصان، مفید و گران‌بهاست. این تمثیل، سحر را به ابزاری قدرتمند تشبیه می‌کند که نیازمند مدیریت و کنترل است. همان‌طور که زهر مار در پزشکی کاربرد دارد، سحر نیز در صورت استفاده صحیح، می‌تواند برای خیر عمومی به کار رود. این دیدگاه، بر اهمیت آموزش و نظارت در علوم خاص تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش پنجم

داستان هاروت و ماروت، به‌سان مشعلی فروزان، نشان‌دهنده مشروعیت سحر در صورت استفاده صحیح است. این روایت، با تشبیه سحر به سم، بر ضرورت مدیریت و آموزش این علم تأکید دارد و راه را برای فهمی نوین از احکام سحر هموار می‌سازد.

بخش ششم: نقد روش‌شناسی سنتی در علم دینی

نقد روش‌های کلی‌گویی در علم دینی

روش‌های سنتی در علم دینی که به‌صورت کلی و بدون تفکیک مصادیق، احکام را صادر می‌کنند، به‌سان منبری است که از هر سو سخنی می‌گوید، اما به عمق حقیقت نمی‌رسد. این درس‌گفتار، روشی دقیق‌تر، شبیه «مته» زدن به روایت، پیشنهاد می‌دهد. این استعاره، به معنای تحلیل جزءبه‌جزء و دقیق روایات است، در مقابل روش‌های کلی‌گویی که به تعبیر درس، به «منبرریزی» شبیه است. این رویکرد، بر ضرورت اجتهاد علمی و روشمند در فقه تأکید دارد.

نقد روایت دوم و تناقضات آن

روایت دوم نقل می‌کند که ساحر مسلمان کشته می‌شود، اما ساحر کافر کشته نمی‌شود، زیرا شرک بزرگ‌تر از سحر است: «ساحر المسلمین یقتل و ساحر الکفار لا یقتل، لأن الشرک أعظم من السحر» (ساحر مسلمان کشته می‌شود، اما ساحر کافر کشته نمی‌شود، زیرا شرک بزرگ‌تر از سحر است). این روایت، به دلیل ضعف سند و تناقض با قواعد فقهی، قابل استناد نیست. این روایت، با قاعده برابری در مجازات گناهان بین مسلمان و کافر تعارض دارد و تناقض در تحلیل‌های آن، آن را از اعتبار ساقط می‌کند.

جمع‌بندی بخش ششم

این بخش، با نقد روش‌های سنتی و روایات غیرمعتبر، بر ضرورت اجتهاد دقیق و روشمند تأکید کرد. تحلیل جزءبه‌جزء روایات و پرهیز از تعمیم‌های کلی، به‌سان کلیدی است که قفل حقیقت را می‌گشاید.

نتیجه‌گیری نهایی

این نوشتار، با کاوشی عمیق در احکام فقهی قدرت و سحر، نشان داد که این علوم، در صورت رعایت حدود شرعی، نه‌تنها حرام نیستند، بلکه می‌توانند در خدمت خیر و گشایش قرار گیرند. نقد دیدگاه‌های سنتی و تأکید بر تفکیک مصادیق حلال و حرام، راه را برای فهمی پویا و روشمند از این علوم هموار ساخت. آموزش عمومی و آگاهی‌بخشی، به‌سان دو بال، جامعه اسلامی را به سوی پیشرفت و تعالی رهنمون می‌سازد. این دیدگاه، نه‌تنها با اصول فقهی و قرآنی هماهنگ است، بلکه به ارتقای علمی و فرهنگی جوامع اسلامی یاری می‌رساند.