متن تحقیق

کتاب فقه شیعه در باب دفاع و وحدت دولت‌های اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۰۲۹)

مقدمه: دفاع و وحدت در پرتو فقه شیعه

فقه شیعه، به‌مثابه دریایی ژرف و بی‌کران، نه‌تنها احکام فردی را در برمی‌گیرد، بلکه با نگاهی کلان‌نگر به مسائل اجتماعی و جهانی، راهکارهایی برای اعتلای امت اسلامی ارائه می‌دهد. در این میان، بحث دفاع و ضرورت وحدت دولت‌های اسلامی، از موضوعات بنیادین فقه است که در مواجهه با چالش‌های جهانی، اهمیتی دوچندان می‌یابد. این نوشتار، با تأمل در درس‌گفتاری در باب دفاع، به تبیین فتوای وجوب دفاع در برابر تجاوز احتمالی به دولت‌های اسلامی و شرط تحقق آن، یعنی وحدت دولت‌های اسلامی، می‌پردازد. همانند درختی که شاخه‌هایش در هم تنیده و ریشه‌هایش در خاک ایمان استوار است، وحدت امت اسلامی، ضرورتی است که می‌تواند امت را از آسیب‌پذیری به سوی اقتدار رهنمون سازد.

بخش اول: دفاع در فقه شیعه و ضرورت وحدت

اهمیت مباحث حدود، قصاص و دیات

مباحث حدود، قصاص و دیات، از جمله پیچیده‌ترین و سنگین‌ترین موضوعات فقهی‌اند که به دلیل فقدان کاربرد حکومتی در گذشته، کمتر مورد پژوهش عمیق قرار گرفته‌اند. این مباحث، همچون قلّه‌های رفیع فقه، نیازمند کاوشی دقیق و نظام‌مند هستند تا بتوانند در ساختارهای حکومتی و اجتماعی امت اسلامی به کار آیند. علم دینی، که باید چون چراغی راهگشا باشد، در این حوزه‌ها کمتر به کاوش پرداخته، زیرا این مسائل در گذشته ضرورتی حکومتی نداشته‌اند. با این حال، در دنیای کنونی که امت اسلامی با چالش‌های جهانی مواجه است، بازنگری در این مباحث ضرورتی انکارناپذیر است.

فتوای دفاع در برابر تجاوز احتمالی

یکی از عالمان برجسته دینی در مسأله هفتم کتاب تحریر الوسیله (صفحه ۴۸۶) فرموده‌اند: اگر خوف تجاوز اجانب به یک دولت اسلامی باشد، بر همه مسلمین، اعم از ساکنان کشورهای اسلامی و غیراسلامی، و همچنین بر دولت‌های اسلامی، واجب است که به دفاع برخیزند. این فتوا، چون ستاره‌ای در آسمان فقه می‌درخشد و بر وجوب دفاع پیشگیرانه در برابر تهدیدات خارجی تأکید دارد. دفاع در این معنا، نه‌تنها واکنشی به تجاوز واقع‌شده، بلکه اقدامی پیش‌دستانه برای حفظ کیان امت اسلامی است.

وضعیت کنونی امت اسلامی و انفعال در دفاع

با تأسف، در شرایط کنونی، نه دولت‌های اسلامی و نه مسلمین، چه در کشورهای اسلامی و چه در سرزمین‌های غیراسلامی، به این فتوای دفاعی عمل نمی‌کنند. حتی هنگامی که تجاوزی آشکار رخ می‌دهد، شاهد اقدام هماهنگ و مؤثری از سوی امت اسلامی نیستیم. این انفعال، همچون سایه‌ای سنگین بر امت اسلامی افتاده و نتیجه آن، آسیب‌پذیری در برابر دشمنان خارجی است. این وضعیت، پرسشی بنیادین را مطرح می‌کند: آیا این عدم اقدام، به معنای ارتکاب معصیت همگانی است؟ پاسخ به این پرسش، در گرو بررسی شرایط تحقق وجوب دفاع است.

مشروط بودن وجوب دفاع به امکان

هر تکلیف شرعی، از جمله وجوب دفاع، مشروط به امکان اجرای آن است. این اصل، چونان کلیدی است که قفل تکالیف شرعی را می‌گشاید. بدون فراهم بودن شرایط و امکانات، وجوب دفاع نمی‌تواند فعلیت یابد. این امکان، تنها در سایه وحدت و هماهنگی میان دولت‌های اسلامی محقق می‌شود. همانند پرندگانی که در یک دسته پرواز می‌کنند و با هماهنگی از گزند شکارچیان در امان می‌مانند، امت اسلامی نیز نیازمند وحدتی است که آن را از آسیب‌پذیری برهاند.

جمع‌بندی بخش اول

بخش نخست این نوشتار، به بررسی اهمیت مباحث حدود، قصاص و دیات و جایگاه فتوای دفاع در فقه شیعه پرداخت. این فتوا، بر لزوم آمادگی پیشگیرانه در برابر تهدیدات خارجی تأکید دارد، اما اجرای آن در شرایط کنونی، به دلیل فقدان وحدت میان دولت‌های اسلامی، با چالش‌هایی مواجه است. انفعال امت اسلامی در برابر تجاوزات، نتیجه پراکندگی و فقدان هماهنگی است که ضرورت بازنگری در اولویت‌های علم دینی را برجسته می‌سازد.

بخش دوم: وحدت دولت‌های اسلامی؛ ضرورتی فقهی و استراتژیک

فقدان وحدت میان دولت‌های اسلامی

دولت‌های اسلامی در حال حاضر، فاقد ارتباط و وحدت کلان‌اند و هیچ معاهده‌ای برای دفاع مشترک ندارند. این پراکندگی، چونان جزایری جداافتاده در اقیانوسی طوفانی، امت اسلامی را در برابر دشمنان آسیب‌پذیر ساخته است. فقدان وحدت، نه‌تنها مانع از اجرای فتوای دفاع می‌شود، بلکه به اتهام مداخله در امور دیگر کشورها منجر می‌گردد. این وضعیت، ضرورت ایجاد معاهدات رسمی و تعهدات مشترک را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

الگوی وحدت در اروپا

کشورهای اروپایی، با ایجاد وحدت، پول مشترک (یورو) و قوانین مشترک را بنیان نهاده‌اند که رابطه‌ای همانند پیوند استان‌ها با دولت مرکزی را تداعی می‌کند. این الگو، چونان آیینه‌ای است که می‌تواند برای امت اسلامی راهگشا باشد. اگر دولت‌های اسلامی بتوانند وحدتی مشابه ایجاد کنند، امکان کمک به یکدیگر در برابر تجاوز فراهم شده و اتهام مداخله منتفی می‌گردد.

معاهدات بین‌المللی و مشروعیت دفاع

کشورهایی مانند آمریکا، با معاهدات رسمی از متحدان خود حمایت می‌کنند، بدون آنکه اتهام مداخله متوجه آنها شود. این معاهدات، چونان پلی استوار، همکاری‌های نظامی، سیاسی و اقتصادی را تسهیل می‌کنند. در مقابل، فقدان چنین معاهداتی در جهان اسلام، اقدامات دفاعی را به چالش می‌کشد. اگر دولت‌های اسلامی معاهدات رسمی برای دفاع مشترک داشته باشند، می‌توانند با مشروعیت کامل در برابر دشمنان ایستادگی کنند.

دولت‌های غیرمتعهد و ناکارآمدی آنها

عنوان دولت‌های غیرمتعهد، که در جهان کنونی مطرح است، صورتی صوری و فاقد تعهدات اسلامی برای دفاع مشترک است. این ساختار، چونان کاخی بی‌بنیان، نمی‌تواند نیازهای امت اسلامی را برآورده سازد. برای تحقق وحدت واقعی، دولت‌های اسلامی باید تعهداتی رسمی و الزام‌آور داشته باشند که دفاع جمعی را ممکن سازد.

آسیب‌پذیری مسلمین و وابستگی به اجانب

عدم وحدت دولت‌های اسلامی، امت را در برابر دشمنان آسیب‌پذیر ساخته و به وابستگی اقتصادی، سیاسی، نظامی و فرهنگی به اجانب منجر شده است. این وابستگی، چونان زنجیری بر پای امت اسلامی، مانع از استقلال و اقتدار آن است. فقه شیعه، با تأکید بر استقلال و خودکفایی، راهکارهایی برای رهایی از این وابستگی ارائه می‌دهد.

نقش نظام انقلابی در ایجاد وحدت

نظام انقلابی، به‌مثابه مشعلی فروزان، باید پیشگام ایجاد وحدت دولت‌های اسلامی و تعهدات رسمی در جهان باشد. این نقش، نه‌تنها یک وظیفه فقهی، بلکه ضرورتی استراتژیک برای اعتلای امت اسلامی است. با ایجاد معاهدات رسمی، نظام انقلابی می‌تواند امت را به سوی اقتدار و استقلال هدایت کند.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم این نوشتار، به بررسی ضرورت وحدت دولت‌های اسلامی به‌عنوان شرط تحقق فتوای دفاع پرداخت. فقدان وحدت، امت اسلامی را در برابر دشمنان آسیب‌پذیر ساخته و به وابستگی به اجانب منجر شده است. الگوهایی مانند وحدت اروپا نشان می‌دهد که ایجاد معاهدات رسمی و پول مشترک می‌تواند همکاری‌های دفاعی را تسهیل کند. نظام انقلابی، با پیشگامی در این مسیر، می‌تواند امت اسلامی را به سوی اقتدار رهنمون سازد.

بخش سوم: نقش علم دینی در معماری وحدت اسلامی

تمرکز علم دینی بر مسائل جزئی

علم دینی، در مواردی به مسائل جزئی مانند طهارت و استنجا پرداخته و از مسائل کلان مانند وحدت دولت‌های اسلامی غفلت ورزیده است. این تمرکز، چونان صرف وقت در شاخ و برگ درخت، به جای ریشه‌ها، مانع از رشد و بالندگی امت اسلامی شده است. علم دینی باید با نگاهی کلان‌نگر، به طراحی ساختارهای وحدت‌بخش بپردازد.

نقش علم دینی در تدوین مانفیست وحدت

علم دینی، به‌مثابه معمار امت، موظف است مانفیستی برای وحدت دولت‌های اسلامی تدوین کند. این مانفیست، چونان نقشه‌ای جامع، باید راهکارهایی برای ایجاد وحدت سیاسی، اقتصادی و نظامی ارائه دهد. علم دینی، با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقهی، می‌تواند امت اسلامی را از پراکندگی به سوی وحدت هدایت کند.

ایثار مسلمین و دفاع نظام‌مند

برخی مسلمین در مناطقی مانند لبنان و فلسطین، با ایثار و فداکاری در برابر دشمنان مقاومت می‌کنند، اما این ایثار، عملی مستحب است و نمی‌تواند جایگزین وجوب دفاع جمعی شود. دفاع در نظام اسلامی، باید قانون‌مند و نظام‌مند باشد، نه فردی و خودسرانه. این قانون‌مندی، چونان رودخانه‌ای منظم، می‌تواند امت را به سوی پیروزی هدایت کند.

استناد قرآنی به آمادگی دفاعی

قرآن کریم در آیه‌ای نورانی می‌فرماید: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ (انفال: ۶۰). ترجمه: «و برای آنان هر چه در توان دارید از نیرو و اسبان آماده کنید تا با آن دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید». این آیه، چونان مشعلی فروزان، بر ضرورت آمادگی و تقویت قدرت در برابر دشمنان تأکید دارد.

ضعف امت و جنگ

ضعف امت اسلامی، عامل اصلی تجاوز دشمنان است. وحدت دولت‌های اسلامی، چونان سپری استوار، می‌تواند این ضعف را برطرف کرده و دشمنان را از تجاوز بازدارد. همان‌گونه که قوت یک قوم، دشمنان را به عقب می‌راند، وحدت امت اسلامی نیز می‌تواند صلح و اقتدار را به ارمغان آورد.

اتهام تروریسم و ضرورت وحدت

اقدامات دفاعی مسلمین، به دلیل فقدان وحدت، گاه به‌عنوان تروریسم تلقی می‌شود. اما با ایجاد وحدت دولت‌های اسلامی، این اقدامات مشروعیت یافته و اتهامات بی‌اساس منتفی می‌گردد. وحدت، چونان کلیدی است که قفل اتهامات را می‌گشاید و امت را به سوی اقتدار هدایت می‌کند.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم این نوشتار، به نقش علم دینی در معماری وحدت دولت‌های اسلامی پرداخت. علم دینی باید از تمرکز بر مسائل جزئی به سوی تدوین مانفیست وحدت حرکت کند. آیه قرآنی وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ، مبنای قرآنی برای آمادگی دفاعی ارائه می‌دهد. ایثار برخی مسلمین، هرچند ارزشمند، نمی‌تواند جایگزین دفاع نظام‌مند شود. وحدت دولت‌های اسلامی، کلید رفع ضعف و اتهامات بی‌اساس است.

بخش چهارم: موانع و راهکارهای تحقق وحدت اسلامی

استعمار و تصور محال بودن وحدت

استعمار، با القاء تصور محال بودن وحدت دولت‌های اسلامی، مانعی بزرگ در مسیر امت اسلامی ایجاد کرده است. اما انقلاب اسلامی، چونان مشعلی که تاریکی را شکافت، نشان داد که محالات با اراده و وحدت قابل تحقق‌اند. همان‌گونه که تصور سقوط رژیم شاه محال می‌نمود، وحدت دولت‌های اسلامی نیز با اراده و تلاش امکان‌پذیر است.

ظرفیت عظیم امت اسلامی

امت اسلامی، با جمعیتی بیش از یک میلیارد نفر و وحدت حول یک قبله و فرهنگ مشترک، ظرفیت عظیمی برای ایجاد وحدت جهانی دارد. این ظرفیت، چونان دریایی بی‌کران، می‌تواند امت را به سوی اقتدار رهنمون سازد. اگر این جمعیت عظیم با یک ساختار علمی و نظام‌مند متحد شود، هیچ دشمنی جرأت تجاوز به آن نخواهد داشت.

ضرورت پول واحد اسلامی

امت اسلامی فاقد پول واحد است، در حالی که کشورهای غربی با پول مشترک (یورو) ارتباطات قوی‌تری دارند. پول واحد، چونان خونی در رگ‌های اقتصاد امت، می‌تواند همکاری‌ها را تقویت کرده و وابستگی به اجانب را کاهش دهد. این ضرورت، نیازمند اقدام هماهنگ دولت‌های اسلامی است.

قطع روابط با دشمنان

یکی از عالمان دینی در مسأله دهم کتاب تحریر الوسیله، قطع روابط تجاری و سیاسی با دشمنان را واجب دانسته‌اند. این فتوا، چونان شمشیری برّان، بر ضرورت استقلال امت اسلامی تأکید دارد. اما اجرای این فتوا، مانند وجوب دفاع، مشروط به وحدت دولت‌های اسلامی است تا اتهام مداخله مطرح نشود.

نقش علم دینی در رفع موانع

علم دینی، به‌مثابه معماری دانا، باید با تدوین طرح‌های کلان، موانع وحدت را برطرف کند. این طرح‌ها، باید شامل قانون اساسی مشترکی برای دولت‌های اسلامی باشد که همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی را نظام‌مند سازد. علم دینی، با این نقش، می‌تواند امت را از پراکندگی به سوی وحدت هدایت کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

بخش چهارم این نوشتار، به موانع و راهکارهای تحقق وحدت دولت‌های اسلامی پرداخت. استعمار، با القاء تصور محال بودن وحدت، مانعی بزرگ ایجاد کرده، اما انقلاب اسلامی نشان داد که این تصورات قابل تحقق‌اند. ظرفیت عظیم امت اسلامی، پول واحد، و قطع روابط با دشمنان، از راهکارهای کلیدی برای تحقق وحدت‌اند. علم دینی، با تدوین طرح‌های کلان، می‌تواند این مسیر را هموار سازد.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی کل

فقه شیعه، با نگاهی کلان‌نگر، راهکارهایی برای اعتلای امت اسلامی ارائه می‌دهد. فتوای وجوب دفاع در برابر تجاوز احتمالی، بر لزوم آمادگی پیشگیرانه تأکید دارد، اما اجرای آن مشروط به وحدت دولت‌های اسلامی است. قرآن کریم، با آیه وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ (انفال: ۶۰)، مبنای قرآنی برای این آمادگی ارائه می‌دهد. فقدان وحدت، امت اسلامی را آسیب‌پذیر ساخته و به وابستگی به اجانب منجر شده است. علم دینی، به‌مثابه معمار امت، موظف است با تدوین مانفیست وحدت، این آسیب‌پذیری را برطرف کند. انقلاب اسلامی، نمونه‌ای از تحقق محالات است که نشان می‌دهد با اراده و وحدت، امت اسلامی می‌تواند به اقتدار جهانی دست یابد. این نوشتار، با تأمل در درس‌گفتاری در باب دفاع، بر ضرورت وحدت دولت‌های اسلامی و نقش علم دینی در این مسیر تأکید دارد.