متن تحقیق

کاوشی در فقه کیفری: بررسی سحر و تسخیرات در احکام شرعی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۰۴۱)

مقدمه: درآمدی بر ماهیت سحر و جایگاه آن در فقه اسلامی

سحر و تسخیرات، به‌سان نسیمی مرموز در گستره علوم انسانی و دینی، از دیرباز ذهن عالمان و پژوهشگران را به خود مشغول داشته است. این پدیده، که در مرز میان واقعیت و تخیل نوسان می‌کند، در فقه اسلامی جایگاهی ویژه دارد؛ نه از آن‌رو که صرفاً امری خارق‌العاده است، بلکه به دلیل تأثیرات عینی آن بر احکام کیفری و اخلاقی. این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار شماره ۱۰۴۱، به کاوشی عمیق در ماهیت سحر، مشروعیت آن، و جایگاهش در احکام قصاص می‌پردازد. هدف آن است که با نگاهی تحلیلی و با استناد به متون دینی و آرای فقهی، تصویری روشن از این موضوع در چارچوب فقه کیفری ارائه گردد. این بررسی، نه‌تنها به تبیین واقعیت سحر و تمایز آن از حقیقت می‌پردازد، بلکه چالش‌های فقهی در احراز قتل ناشی از سحر را نیز مورد مداقه قرار می‌دهد.

بخش نخست: ماهیت و مشروعیت سحر در نگاه فقهی

تبیین ماهیت سحر و تسخیرات

سحر، کهانت، تردستی، و دیگر اقسام تسخیرات، توانایی‌هایی هستند که انسان، به‌مثابه موجودی قدرتمند در عالم خلقت، می‌تواند از طریق آن‌ها در جهان خارج تأثیر بگذارد. این توانایی‌ها، چونان ابزاری در دستان انسان، می‌توانند در مسیر خیر یا شر به کار روند. سحر، به‌عنوان یکی از این توانایی‌ها، در فقه اسلامی نه‌تنها موهوم نیست، بلکه واقعیتی خارجی دارد که می‌تواند آثار ملموسی بر جای گذارد. این واقعیت، مانند ظلمی که وجود خارجی دارد اما به خیر منتهی نمی‌شود، در گستره فقه مورد بررسی قرار می‌گیرد.

مشروعیت کسب علم سحر

کسب علم سحر، مانند دیگر علوم خاص چون شعر یا ادبیات، فی‌نفسه حرام نیست. این علم، که نیازمند استعدادهای ویژه است، تنها برای افرادی قابل دسترسی است که از توان ذهنی و معنوی لازم برخوردار باشند. همان‌گونه که یک ادیب ممکن است شاعر نباشد یا یک شاعر از ادبیات بی‌بهره باشد، سحر نیز مهارتی است که تنها در دسترس برخی افراد قرار می‌گیرد. این استعداد، چونان گوهری نایاب، تنها در وجود کسانی شکوفا می‌شود که ظرفیت آن را داشته باشند.

تمایز بین ذات علم و کاربرد آن

فقه اسلامی، در رویکردی حکیمانه، بین ذات علم و کاربرد آن تمایز قائل می‌شود. هیچ علمی، از جمله سحر، ذاتاً حرام نیست؛ بلکه حرمت به فعل تجاوزگرایانه‌ای وابسته است که از طریق آن علم انجام شود. به‌سان چاقویی که می‌تواند برای خیر یا شر به کار رود، سحر نیز ابزاری است که کاربرد آن تعیین‌کننده مشروعیتش است. اگر سحر برای تصرف در حقوق دیگران یا آسیب‌رساندن به کار رود، حرام می‌شود؛ اما اگر در مسیری خیرخواهانه استفاده شود، اشکالی ندارد.

برای مثال، نگه‌داری یک مار در خانه، مادامی که به کسی آسیبی نرساند، حرام نیست؛ اما اگر از آن مار برای تجاوز به دیگران استفاده شود، فعل حرام می‌گردد. این تمایز، چونان خطی روشن میان خیر و شر، در فقه اسلامی مبنای تحلیل بسیاری از مسائل است.

مثال‌هایی از تجاوز در فقه

برای روشن‌تر شدن این مفهوم، می‌توان به مثال‌هایی عینی اشاره کرد. اگر شخصی با چاقو، ویروس، یا حتی سحر به دیگری تجاوز کند، فعل او حرام است. برای نمونه، قرار دادن ویروس در غذای کسی یا استفاده از سحر برای آسیب‌رساندن، هر دو مصداق تجاوز هستند. حتی در مسائل فقهی دیگر، مانند اخذ خمس بیش از حد یا کم کردن غیرمجاز، نیز تجاوز به حقوق دیگران حرام شمرده می‌شود. این مثال‌ها، چونان آینه‌ای، جامعیت فقه در بررسی ابزارهای مختلف تجاوز را نشان می‌دهند.

بخش دوم: واقعیت و حقیقت سحر در فقه و روایات

سحر به‌مثابه واقعیت خارجی

سحر، در نگاه فقهی، واقعیتی خارجی است که می‌تواند آثاری ملموس، مانند قتل، بیماری، یا اختلال، ایجاد کند. این واقعیت، مانند ظلمی که وجود خارجی دارد اما به خیر منتهی نمی‌شود، در متون دینی نیز تأیید شده است. قرآن کریم، در سوره بقره، به تأثیر سحر اشاره دارد:

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَىٰ مُلْكِ سُلَيْمَانَ ۖ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَٰكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ ۚ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ ۖ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ ۚ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۚ

و [یهود] از آنچه شیاطین در عهد سلیمان بر مردم می‌خواندند پیروی کردند، و سلیمان کافر نشد، لیکن شیاطین کفر ورزیدند که به مردم سحر می‌آموختند، و [نیز از] آنچه بر دو فرشته در بابل، هاروت و ماروت، نازل شده بود [پیروی کردند]. و این دو به هیچ‌کس چیزی نمی‌آموختند مگر آنکه می‌گفتند: ما جز آزمایشی [برای شما] نیستیم، پس کافر نشوید. پس از آن دو، چیزی می‌آموختند که به‌وسیله آن میان مرد و همسرش جدایی می‌افکندند، و جز به اذن خدا به کسی زیان نمی‌رساندند.

این آیه، به روشنی از واقعیت سحر و تأثیرات آن سخن می‌گوید. بااین‌حال، سحر به دلیل شر بودن، فاقد حقیقت (خیر) است و نمی‌تواند به خیر منتهی شود.

نقد دیدگاه‌های فقهی درباره واقعیت سحر

برخی از عالمان دینی، مانند شیخ طوسی، معتقدند که سحر فاقد حقیقت است و اثری ندارد. این دیدگاه، با استناد به عبارت «لا حَقِيقَةَ لِلسِّحْر»، سحر را امری موهوم می‌داند. بااین‌حال، مرحوم محقق و صاحب جواهر، با استناد به روایات معصومین علیهم‌السلام، این دیدگاه را نقد کرده و سحر را واقعی و مؤثر می‌دانند. روایات، سحر را به‌عنوان علمی واقعی معرفی می‌کنند که می‌تواند تأثیرات ملموسی داشته باشد، اگرچه این تأثیرات اغلب به شر منتهی می‌شوند.

این اختلاف‌نظر، چونان دو راهی در مسیر حقیقت‌جویی، نشان‌دهنده چالش‌های فقهی در مواجهه با پدیده‌های غیرمتعارف است. دیدگاه محقق و صاحب جواهر، که با متون دینی همخوانی بیشتری دارد، سحر را واقعیتی مؤثر می‌داند که نیازمند بررسی دقیق در چارچوب احکام کیفری است.

تمایز حقیقت و واقعیت

در فقه اسلامی، حقیقت به امری خیر و منتهی به خیر اطلاق می‌شود، درحالی‌که واقعیت می‌تواند شر باشد. سحر، به‌مثابه ظلم، واقعیتی خارجی دارد، اما به دلیل شر بودن، فاقد حقیقت است. این تمایز، چونان نوری که تاریکی را از روشنایی جدا می‌کند، مبنای تحلیل فقهی سحر را تشکیل می‌دهد. سحر می‌تواند آثاری مانند قتل یا بیماری ایجاد کند، اما این آثار، به دلیل شر بودن، در مرتبه حقیقت قرار نمی‌گیرند.

بخش سوم: سحر در احکام کیفری و چالش‌های احراز

سحر به‌مثابه آلت قتاله

سحر، مانند چاقو یا سم، می‌تواند به‌عنوان آلت قتاله عمل کند. اگر شخصی با سحر دیگری را به قتل برساند، این فعل می‌تواند مشمول قصاص شود، مشروط بر آنکه رابطه علّی بین سحر و قتل احراز گردد. بااین‌حال، احراز این رابطه، به دلیل غیرعادی بودن سحر، دشوار است. شهادت عادی، که در موارد متعارف مانند قتل با سنگ پذیرفته می‌شود، در مورد سحر کافی نیست؛ زیرا شاهد باید سحر را بشناسد و رابطه آن با قتل را اثبات کند.

شك در محرز و شك در احراز

در فقه، دو نوع شك وجود دارد: شك در محرز (انكار واقعیت سحر) و شك در احراز (عدم اثبات رابطه سحر با قتل). شك در محرز، اعتبار فتوای فقیه را مخدوش می‌کند؛ زیرا فقیه موضوع را به‌درستی نشناخته است. برای مثال، اگر فقیهی سحر را موهوم بداند و اثر آن را نفی کند، فتوای او معتبر نیست. اما شك در احراز، شأن فقیه را حفظ می‌کند و نیازمند اثبات رابطه علّی است.

مثالی روشنگر در این زمینه، فتوای نجاست فرشی است که پاک شده یا الزام به روزه‌داری در حالی‌که ماه شوال دیده شده است. در این موارد، فقیه به دلیل جهل به موضوع، فتوای معتبر صادر نمی‌کند. این اصل، چونان ستونی استوار، اهمیت شناخت دقیق موضوع در استنباط فقهی را نشان می‌دهد.

اقرار به قتل با سحر

اگر فردی اقرار کند که با سحر قتلی انجام داده و ساحر حرفه‌ای باشد، اقرار او پذیرفته می‌شود، مگر اینکه شك در محرز وجود داشته باشد (یعنی سحر او غیرواقعی باشد). برای مثال، اگر شخصی ادعای سحر کند اما هیچ ارتباطی با سحر نداشته باشد، اقرارش معتبر نیست. این اصل، چونان ترازویی دقیق، اهمیت احراز صحت اقرار را در فقه کیفری نشان می‌دهد.

نقد فتاوای مبتنی بر ناآگاهی

فتاوایی که مبتنی بر ناآگاهی از موضوع هستند، فاقد اعتبار شرعی و علمی‌اند. برای نمونه، در مسائل موسیقی یا سحر، اگر فقیه موضوع را به‌درستی نشناسد، فتوای او معتبر نیست. این ناآگاهی، مانند سایه‌ای که بر نور حقیقت می‌افتد، اعتبار فتوا را مخدوش می‌کند.

بخش چهارم: نقش متون دینی در مقابله با سحر

چهار قل به‌مثابه باطل‌السحر

قرائت سوره‌های معوذتین (فلق و ناس)، کافرون، و توحید، به ترتیب خاص، به‌عنوان طلسم‌شکن معرفی شده است. این سوره‌ها، چونان سپری معنوی، از تأثیرات منفی سحر و شیاطین محافظت می‌کنند. ترتیب قرائت آن‌ها به این صورت است: ابتدا معوذتین (فلق و ناس)، سپس کافرون، و در پایان توحید.

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ۝ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ ۝ وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ ۝ وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ ۝ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ ۝

بگو: پناه می‌برم به پروردگار سپیده‌دم، از شر آنچه آفریده، و از شر تاریکی چون فراگیر شود، و از شر افسونگران که در گره‌ها می‌دمند، و از شر حسود چون حسد ورزد.

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ۝ مَلِكِ النَّاسِ ۝ إِلَٰهِ النَّاسِ ۝ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ۝ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ ۝ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ ۝

بگو: پناه می‌برم به پروردگار مردم، پادشاه مردم، معبود مردم، از شر وسوسه‌گر نهان، که در سینه‌های مردم وسوسه می‌کند، از جن و انس.

محدودیت‌های سحر در برابر معجزه

سحر، اگرچه می‌تواند تأثیرات واقعی مانند قتل یا بیماری ایجاد کند، نمی‌تواند خلقت را تغییر دهد، مانند تبدیل انسان به حیوان. این محدودیت، در برابر معجزه، که به دلیل خیر بودن دارای تأثیرات پایدارتر است، آشکار می‌شود. معجزه، چونان نوری الهی، در مرتبه‌ای بالاتر از سحر قرار دارد و می‌تواند تأثیراتی عمیق‌تر و خیرخواهانه‌تر ایجاد کند.

بخش پنجم: سوءاستفاده‌های اجتماعی از سحر

شیوع ادعاهای دروغین سحر

در برخی جوامع، افرادی با سوءاستفاده از ناآگاهی مردم، ادعای سحر یا تسخیر می‌کنند. این ادعاها، که غالباً دروغین هستند، از سادگی و مشکلات اجتماعی مردم بهره می‌جویند. این پدیده، چونان سایه‌ای تاریک، نشان‌دهنده لزوم آگاهی‌بخشی و نظارت شرعی بر چنین فعالیت‌هایی است.

بخش ششم: نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

این کاوش فقهی، با بررسی ماهیت سحر و جایگاه آن در احکام کیفری، نشان داد که سحر واقعیتی خارجی است که می‌تواند تأثیرات ملموسی مانند قتل یا بیماری ایجاد کند، اما به دلیل شر بودن، فاقد حقیقت خیر است. آموزش سحر فی‌نفسه جایز است، اما کاربرد آن در جهت تجاوز به حقوق دیگران حرام شمرده می‌شود. اختلاف‌نظرهای فقهی، مانند دیدگاه شیخ طوسی و نقدهای محقق و صاحب جواهر، نشان‌دهنده پیچیدگی‌های استنباط در موضوعات غیرمتعارف است. احراز رابطه علّی بین سحر و قتل، به دلیل غیرعادی بودن سحر، نیازمند شواهد قوی‌تر از شهادت عادی است. شك در محرز، اعتبار فتوای فقیه را مخدوش می‌کند، اما شك در احراز، شأن فقیه را حفظ کرده و نیازمند اثبات است. متون دینی، به‌ویژه سوره‌های معوذتین، کافرون، و توحید، به‌عنوان سپری معنوی در برابر سحر معرفی شده‌اند. این تحلیل، با تکیه بر متون دینی و استدلال‌های منطقی، مبنایی جامع برای فهم جایگاه سحر در فقه کیفری فراهم می‌کند.