متن تحقیق

تحلیل فقهی زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی در نظام اسلامی: تأملی بر سلامت جامعه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۳۷۱)

دیباچه: نظام اسلامی، بستری برای عدالت و سلامت اجتماعی

نظام اسلامی، چونان جویباری زلال، به دنبال سیراب ساختن جامعه با عدالت، شفافیت، و کرامت انسانی است. این نظام، با تکیه بر اصول فقهی و قواعد جامعه‌شناختی، می‌کوشد تا زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی را به گونه‌ای سامان دهد که سلامت معنوی و مادی جامعه تضمین شود. درس‌گفتار حاضر، با رویکردی عمیق و انتقادی، به بررسی موانع تحقق این سلامت، از جمله استبداد، سخت‌گیری، و تجسس غیرضروری پرداخته و راهکارهای فقهی و عملیاتی را برای اصلاح آن ارائه می‌دهد. استاد فرزانه قدس‌سره، با استناد به آیات قرآن کریم و روایات معتبر، بر ضرورت اعتدال، شفافیت مالی، و مدیریت عادلانه منابع تأکید دارند. این نوشتار، با ساختاری علمی و دانشگاهی، می‌کوشد تا چون مشعلی فروزان، راه را برای تحقق جامعه‌ای عاری از نفاق، ریاکاری، و فساد هموار سازد.

بخش نخست: ضرورت بازاندیشی در فقه و مدیریت اقتصادی

فقه پویا و پاسخگویی به مسائل نوپدید

فقه اسلامی، چونان درختی تناور، باید ریشه در نیازهای روز جامعه داشته باشد و به مسائل نوپدید پاسخ دهد. تکیه صرف بر متون سنتی، مانند مکاسب و جواهر، بدون توجه به چالش‌های مدرن، نمی‌تواند نیازهای جامعه امروزی را برآورده سازد. استاد فرزانه، فقه را نه تنها دانشی نظری، بلکه سیستمی اجرایی و عملیاتی می‌دانند که باید با مسائل معاصر همگام شود. این پویایی، مانند نسیمی است که روح تازه‌ای به کالبد جامعه اسلامی می‌دمد.

نقد نگاه سطحی به فقه سنتی

نگاه سطحی به فقه، که به بازخوانی متون قدیمی محدود می‌شود، چونان ایستادن در سایه‌ای است که مانع تابش نور آگاهی می‌گردد. فقه سنتی، اگرچه ارزشمند، بدون تطبیق با شرایط مدرن، نمی‌تواند راهگشای مشکلات جامعه باشد. استاد فرزانه، این رویکرد را به کوزه‌ای تشبیه می‌کنند که آب زلال دارد، اما اگر به‌روز نشود، نمی‌تواند عطش جامعه را فرو نشاند.

ناکارآمدی مدیریت اقتصادی در نظام اسلامی

نظام اسلامی، با وجود دارا بودن ساختارهای نظری، در اجرای عملیاتی مدیریت اقتصادی دچار ناکارآمدی است. این ناکارآمدی، مانند سدی است که جریان ثروت را از رسیدن به آحاد جامعه بازمی‌دارد. استاد فرزانه، این وضعیت را به باغی تشبیه می‌کنند که با وجود خاک حاصلخیز، به دلیل مدیریت نادرست، میوه‌ای به بار نمی‌آورد.

تناقض غنا و فقر در جامعه اسلامی

کشور ایران، سرزمینی است فوق‌العاده غنی، اما زندگی بسیاری از مردم در آن فقیرانه است. این تناقض، مانند خورشیدی است که نورش به دلیل ابرهای سوءمدیریت، به زمین نمی‌رسد. استاد فرزانه، بر ضرورت توزیع عادلانه ثروت تأکید دارند تا غنای کشور به بهبود معیشت مردم منجر شود.

جمع‌بندی بخش نخست

بخش نخست، با تأکید بر ضرورت پویایی فقه و اصلاح مدیریت اقتصادی، زمینه را برای بررسی قوانین جامعه‌شناختی و تأثیر آن‌ها بر سلامت نظام اسلامی فراهم می‌سازد.

بخش دوم: قوانین جامعه‌شناختی و تأثیر آن بر سلامت جامعه

استبداد و نفاق

استبداد، چونان سایه‌ای شوم، نفاق را در جامعه می‌پروراند. این قانون جامعه‌شناختی، نشان‌دهنده پیوند عمیق میان فشارهای غیرمنطقی و دورویی اجتماعی است. استاد فرزانه، استبداد را به قلعه‌ای تاریک تشبیه می‌کنند که در آن، صداقت و اعتماد به اسارت درمی‌آید.

سخت‌گیری و ریاکاری

سخت‌گیری بیش از حد، چونان بادی سرد، ریاکاری را در دل‌های افراد می‌کارد. این فشار، به جای اصلاح رفتار، افراد را به پنهان‌کاری و رفتارهای غیرصادقانه وامی‌دارد. استاد فرزانه، این وضعیت را به آینه‌ای شکسته تشبیه می‌کنند که به جای حقیقت، تصویری مخدوش را بازمی‌تاباند.

تجسس غیرضروری و دروغ‌گویی

پرس‌وجوهای غیرضروری، مانند تیغی برنده، اعتماد اجتماعی را زخمی می‌کند و افراد را به دروغ‌گویی وامی‌دارد. سؤالاتی مانند «کجا بودی؟» یا «شام چه خوردی؟» افراد را در تنگنای پاسخ‌های غیرصادقانه قرار می‌دهد. استاد فرزانه، این رفتار را به تجاوزی به حریم خصوصی تشبیه می‌کنند که به جای اصلاح، فساد می‌آفریند.

راهکار کاهش نفاق و ریاکاری

برای ریشه‌کنی نفاق و ریاکاری، باید استبداد، سخت‌گیری، و تجسس غیرضروری از جامعه زدوده شود. این اصلاح، مانند آبی زلال، جامعه را از آلودگی‌های اخلاقی پاک می‌سازد. استاد فرزانه، این راهکار را به باغبانی تشبیه می‌کنند که با هرس دقیق، درخت جامعه را از شاخه‌های زائد پاک می‌کند.

روایت کمال در دین

روایت شریفه می‌فرماید: «کمال، همه کمال، در فهم دین و مدیریت معیشت است». این کلام نورانی، بر اهمیت فهم عمیق دینی و مدیریت اقتصادی تأکید دارد. استاد فرزانه، این روایت را به مشعلی تشبیه می‌کنند که راه سعادت جامعه را روشن می‌سازد.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم، با تبیین قوانین جامعه‌شناختی و تأثیر آن‌ها بر سلامت جامعه، بر ضرورت حذف استبداد و تجسس تأکید کرد و زمینه را برای بررسی اصول مالکیت و تصدی در نظام اسلامی فراهم نمود.

بخش سوم: اصول مالکیت و تصدی در نظام اسلامی

اعتدال در نظام اسلامی

اسلام، دینی است که چونان ترازویی دقیق، از افراط و تفریط پرهیز می‌کند. این اعتدال، مانند نسیمی ملایم، جامعه را از انحرافات مصون می‌دارد. استاد فرزانه، این اصل را پایه‌ای برای سلامت نظام اقتصادی و اجتماعی می‌دانند.

انواع مالکیت در نظام اسلامی

مالکیت در نظام اسلامی به دو نوع فردی و عمومی تقسیم می‌شود. اموال فردی، متعلق به اشخاص است و اموال عمومی، مانند پارک‌ها و مساجد، متعلق به همه مردم. مالکیت دولتی به معنای مالکیت حقیقی وجود ندارد. استاد فرزانه، این تمایز را به رودخانه‌ای تشبیه می‌کنند که آب آن یا به باغ شخصی می‌رسد یا به کشتزار عمومی.

نقش تصدی در نظام اسلامی

پیامبر، امام، مجتهد، و دولت در نظام اسلامی، متصدی اموال عمومی‌اند، نه مالک آن‌ها. این تصدی، مانند باغبانی است که نهال‌های مردم را پرورش می‌دهد، اما میوه‌ها را تصاحب نمی‌کند. استاد فرزانه، این نقش را به امانت‌داری تشبیه می‌کنند که سلامت جامعه را تضمین می‌کند.

اقتدار منصبی در تصدی

متصدیان نظام اسلامی باید در تصدی خود اقتدار داشته باشند، اما این اقتدار منصبی است، نه شخصی. این اقتدار، مانند نوری است که راه عدالت را روشن می‌سازد، بدون آنکه به سلطه منجر شود. استاد فرزانه، این اصل را به ستونی تشبیه می‌کنند که بنای جامعه را استوار نگه می‌دارد.

نقد تصاحب اموال عمومی

تصاحب اموال عمومی توسط متصدیان، چونان زهری مهلک، به فساد و نابرابری منجر می‌شود. استاد فرزانه، این انحراف را به باغبانی تشبیه می‌کنند که به جای پرورش نهال‌ها، میوه‌ها را برای خود برمی‌دارد.

استقلال و پاسخگویی متصدیان

متصدیان، از جمله دولت و عالمان دینی، باید استقلال در تصمیم‌گیری داشته باشند، اما در عین حال پاسخگو باشند. این تعادل، مانند ترازویی است که عدالت و نظارت را در کنار هم نگه می‌دارد. استاد فرزانه، این اصل را کلید سلامت نظام اسلامی می‌دانند.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم، با تبیین اصول مالکیت و تصدی، بر ضرورت امانت‌داری و اقتدار منصبی تأکید کرد و زمینه را برای بررسی نقش دین به عنوان سیستمی اجرایی فراهم نمود.

بخش چهارم: دین به عنوان سیستمی اجرایی

نقد اتهام به دین

در دنیای امروز، دین به اشتباه به امری شخصی تقلیل یافته و نقش سیستمی آن نادیده گرفته شده است. استاد فرزانه، دین را به سیستمی تشبیه می‌کنند که مانند نرم‌افزاری پیشرفته، باید اجرا شود تا کارآمدی خود را نشان دهد.

دین به عنوان سیستم عملیاتی

دین، مانند سیستمی عملیاتی، باید در جامعه اجرا شود تا اثربخشی خود را نشان دهد. بدون اجرا، دین به مترسکه‌ای بی‌اثر بدل می‌شود. استاد فرزانه، این اصل را به جویباری تشبیه می‌کنند که تنها با جریان یافتن، حیات می‌بخشد.

روایت انفال و مالکیت امام

روایت از امام کاظم (ع) می‌فرماید: «آنچه از اموال به سبب امامت است، به من تعلق دارد و آنچه غیر از آن است، میراث است که بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر تقسیم می‌شود». این کلام، بر تمایز میان اموال امامت و اموال شخصی تأکید دارد. استاد فرزانه، این روایت را به ترازویی تشبیه می‌کنند که اموال عمومی و شخصی را با دقت جدا می‌سازد.

مالکیت شخصی و امامت

پیامبر و امام، مانند دیگر افراد، دارای اموال شخصی‌اند، اما اموال امامت به شئون رهبری اختصاص دارد. این تمایز، مانند خطی روشن میان دو باغ است که یکی متعلق به شخص و دیگری متعلق به عموم است. استاد فرزانه، این اصل را پایه‌ای برای جلوگیری از سوءاستفاده می‌دانند.

جمع‌بندی بخش چهارم

بخش چهارم، با تبیین نقش دین به عنوان سیستمی اجرایی، بر ضرورت اجرای عملیاتی و تمایز اموال عمومی و شخصی تأکید کرد و زمینه را برای بررسی شفافیت مالی فراهم نمود.

بخش پنجم: شفافیت مالی و مبارزه با فساد

نقد فقدان شفافیت مالی

فقدان شفافیت در مدیریت اموال دینی و عمومی، مانند مهی غلیظ، اعتماد اجتماعی را تیره می‌سازد و به فساد منجر می‌شود. استاد فرزانه، این وضعیت را به باغی تشبیه می‌کنند که بدون نظارت، به دست غارتگران می‌افتد.

مثال عدم شفافیت در علم دینی

درآمد علم دینی و نحوه مصرف آن، اغلب نامشخص است و این ابهام، به سوءظن و کاهش اعتبار منجر می‌شود. استاد فرزانه، این وضعیت را به چشمه‌ای تشبیه می‌کنند که آب آن، به دلیل نبود نظارت، گل‌آلود می‌شود.

نقد سوءاستفاده از خمس

برخی با ادعای مالکیت بر خمس، به سوءاستفاده مالی پرداخته‌اند، که این امر به کاهش اعتماد عمومی منجر شده است. استاد فرزانه، این انحراف را به باغبانی تشبیه می‌کنند که به جای توزیع میوه‌ها، آن‌ها را برای خود برمی‌دارد.

مثال سوءاستفاده مالی

داستانی از یکی از عالمان دینی نقل شده که پس از فوت، اموالش نامشخص ماند و بدهی‌هایش پرداخت نشد. این وضعیت، نشانه فقدان نظام مالی شفاف است. استاد فرزانه، این مثال را به آینه‌ای تشبیه می‌کنند که نقص‌های مدیریتی را آشکار می‌سازد.

لزوم شفافیت در بودجه عمومی

بودجه عمومی و دینی باید شفاف باشد و نحوه مصرف آن برای همگان مشخص شود. این شفافیت، مانند نوری است که تاریکی فساد را می‌زداید. استاد فرزانه، این اصل را کلید اعتمادسازی در جامعه می‌دانند.

نقد فقدان ارزش‌گذاری کشور

ارزش اقتصادی کشور ایران، مانند گنجی پنهان، نامشخص است و این ابهام، به سوءمدیریت منابع منجر شده است. استاد فرزانه، این وضعیت را به بازاری تشبیه می‌کنند که کالاهای آن بدون قیمت‌گذاری، به تاراج می‌رود.

مثال ارزش‌گذاری اموال

در بازار، ارزش خانه و ماشین مشخص است، اما ارزش کل کشور نامشخص باقی مانده است. این مثال، مانند ترازویی است که وزن اشیاء کوچک را می‌سنجد، اما از سنجش گنجینه‌های بزرگ عاجز است. استاد فرزانه، بر ضرورت نظام ارزش‌گذاری تأکید دارند.

جمع‌بندی بخش پنجم

بخش پنجم، با تأکید بر ضرورت شفافیت مالی و ارزش‌گذاری منابع، زمینه را برای بررسی نقش عالمان و طلاب در نظام اسلامی فراهم نمود.

بخش ششم: نقش عالمان و طلاب در نظام اسلامی

سطح علمی طلاب امروزی

طلاب امروزی، برخلاف گذشته، دارای تحصیلات عالی و سواد مدرن هستند و از توانمندی‌های علمی بالایی برخوردارند. استاد فرزانه، این تحول را به نهالی تشبیه می‌کنند که با آب دانش مدرن، به درختی تناور بدل شده است.

نقد آموزش سنتی علم دینی

آموزش‌های سنتی، مانند صرف و نحو، دیگر پاسخگوی نیازهای طلاب مدرن نیست. این آموزش‌ها، مانند ابزارهای کهنه، نمی‌توانند نیازهای روز را برآورده سازند. استاد فرزانه، بر ضرورت به‌روزرسانی برنامه‌های آموزشی تأکید دارند.

نقد فقر طلاب

فقر طلاب، مانند سایه‌ای سنگین، به کاهش آبرو و انگیزه آن‌ها منجر می‌شود. استاد فرزانه، این وضعیت را به پرنده‌ای تشبیه می‌کنند که بال‌هایش به دلیل محرومیت، از پرواز بازمی‌ماند.

نقد گدایی طلاب

گدایی طلاب، به کاهش شأن آن‌ها و ناکارآمدی در نقش‌های اجتماعی مانند قضاوت و مرجعیت منجر می‌شود. استاد فرزانه، این وضعیت را به ستونی تشبیه می‌کنند که با سستی، بنای جامعه را متزلزل می‌سازد.

لزوم استغنا برای طلاب

طلاب باید از نظر مالی تأمین شوند تا استغنا داشته باشند و از انحرافات مصون بمانند. این استغنا، مانند سپری است که عزت و کرامت آن‌ها را حفظ می‌کند. استاد فرزانه، این اصل را پایه‌ای برای سلامت علم دینی می‌دانند.

نقد نان گدایی و دزدی

نان حاصل از گدایی و دزدی، انسان را خوار و ذلیل می‌کند و نمی‌توان آن را با رضایت حلال کرد. استاد فرزانه، این وضعیت را به غذایی تشبیه می‌کنند که به جای نیرو، بیماری می‌آفریند.

نقد فقر به عنوان فخر

ادعای «فقر، فخر من است» نادرست است و فقر، نشانه ضعف و ناکارآمدی است. استاد فرزانه، این انگاره را به دام استعماری تشبیه می‌کنند که برای تضعیف جامعه اسلامی طراحی شده است.

شکر نعمت و توانمندی

شکر نعمت، به معنای استفاده از توانایی‌ها و منابع برای خیر عمومی است، نه افتخار به فقر. استاد فرزانه، این اصل را به باغی تشبیه می‌کنند که میوه‌هایش برای همگان است، نه برای عده‌ای خاص.

نقد ادعای بدبختی در منبرها

ادعای بدبختی و خاک‌برسری در منبرها، مانند بادی سمی، عزت دینی و اجتماعی را تضعیف می‌کند. استاد فرزانه، این رفتار را به آینه‌ای تشبیه می‌کنند که به جای عزت، ذلت را بازمی‌تاباند.

جمع‌بندی بخش ششم

بخش ششم، با تبیین نقش طلاب و ضرورت تأمین مالی آن‌ها، بر اهمیت استغنا و عزت در علم دینی تأکید کرد و زمینه را برای بررسی مسئولیت‌های رهبری فراهم نمود.

بخش هفتم: مسئولیت‌های رهبری در نظام اسلامی

روایت حق امام و مردم

روایت از امام باقر (ع) می‌فرماید: «حق امام بر مردم، گوش دادن و اطاعت است و حق مردم بر امام، تقسیم عادلانه و عدالت در رفتار با رعیت است». این کلام، مانند ترازویی است که حقوق و وظایف را در تعادل نگه می‌دارد. استاد فرزانه، این اصل را پایه مدیریت اسلامی می‌دانند.

عدالت در توزیع منابع

عدالت در توزیع منابع، به معنای تقسیم برابر نیست، بلکه توزیع متناسب با نیازها و شایستگی‌هاست. این عدالت، مانند آبیاری دقیق باغی است که هر نهال را به اندازه نیازش سیراب می‌کند. استاد فرزانه، این اصل را کلید رفع نابرابری می‌دانند.

مثال توزیع عسل و تین

داستان توزیع عسل و تین توسط امیرالمؤمنین (ع) به یتیمان، نشانه‌ای از مدیریت عادلانه منابع است. این رفتار، مانند چشمه‌ای است که آب زلالش را به نیازمندان می‌رساند. استاد فرزانه، این مثال را الگویی برای متصدیان می‌دانند.

امام به عنوان پدر یتیمان

روایت می‌فرماید: «امام، پدر یتیمان است». این کلام، بر نقش حمایتی امام در قبال محرومان تأکید دارد. استاد فرزانه، این نقش را به پدری مهربان تشبیه می‌کنند که فرزندانش را با محبت و عدالت پرورش می‌دهد.

نقد سوءتفاهم از نقش امام

نقش امام به عنوان «پدر یتیمان»، به معنای حمایت مالی و معنوی است، نه دخالت در امور شخصی. استاد فرزانه، این سوءتفاهم را به آینه‌ای تشبیه می‌کنند که تصویر نقش امام را مخدوش می‌سازد.

روایت اولی بودن پیامبر

قرآن کریم می‌فرماید: النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ (پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است). این آیه، بر اولویت پیامبر در مدیریت شئون جامعه تأکید دارد، نه دخالت در امور خصوصی. استاد فرزانه، این آیه را به مشعلی تشبیه می‌کنند که راه هدایت جامعه را روشن می‌سازد.

روایت مسئولیت امام در قبال بدهی‌ها

روایت از رسول خدا (ص) می‌فرماید: «هر کس بمیرد و بدهی‌ای داشته باشد که از فساد یا اسراف ناشی نشده باشد، بر امام واجب است که آن را پرداخت کند». این کلام، بر مسئولیت امام در حمایت از نیازمندان تأکید دارد. استاد فرزانه، این اصل را به چشمه‌ای تشبیه می‌کنند که بدهی‌های مردم را شست‌وشو می‌دهد.

گناه عدم پرداخت بدهی‌ها

اگر امام بدهی‌های مردم را پرداخت نکند، گناه آن بر عهده اوست. این اصل، مانند ترازویی است که مسئولیت‌های رهبری را می‌سنجد. استاد فرزانه، این گناه را به باری سنگین تشبیه می‌کنند که بر دوش متصدیان سنگینی می‌کند.

آدرس روایت اصول کافی

روایت مسئولیت امام در قبال بدهی‌ها، در اصول کافی، کتاب الحجة، باب ما یجب علی الإمام، حدیث ۷، صفحه ۴۰۷، جلد یک آمده است. این آدرس، مانند نقشه‌ای است که راه دسترسی به منابع معتبر را نشان می‌دهد.

روایت صلاحیت امامت

روایت می‌فرماید: «امامت جز برای کسی که دارای سه خصلت باشد شایسته نیست: ورع که او را از گناه بازدارد، حلم که خشمش را کنترل کند، و حسن ولایت که با مردم مانند پدری مهربان رفتار کند». این کلام، مانند ستارگانی است که راه رهبری عادلانه را روشن می‌سازد. استاد فرزانه، این ویژگی‌ها را پایه‌های صلاحیت رهبری می‌دانند.

ورع و پرهیز از گناه

ورع، مانند سپری است که رهبر را از گناه محافظت می‌کند و سلامت اخلاقی او را تضمین می‌نماید. استاد فرزانه، این ویژگی را پایه‌ای برای اعتماد عمومی می‌دانند.

حلم و کنترل خشم

حلم، مانند مهاری است که خشم رهبر را کنترل می‌کند و از تصمیم‌گیری‌های عجولانه جلوگیری می‌نماید. استاد فرزانه، این ویژگی را به نسیمی تشبیه می‌کنند که طوفان‌های خشم را آرام می‌سازد.

حسن ولایت و رفتار مهربانانه

حسن ولایت، مانند پدری مهربان، رهبر را به حمایت از مردم و رفتار عادلانه با آن‌ها وامی‌دارد. استاد فرزانه، این ویژگی را به چشمه‌ای تشبیه می‌کنند که محبت و عدالت را به جامعه می‌رساند.

آیه تواصی به صبر و مرحمت

قرآن کریم می‌فرماید: وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ (و یکدیگر را به شکیبایی و مهربانی سفارش کردند). این آیه، مانند نوری است که راه صبر و مرحمت را در جامعه روشن می‌سازد. استاد فرزانه، این ارزش‌ها را پایه‌های تعاملات اجتماعی می‌دانند.

جمع‌بندی بخش هفتم

بخش هفتم، با تبیین مسئولیت‌های رهبری و ویژگی‌های صلاحیت امامت، بر ضرورت عدالت و حمایت از نیازمندان تأکید کرد و زمینه را برای نتیجه‌گیری نهایی فراهم نمود.

نتیجه‌گیری نهایی

این نوشتار، با تأمل در زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی نظام اسلامی، به بررسی موانع سلامت جامعه، از جمله استبداد، سخت‌گیری، و تجسس غیرضروری پرداخت. آیات قرآن کریم، مانند النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ و وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ، بر نقش هدایت‌گر پیامبر و اهمیت صبر و مرحمت در جامعه تأکید دارند. روایات معتبر، مانند «امام، پدر یتیمان است» و «کمال، در فهم دین و مدیریت معیشت است»، بر مسئولیت متصدیان در حمایت از نیازمندان و مدیریت عادلانه منابع دلالت دارند. نظام اسلامی، با تکیه بر اعتدال، شفافیت مالی، و توزیع عادلانه منابع، می‌تواند جامعه‌ای عاری از نفاق و فساد بنا کند. طلاب و عالمان، با تأمین مالی و استغنا، می‌توانند نقش کلیدی در تحقق این اهداف ایفا کنند. این نوشتار، با امید به اصلاح زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی، جامعه اسلامی را به سوی تحقق دولت کریمه دعوت می‌کند.