متن تحقیق

فقه علمی: بازنویسی درس‌گفتارهای فقهی در باب زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۴۰۵)

دیباچه: اهمیت دانش و اطلاعات در بنای جامعه اسلامی

جامعه اسلامی، چونان بنایی استوار، نیازمند زیرساخت‌هایی است که ریشه در دانش، آگاهی و فناوری دارد. همان‌گونه که قطار بی‌ریل به مقصد نمی‌رسد، اجرای احکام مالی، چون خمس و زکات، بدون زیربنای علمی و اطلاعاتی، به سرانجام مطلوب نخواهد انجامید. این نوشتار، با الهام از درس‌گفتار شماره ۱۴۰۵، به کاوش در نقش محوری دانش و اطلاعات در سلامت اقتصادی و اجتماعی جامعه اسلامی می‌پردازد. هدف، تبیین این حقیقت است که پیشرفت جامعه، در گرو نشر آگاهی و به‌روزرسانی دانش همگانی است، تا از این رهگذر، استثمار و نابرابری رخت بربندد و عدالت، چونان خورشیدی درخشان، بر پهنه اجتماع بتابد.

بخش یکم: زیرساخت‌های دانش و اطلاعات، رکن اقتصاد اسلامی

تشبیه قانون به قطار و زیرساخت به ریل

اجرای قوانین، به‌ویژه احکام مالی چون خمس و زکات، بدون زیرساخت‌های مناسب، چون تلاش برای حرکت قطاری بدون ریل است. این تشبیه، به زیبایی نشان می‌دهد که قوانین، هرچند دقیق و متقن، بدون بسترهای اجرایی مناسب، ناکارآمد خواهند بود. زیرساخت‌های قانونی، چون ریل‌هایی است که مسیر حرکت جامعه را هموار می‌سازد و بدون آن، قانون به کلیشه‌ای بی‌اثر بدل می‌شود.

این دیدگاه، بر لزوم طراحی نظام‌های اجرایی شفاف و کارآمد تأکید دارد. همان‌گونه که ریل، قطار را به مقصد می‌رساند، زیرساخت‌های علمی و اطلاعاتی، احکام را به مرحله اجرا می‌رساند. فقدان این زیرساخت‌ها، جامعه را در گرداب ناکارآمدی و فساد گرفتار می‌سازد.

نقش دانش در سلامت یا فساد اقتصاد

دانش و اطلاعات، چونان خون در رگ‌های جامعه، نقشی محوری در سلامت یا فساد اقتصاد ایفا می‌کنند. جامعه‌ای که از دانش اجتماعی و فناوری پیشرفته برخوردار باشد، توانایی تغییر نوع زندگی و ارتقای کیفیت آن را خواهد داشت. هرچه سطح آگاهی و فناوری در جامعه بالاتر رود، رشد و پیشرفت آن فزونی می‌یابد.

این اصل، به ارتباط مستقیم میان دانش و پیشرفت اقتصادی اشاره دارد. جوامع آگاه، چون باغی پرثمر، میوه‌های پیشرفت و رفاه را به بار می‌آورند، در حالی که جوامع ناآگاه، در دام ناکارآمدی و استثمار گرفتار می‌شوند.

محدودیت‌های فقه سنتی در مواجهه با نیازهای مدرن

جامعه صدر اسلام، به دلیل ماهیت بدوی خود، با پیچیدگی‌های جوامع مدرن امروزی مواجه نبود. از این‌رو، فقه سنتی، هرچند در زمان خود پاسخگوی نیازها بود، نمی‌تواند به‌تنهایی مسائل پیچیده اقتصادی و اجتماعی امروز را حل کند. جوامع مدرن، نیازمند زیرساخت‌های نوین و بازنگری در احکام فقهی با توجه به مقتضیات زمان هستند.

این دیدگاه، بر ضرورت تحول در فقه تأکید دارد. فقه اسلامی، چونان درختی کهنسال، باید شاخه‌های نوین برویاند تا با نیازهای روز هماهنگ شود. بدون این تحول، احکام فقهی در حد کلیشه‌هایی بی‌کاربرد باقی خواهند ماند.

دانش اجتماعی و فناوری، موتور محرکه توسعه

هر جامعه‌ای، به میزان دانش اجتماعی، فناوری و اطلاعات موجود در آن، توانایی تغییر و بهبود نوع زندگی خود را دارد. این اصل، چونان چراغی راهنما، مسیر پیشرفت را روشن می‌سازد. جامعه‌ای که از دانش و فناوری به‌روز بهره‌مند باشد، چونان پرنده‌ای آزاد، به سوی قله‌های ترقی پرواز می‌کند.

این دیدگاه، بر نقش دانش به‌عنوان موتور محرکه توسعه تأکید دارد. بدون انتقال دانش به عموم، جامعه در برابر نابرابری و استثمار آسیب‌پذیر خواهد بود.

جمع‌بندی بخش یکم

این بخش، بر اهمیت زیرساخت‌های علمی و اطلاعاتی در اجرای احکام مالی و سلامت اقتصاد تأکید کرد. تشبیه قانون به قطار و زیرساخت به ریل، نقش محوری دانش در پیشرفت جامعه را نشان داد. فقه سنتی، اگرچه ریشه در وحی دارد، نیازمند بازنگری و تطبیق با نیازهای مدرن است. دانش و فناوری، چونان دو بال، جامعه را به سوی پیشرفت و عدالت هدایت می‌کنند.

بخش دوم: ضرورت آگاهی‌بخشی همگانی و پیامدهای فقدان آن

وجوب انتقال دانش به عموم

برای بهره‌گیری از امکانات مدرن، مانند فناوری‌های نوین، باید دانش استفاده از آن‌ها به عموم مردم منتقل شود. ابزارهای پیشرفته، چونان شمشیری بی‌غلاف، بدون دانش کارآمد، بی‌فایده و حتی زیان‌بارند. برای نمونه، کامپیوتر، اگرچه ابزاری قدرتمند است، بدون آگاهی از کاربرد آن، به شیء‌ای بی‌ارزش بدل می‌شود.

این اصل، بر اهمیت آموزش عمومی تأکید دارد. جامعه‌ای که دانش استفاده از ابزارهای مدرن را به مردم خود منتقل نکند، چونان کشاورزی است که بذر مرغوب دارد، اما زمین را آماده کشت نکرده است.

ناکارآمدی ابزار بدون دانش

ابزارهای مدرن، بدون دانش استفاده، چونان گنجی قفل‌شده، بی‌بهره می‌مانند. فردی که از کاربرد کامپیوتر آگاه نیست، حتی اگر آن را رایگان دریافت کند، نمی‌تواند از آن بهره‌ای ببرد. این ناکارآمدی، نه‌تنها در فناوری، بلکه در اقتصاد نیز نمود می‌یابد. قوانین اقتصادی، بدون آگاهی عمومی، به اجرا درنمی‌آیند.

این دیدگاه، بر ضرورت آموزش مهارت‌های مرتبط با فناوری و اقتصاد تأکید دارد. بدون این آموزش، ابزارها و قوانین، چونان چراغی خاموش، نوری به جامعه نمی‌افشانند.

نقش آگاهی در جریان صحیح پول

پولی که بدون آگاهی و جریان صحیح در جامعه بماند، به احتکار منجر می‌شود و ارزش اقتصادی خود را از دست می‌دهد. پول، چونان رودی جاری، تنها در صورتی حیات‌بخش است که در چرخه اقتصاد جریان یابد. فردی که از ارزش پول و نحوه استفاده از آن آگاه نیست، دارایی‌اش را به پشکل بدل می‌کند، زیرا نمی‌داند چگونه آن را به کار گیرد.

این اصل، به مفهوم احتکار در اقتصاد اسلامی اشاره دارد. آگاهی عمومی، چونان پل، پول را به جریان اقتصادی متصل می‌سازد و از انباشت بی‌ثمر جلوگیری می‌کند.

ویژگی‌های جامعه پیشرفته

جامعه پیشرفته، جامعه‌ای است که از امکانات به‌روز، چه داخلی و چه خارجی، بهره می‌گیرد و دانش آن‌ها را به عموم منتقل می‌کند. این جامعه، چونان باغی پربار، از میوه‌های دانش و فناوری تغذیه می‌کند و رشد می‌یابد.

این دیدگاه، بر جامعیت و انعطاف‌پذیری جوامع پیشرفته تأکید دارد. انتقال دانش به عموم، چونان نسیمی خنک، جامعه را از گرمای نابرابری و استثمار نجات می‌دهد.

پیامدهای فقدان آگاهی عمومی

عدم آگاهی عمومی، به استثمار، نابرابری و ناکارآمدی اقتصادی منجر می‌شود. فردی که از دانش اقتصادی بی‌بهره است، چونان مسافری گم‌گشته در بیابان، نمی‌تواند از منابع خود به‌درستی استفاده کند. این ناآگاهی، او را به کارگری بی‌حاصل یا فقری بی‌پایان سوق می‌دهد.

این اصل، بر ارتباط میان فقدان آگاهی و نابرابری تأکید دارد. افراد ناآگاه، به دلیل ناتوانی در مدیریت منابع، به حاشیه رانده می‌شوند و جامعه در دام استثمار گرفتار می‌آید.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، بر وجوب آگاهی‌بخشی همگانی و پیامدهای فقدان آن تأکید کرد. ابزارهای مدرن، بدون دانش، بی‌فایده‌اند و پول، بدون آگاهی، به احتکار می‌انجامد. جامعه پیشرفته، با انتقال دانش به عموم، از نابرابری و استثمار رهایی می‌یابد. این اصول، چونان ستون‌هایی استوار، بنای جامعه‌ای عادلانه را پی‌ریزی می‌کنند.

بخش سوم: مسئولیت نخبگان و علما در نشر دانش

وظیفه نخبگان و علما

نخبگان، دانشمندان، دولت و علما، چونان نگهبانان گنج دانش، موظفند آگاهی خود را به‌روز نگه دارند و به جامعه منتقل کنند. این وظیفه، چونان فریضه‌ای الهی، از اهمیت والایی برخوردار است و هم‌سنگ واجبات دینی چون نماز و روزه قرار می‌گیرد.

این دیدگاه، بر مسئولیت اجتماعی نخبگان تأکید دارد. آن‌ها، چونان مشعل‌دارانی در تاریکی، باید راه پیشرفت را برای جامعه روشن سازند.

استثمار ناشی از انحصار اطلاعات

انحصار اطلاعات اقتصادی، چونان دیواری بلند، گروه‌های ناآگاه را از آگاهان جدا می‌سازد و به استثمار منجر می‌شود. فردی که از دانش اقتصادی بی‌بهره است، چونان پرنده‌ای بی‌بال، در برابر سوءاستفاده‌های دیگران آسیب‌پذیر می‌شود.

این اصل، انحصار اطلاعات را ریشه استثمار می‌داند. شفافیت اطلاعات، چونان جریانی زلال، این دیوار را فرو می‌ریزد و عدالت را برقرار می‌سازد.

وجوب شرعی آگاهی‌بخشی

آگاهی‌بخشی به جامعه در زمینه دانش اقتصادی و اجتماعی، چونان فریضه‌ای شرعی، واجب است. این وجوب، هم‌وزن واجبات دینی است و به حفظ عدالت و سلامت اقتصادی جامعه کمک می‌کند.

این حکم فقهی، بر اهمیت نشر دانش به‌عنوان یک وظیفه دینی تأکید دارد. جامعه‌ای که از این فریضه محروم باشد، در دام فساد و نابرابری گرفتار خواهد شد.

پیامدهای عدم آگاهی اقتصادی

عدم آگاهی اقتصادی، چونان طوفانی ویرانگر، به سردرگمی و تصمیم‌گیری‌های نادرست مالی منجر می‌شود. برای نمونه، خرید طلا یا زمین بدون تحلیل صحیح، به زیان‌های مالی و اجتماعی می‌انجامد. مردم، چونان گله‌ای بی‌چوپان، در برابر نوسانات بازار سرگردان می‌مانند.

این دیدگاه، بر ضرورت آموزش اقتصادی برای جلوگیری از زیان‌های مالی تأکید دارد. آگاهی، چونان سپری استوار، مردم را در برابر تصمیمات نادرست محافظت می‌کند.

تأثیر ناآگاهی بر سلامت جامعه

عدم آگاهی اقتصادی، نه‌تنها به زیان‌های مالی، بلکه به مشکلات روانی و اجتماعی، چون اضطراب و ناامیدی، منجر می‌شود. جامعه‌ای که از دانش محروم باشد، چونان بیماری است که از درمان بی‌بهره مانده و در رنج فرو می‌رود.

این اصل، بر ارتباط میان آگاهی و سلامت روانی و اجتماعی تأکید دارد. آموزش اقتصادی، چونان دارویی شفابخش، از این مشکلات جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، بر مسئولیت نخبگان و علما در نشر دانش و پیامدهای انحصار اطلاعات تأکید کرد. آگاهی‌بخشی، چونان فریضه‌ای شرعی، از استثمار و نابرابری جلوگیری می‌کند. فقدان آگاهی، جامعه را در گرداب سردرگمی و ناامیدی فرو می‌برد، در حالی که نشر دانش، چونان نوری الهی، راه عدالت را هموار می‌سازد.

بخش چهارم: استناد به قرآن کریم و احکام فقهی

استناد به آیات قرآن کریم

قرآن کریم، چونان چراغی هدایتگر، بر اهمیت علم و آگاهی تأکید دارد. در آیه 39 سوره زمر آمده است:

هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند یکسان‌اند؟

این آیه، بر برتری افراد آگاه بر ناآگاه تأکید دارد و ضرورت آگاهی‌بخشی را به‌عنوان اصلی قرآنی برجسته می‌سازد.

همچنین، آیه 135 سوره نساء، عدالت را به تقوا نزدیک‌تر می‌داند:

أَعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ

دادگری کنید که آن به تقوا نزدیک‌تر است.

این آیه، توزیع عادلانه دانش را مصداقی از تقوا معرفی می‌کند و بر وجوب آگاهی‌بخشی تأکید دارد.

استناد به قاعده زکات علم

قاعده «زکات علم، نشر آن است»، چونان حکمی الهی، بر وجوب انتشار دانش تأکید دارد. این قاعده، نشر دانش را فریضه‌ای دینی می‌داند که به کاهش نابرابری و استثمار کمک می‌کند.

این اصل، چونان جریانی زلال، جامعه را از آلودگی‌های ناآگاهی پاک می‌سازد و عدالت را برقرار می‌کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با استناد به آیات قرآن کریم و قاعده زکات علم، بر اهمیت آگاهی‌بخشی تأکید کرد. آیات 39 زمر و 135 نساء، علم و عدالت را ارکان جامعه اسلامی معرفی می‌کنند. نشر دانش، چونان فریضه‌ای الهی، راه را برای تحقق عدالت و پیشرفت هموار می‌سازد.

بخش پنجم: نقد ناکارآمدی‌ها و راهکارهای اصلاحی

نقد فقدان آموزش اقتصادی

فقدان آموزش اقتصادی در جامعه، چونان سایه‌ای سنگین، به ناکارآمدی و استثمار منجر شده است. مردم، به دلیل ناآگاهی، در برابر نوسانات بازار و سوءاستفاده‌های مالی آسیب‌پذیرند. این ناکارآمدی، چونان طوفانی، اعتماد عمومی را متزلزل می‌سازد.

این نقد، بر ضرورت آموزش همگانی در زمینه اقتصاد تأکید دارد. بدون این آموزش، مردم در برابر تصمیم‌گیری‌های نادرست مالی بی‌دفاع خواهند بود.

نقد تمرکز علم دینی بر مسائل سنتی

علم دینی، گاه به جای پرداختن به مسائل اقتصادی و اجتماعی مدرن، بر موضوعات سنتی چون شک در نماز متمرکز شده است. این تمرکز، توانایی هدایت جامعه در برابر چالش‌های نوین را تضعیف می‌کند.

این دیدگاه، بر ضرورت تحول در علم دینی تأکید دارد. علما باید با مسائل روز آشنا شوند و به آموزش آن‌ها بپردازند تا نقش هدایتی خود را ایفا کنند.

پیامدهای ناآگاهی علم دینی

ناآگاهی علم دینی از مسائل اقتصادی، به سوءاستفاده‌های مالی و تضعیف اعتماد عمومی منجر شده است. این ناآگاهی، چونان سدی در برابر هدایت صحیح جامعه، عمل می‌کند.

این نقد، بر ضرورت به‌روزرسانی دانش علما تأکید دارد. علم دینی، باید چونان پلی، مردم را به سوی آگاهی و پیشرفت هدایت کند.

ضرورت آموزش اقتصادی عمومی

آموزش اقتصادی عمومی، حتی برای افراد عادی، چونان سپری در برابر نوسانات بازار و سوءاستفاده‌ها عمل می‌کند. این آموزش، به مردم امکان می‌دهد تا منابع خود را به‌درستی مدیریت کنند و از زیان‌های مالی در امان بمانند.

این اصل، بر اهمیت توانمندسازی مردم از طریق آموزش تأکید دارد. آگاهی اقتصادی، چونان نوری، تاریکی نابرابری را از میان می‌برد.

نقد سرمایه‌گذاری نادرست

تصمیم‌گیری‌های نادرست مالی، چون خرید زمین یا طلا بدون تحلیل صحیح، به زیان‌های مالی و اجتماعی منجر می‌شود. مردم، به دلیل ناآگاهی، دارایی‌های خود را در سرمایه‌گذاری‌های بی‌ثمر از دست می‌دهند.

این نقد، بر ضرورت آموزش صحیح در زمینه سرمایه‌گذاری تأکید دارد. آگاهی، چونان راهنمایی حکیم، مردم را از افتادن در دام زیان‌های مالی حفظ می‌کند.

جمع‌بندی بخش پنجم

این بخش، به نقد ناکارآمدی‌های ناشی از فقدان آموزش اقتصادی و تمرکز علم دینی بر مسائل سنتی پرداخت. آموزش همگانی و به‌روزرسانی دانش علما، چونان دو بال، جامعه را به سوی پیشرفت و عدالت هدایت می‌کنند. ناآگاهی، ریشه استثمار و ناکارآمدی است، و آموزش، کلیدی برای گشودن درهای ترقی.

بخش ششم: احکام فقهی در باب معاملات و اطلاعات محرمانه

حرمت معاملات مبتنی بر اطلاعات محرمانه

افرادی که به اطلاعات محرمانه دسترسی دارند، چونان نگهبانان اسرار جامعه، حق انجام معاملات اقتصادی، چه مستقیم و چه غیرمستقیم، ندارند. این معاملات، به استثمار و فساد منجر می‌شوند و حرام‌اند.

این حکم فقهی، بر ضرورت حفظ عدالت در نظام اقتصادی تأکید دارد. اطلاعات محرمانه، چونان امانتی است که باید از سوءاستفاده حفظ شود.

محدودیت‌های افراد در جایگاه‌های محرمانه

افرادی که در جایگاه‌های محرمانه، مانند وزرا، قضات و علما، قرار دارند، به دلیل دسترسی به اطلاعات حساس، از انجام معاملات اقتصادی منع شده‌اند. این محدودیت، چونان حصاری، از سوءاستفاده و فساد جلوگیری می‌کند.

این اصل، بر اهمیت شفافیت و عدالت در نظام اقتصادی تأکید دارد. افراد در جایگاه‌های حساس، باید از فعالیت‌های اقتصادی اجتناب ورزند تا اعتماد عمومی حفظ شود.

نقد معاملات علما

معاملات اقتصادی علما، به دلیل دسترسی به اطلاعات گسترده، به فساد و استثمار منجر می‌شود و حرام است. علما، چونان راهنمایان جامعه، باید از کاسبی اجتناب کنند و به هدایت دینی و علمی بپردازند.

این دیدگاه، بر جدایی نقش علما از فعالیت‌های اقتصادی تأکید دارد. کاسبی علما، چونان سایه‌ای تاریک، اعتماد عمومی را تضعیف می‌کند.

پیامدهای معاملات علما

علمایی که به کاسبی می‌پردازند، به دلیل مالکیت و سلطه بر منابع، به فساد و استثمار منجر می‌شوند. این امر، چونان زخمی بر پیکر جامعه، اعتماد و سلامت اجتماعی را تضعیف می‌کند.

این نقد، بر ضرورت حفظ شأن علما تأکید دارد. نقش آن‌ها، باید محدود به هدایت و آگاهی‌بخشی باشد، نه کاسبی و سودجویی.

محدودیت‌های طلاب

طلاب، به دلیل جایگاه دینی خود، با محدودیت‌هایی در رفتار و فعالیت‌های اقتصادی مواجه‌اند. آن‌ها، چونان پرچم‌داران دین، نمی‌توانند مانند افراد عادی عمل کنند و باید شأن خود را حفظ کنند.

این اصل، بر اهمیت حفظ اعتبار دینی طلاب تأکید دارد. محدودیت‌های آن‌ها، چونان نشانه‌ای از تقوا، جایگاهشان را والا می‌سازد.

جمع‌بندی بخش ششم

این بخش، به احکام فقهی در باب معاملات و اطلاعات محرمانه پرداخت. منع معاملات مبتنی بر اطلاعات محرمانه و محدودیت‌های علما و طلاب، چونان ستون‌هایی، عدالت اقتصادی را حفظ می‌کنند. این احکام، از فساد و استثمار جلوگیری کرده و راه را برای جامعه‌ای عادلانه هموار می‌سازند.

بخش هفتم: نقش دولت در نظام اقتصادی اسلامی

نقش تصدی‌گری دولت

دولت در نظام اسلامی، چونان امانت‌داری حکیم، باید نقش تصدی‌گری ایفا کند و از کاسبی و فعالیت‌های اقتصادی مستقیم اجتناب ورزد. این نقش، چونان سپری، از سوءاستفاده و ناکارآمدی جلوگیری می‌کند.

این دیدگاه، بر جدایی نقش دولت از فعالیت‌های اقتصادی تأکید دارد. دولت باید به مدیریت و نظارت بپردازد، نه رقابت با مردم در کاسبی.

نقد کاسبی دولت

دولت و نهادهای حکومتی، در صورت ورود به فعالیت‌های اقتصادی، چونان گرگانی در لباس چوپان، به سوءاستفاده و ناکارآمدی منجر می‌شوند. این کاسبی، منابع عمومی را کاهش داده و نابرابری را تشدید می‌کند.

این نقد، بر ضرورت تمرکز دولت بر وظایف نظارتی تأکید دارد. کاسبی دولت، چونان سمی مهلک، اعتماد عمومی را زائل می‌سازد.

ضرورت باز بودن دست مردم

برای اجرای صحیح خمس و مالیات، دست مردم در فعالیت‌های اقتصادی باید باز باشد. دولت، چونان باغبانی حکیم، باید زمینه رشد مردم را فراهم کند، نه آنکه با آن‌ها در کاسبی رقابت نماید.

این اصل، بر اهمیت آزادی اقتصادی مردم تأکید دارد. رقابت دولت با مردم، چونان بادی سرد، اعتماد و کارایی اقتصادی را متزلزل می‌سازد.

جمع‌بندی بخش هفتم

این بخش، بر نقش تصدی‌گری دولت و نقد کاسبی آن تأکید کرد. دولت، به‌عنوان امانت‌دار جامعه، باید از فعالیت‌های اقتصادی اجتناب ورزد و دست مردم را در کاسبی باز بگذارد. این اصول، چونان پایه‌هایی استوار، نظام اقتصادی عادلانه‌ای را بنا می‌کنند.

نتیجه‌گیری نهایی

این نوشتار، با الهام از درس‌گفتار شماره ۱۴۰۵، به کاوش در نقش دانش، اطلاعات و فناوری در زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی جامعه اسلامی پرداخت. دانش، چونان کلیدی زرین، درهای پیشرفت را می‌گشاید و آگاهی‌بخشی، چونان فریضه‌ای الهی، از استثمار و نابرابری جلوگیری می‌کند. آیات قرآن کریم، چونان مشعل‌هایی فروزان، بر اهمیت علم و عدالت تأکید دارند. قاعده زکات علم، نشر دانش را واجب می‌داند و محدودیت‌های فقهی، از سوءاستفاده اطلاعات محرمانه جلوگیری می‌کند. دولت و علما، به‌عنوان راهنمایان جامعه، باید از کاسبی اجتناب ورزند و به نشر آگاهی و تصدی‌گری بپردازند. تحقق جامعه‌ای اسلامی و پیشرفته، در گرو به‌روزرسانی دانش، شفافیت اطلاعات و اجرای عدالت است.