متن تحقیق

فقه علمی: زیرساخت‌های روانی و اجتماعی اقتصاد اسلامی و ضرورت رفع صفات فقر

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۴۳۲)

دیباچه: اقتصاد اسلامی و اصلاح زیرساخت‌های روانی و اجتماعی

اقتصاد اسلامی، چونان چشمه‌ای زلال، حیات‌بخش جامعه‌ای است که در آن عدالت و کرامت انسانی در کانون توجه قرار دارد. بااین‌حال، تحقق این آرمان والا، تنها با توزیع ثروت میسر نمی‌گردد، بلکه نیازمند بازسازی عمیق زیرساخت‌های روانی و اجتماعی است که چونان ریشه‌های درختی تنومند، جامعه را استوار می‌سازند. درس‌گفتار شماره ۱۴۳۲، با رویکردی فقهی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی، بر این حقیقت تأکید دارد که بدون درمان امراض روانی و اخلاقی ناشی از فقر، تزریق ثروت نه‌تنها گرهی از مشکلات جامعه نمی‌گشاید، بلکه بیماری‌های مزمن فقر را تشدید می‌کند. این نوشتار، با تکیه بر کلام نورانی ائمه معصومین علیهم‌السلام و آیات قرآن کریم، به تحلیل عمیق این چالش‌ها پرداخته و راهکارهایی برای رفع صفات فقر و تحقق اقتصاد اسلامی ارائه می‌دهد. با بهره‌گیری از تمثیلات فاخر و زبانی متین، این متن می‌کوشد تا برای پژوهشگران حوزه فقه، اقتصاد و جامعه‌شناسی، الگویی روشن و علمی ارائه کند.

بخش نخست: ضرورت ساماندهی اقتصاد اسلامی و پیوند آن با زیرساخت‌های اجتماعی

اقتصاد اسلامی، زیربنای سلامت دینی و اجتماعی

اقتصاد اسلامی، چونان ستونی استوار، پایه‌های سلامت دینی و اجتماعی جامعه را تقویت می‌کند. تا زمانی که امور اقتصادی در جامعه اسلامی سامان نیابد، مشکلات دینی و اجتماعی، چونان زخم‌هایی ناسور، پیکره جامعه را رنجور خواهند ساخت. این اصل، بر پیوند عمیق میان اقتصاد و دین تأکید دارد و نشان می‌دهد که بدون اصلاح نظام اقتصادی، تحقق آرمان‌های دینی و اجتماعی ممکن نیست. تاریخ جوامع اسلامی در طول سده‌ها گواه آن است که بسیاری از مشکلات، ریشه در ناکارآمدی نظام اقتصادی و خرابی زیرساخت‌های اجتماعی داشته‌اند.

تجربه تاریخی و خرابی زیرساخت‌ها

تجربه تاریخی جوامع اسلامی در طول هزار سال، چونان آیینه‌ای شفاف، نشان‌دهنده آن است که بخش عمده مشکلات، ریشه در مسائل اقتصادی و خرابی زیرساخت‌های اجتماعی و روانی داشته است. این خرابی‌ها، چونان جاده‌های ناهموار، مانع از حرکت پویای جامعه به سوی پیشرفت و عدالت شده‌اند. بازنگری در این تجارب تاریخی، چونان مشعلی هدایتگر، ضرورت اصلاح زیرساخت‌ها را برای تحقق اقتصاد اسلامی آشکار می‌سازد.

ناکارآمدی ثروت بدون اصلاح زیرساخت‌ها

تزریق ثروت به جامعه، بدون اصلاح زیرساخت‌های روانی و اجتماعی، چونان ریختن آب بر سنگ است که نه نفوذ می‌کند و نه حیات می‌بخشد. حتی اگر ثروت چندین کشور به جامعه‌ای سرازیر شود، بدون بازسازی زیرساخت‌ها، مشکلات نه‌تنها حل نمی‌شوند، بلکه چونان بیماری‌ای مزمن، تشدید می‌گردند. این حقیقت، بر اهمیت زیرساخت‌های روانی و اجتماعی به‌عنوان پیش‌نیاز اقتصاد اسلامی تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش نخست

اقتصاد اسلامی، چونان قلبی تپنده، حیات جامعه را تضمین می‌کند، اما این حیات تنها با اصلاح زیرساخت‌های روانی و اجتماعی ممکن است. تجربه تاریخی نشان می‌دهد که خرابی این زیرساخت‌ها، ریشه بسیاری از مشکلات جوامع اسلامی بوده است. بدون بازسازی این بنیان‌ها، تزریق ثروت نه‌تنها گرهی نمی‌گشاید، بلکه بیماری‌های اجتماعی را عمیق‌تر می‌کند. این بخش، بر ضرورت ساماندهی نظام اقتصادی و اصلاح زیرساخت‌ها به‌عنوان پیش‌نیاز تحقق عدالت و پیشرفت تأکید دارد.

بخش دوم: زیرساخت‌های معیوب و امراض روانی ناشی از فقر

امراض روانی و اخلاقی، مانع تحقق اقتصاد اسلامی

زیرساخت‌های معیوب روانی و اخلاقی، چونان زهری مهلک، در نهاد انسان‌ها نفوذ کرده و مانع از تحقق جامعه‌ای مؤمن و پویا می‌شوند. این امراض، که ریشه در سده‌های طولانی فقر و محرومیت دارند، چونان عفونتی مزمن، نیازمند درمان‌های عمیق و گاه جراحی‌های اجتماعی هستند. بدون رفع این بیماری‌ها، ثروت و منابع مالی، مانند غذایی که به بیمار سرطانی داده شود، نه‌تنها شفا نمی‌بخشد، بلکه حال او را وخیم‌تر می‌کند.

تشبیه زیرساخت‌ها به جاده‌های اجتماعی

زیرساخت‌های روانی و اجتماعی، چونان جاده‌ها و ریل‌هایی هستند که حرکت اجتماعی نوین را ممکن می‌سازند. بدون اصلاح این جاده‌ها، هرگونه تلاش برای پیشرفت، مانند حرکت کاروانی بر زمینی ناهموار است که به سرانجام نمی‌رسد. این تشبیه، بر ضرورت بازسازی زیرساخت‌ها برای پویایی اقتصادی و اجتماعی تأکید دارد و نشان می‌دهد که بدون این اصلاحات، جامعه در گرداب مشکلات باقی خواهد ماند.

بیماری‌های مزمن فقر و ضرورت جراحی اجتماعی

صفات فقر، چونان بیماری‌هایی مزمن که سده‌ها در نهاد جامعه ریشه دوانده‌اند، به عفونتی عمیق تبدیل شده‌اند که با داروهای ساده درمان نمی‌شوند. این بیماری‌ها، که در روان و رفتار افراد نفوذ کرده‌اند، نیازمند جراحی‌های اجتماعی و اصلاحات عمیق هستند. بدون این اقدامات، جامعه چونان بیماری است که با وجود تزریق دارو، همچنان در بستر ناتوانی باقی می‌ماند.

ناکارآمدی اقدامات پس از انقلاب در اصلاح زیرساخت‌ها

پس از انقلاب، به دلیل عدم توجه کافی به زیرساخت‌های روانی و اجتماعی، مشکلات اقتصادی همچنان پابرجا مانده‌اند. این ناکارآمدی، چونان آتشی زیر خاکستر، نشان‌دهنده ضرورت بازنگری در سیاست‌های اقتصادی و تمرکز بر اصلاح زیرساخت‌هاست. بدون این بازنگری، تلاش‌ها برای بهبود وضعیت اقتصادی، مانند کاشتن بذری در خاک شوره‌زار است که ثمری نمی‌دهد.

جمع‌بندی بخش دوم

زیرساخت‌های معیوب روانی و اخلاقی، چونان زنجیری بر پای جامعه، مانع از تحقق اقتصاد اسلامی شده‌اند. این امراض، که ریشه در سده‌های طولانی فقر دارند، نیازمند درمان‌های عمیق و جراحی‌های اجتماعی هستند. تشبیه این زیرساخت‌ها به جاده‌های اجتماعی، بر ضرورت بازسازی آن‌ها برای پویایی جامعه تأکید دارد. ناکارآمدی اقدامات پس از انقلاب، نشان‌دهنده نیاز به بازنگری در سیاست‌های اقتصادی و تمرکز بر اصلاح زیرساخت‌هاست.

بخش سوم: صفات فقر و تأثیرات روانی و اجتماعی آن

تکاثر و اکتثار، نتیجه بیماری‌های روانی فقر

گرایش به تکاثر و اکتثار، چونان سایه‌ای سنگین، بر روان جامعه افتاده و نتیجه بیماری‌های روانی ناشی از فقر است. حتی افرادی که از نظر مادی غنی‌اند، به دلیل نفوذ صفات فقر در روانشان، به انباشت ثروت و مال‌اندوزی روی می‌آورند. این گرایش، مانند بیماری‌ای است که قلب و روح جامعه را مسموم می‌کند و مانع از تحقق عدالت و انفاق می‌شود.

فقر روانی در غنی و فقیر

صفات فقر، چونان زهری که در رگ‌های جامعه جاری است، نه‌تنها فقرا، بلکه اغنیا را نیز از نظر روانی بیمار کرده است. این بیماری، مانند آتشی نهفته، در رفتار و تصمیم‌گیری‌های هر دو گروه نفوذ کرده و مانع از تحقق غنای حقیقی می‌شود. اصلاح این بیماری‌ها، چونان کلیدی برای گشودن قفل مشکلات اجتماعی و اقتصادی است.

تشبیه فقر به بیماری سرطانی

تزریق ثروت به جامعه‌ای که از بیماری‌های روانی فقر رنج می‌برد، مانند دادن غذا به بیمار سرطانی است که نه‌تنها شفا نمی‌یابد، بلکه حالش وخیم‌تر می‌شود. این تشبیه، بر ناکارآمدی ثروت بدون درمان زیرساخت‌های روانی تأکید دارد و نشان می‌دهد که بدون اصلاح این بیماری‌ها، هیچ پیشرفتی ممکن نیست.

ضرورت قانونمندی و اجرای برنامه‌های اصلاحی

رفع بیماری‌های روانی و اجتماعی ناشی از فقر، نیازمند قانونمندی، مصوبات و اجرای برنامه‌های اصلاحی است. این اقدامات، مانند نقشه‌ای دقیق برای ساخت بنایی استوار، باید با دقت و نظام‌مندی اجرا شوند تا جامعه از گرداب فقر رهایی یابد. بدون این رویکرد علمی، تلاش‌ها مانند پراکندن بذر در باد است که به بار نمی‌نشیند.

حسرت و انباشت ثروت

حسرت و ترس از فقر، چونان شبحی که بر روان افراد سایه افکنده، آن‌ها را به انباشت سکه و اموال سوق می‌دهد. این رفتار، مانند تلاش برای پر کردن چاهی بی‌انتها، نشانه بیماری روانی فقر است که حتی در حضور ثروت، افراد را از بخشش و انفاق بازمی‌دارد.

خطرات انباشت ثروت

انباشت ثروت در خانه‌ها، چونان ذخیره باروت در انبار، به افزایش جرایم، از جمله قتل‌های خانگی و دزدی، منجر می‌شود. این خطر، مانند آتشی که در کمین است، نتیجه عدم اعتماد به سیستم‌های اقتصادی و اجتماعی است و ضرورت ایجاد امنیت روانی و اجتماعی را برجسته می‌کند.

عدم اعتماد به سیستم‌های اقتصادی و اجتماعی

انباشت ثروت، چونان دیواری که افراد دور خود می‌کشند، نتیجه عدم اعتماد به سیستم‌های اقتصادی و اجتماعی است. این عدم اعتماد، مانند شکافی عمیق، ریشه در صفات فقر دارد و مانع از گردش سالم ثروت در جامعه می‌شود. اصلاح این وضعیت، نیازمند تقویت زیرساخت‌های اجتماعی و ایجاد اعتماد عمومی است.

جمع‌بندی بخش سوم

صفات فقر، چونان زنجیری نامرئی، روان افراد و جامعه را در اسارت خود نگه داشته‌اند. گرایش به تکاثر، حسرت، انباشت ثروت و عدم اعتماد به سیستم‌ها، همگی نشانه‌های بیماری روانی فقر هستند که حتی اغنیا را نیز گرفتار کرده‌اند. این بیماری‌ها، مانند زهری که در رگ‌های جامعه جاری است، مانع از تحقق اقتصاد اسلامی می‌شوند. اصلاح این صفات، نیازمند قانونمندی، برنامه‌ریزی و تقویت زیرساخت‌های اجتماعی است تا جامعه به سوی غنا و پویایی حرکت کند.

بخش چهارم: صفات فقر در کلام ائمه معصومین علیهم‌السلام

فقیر، اسیر نگاه به دیگران

در کلام نورانی ائمه معصومین علیهم‌السلام، فقیر به اسیری تشبیه شده که در بند نگاه به دیگران است: «الْفَقِيرُ أَسِيرٌ». این اسارت، مانند زنجیری است که فقیر را از استقلال روانی و اجتماعی محروم می‌کند و او را به سوی وابستگی و سرگردانی سوق می‌دهد.

الْفَقِيرُ أَسِيرٌ

فقیر، اسیر است.

فقدان اختیار در فقیر

کلام معصوم علیه‌السلام فرموده: «لَا خَيَارَ لَهُ»، یعنی فقیر از اختیار محروم است. این فقدان اختیار، مانند از دست دادن سکان کشتی در طوفان، فقیر را به سوی سرگردانی و بی‌ثباتی می‌کشاند. این صفت، بر ضرورت تقویت اراده و استقلال در اقتصاد اسلامی تأکید دارد.

لَا خَيَارَ لَهُ

فقیر اختیاری ندارد.

کشش فقر و بی‌ثباتی

در کلام ائمه علیهم‌السلام آمده است: «وَالْفَقْرُ يَمُدُّهُ»، یعنی فقر، فقیر را به این سو و آن سو می‌کشد. این کشش، مانند بادی که آشغالی سبک را به هر سو می‌برد، فقیر را از ثبات و هدفمندی محروم می‌کند. این تشبیه، بر شکنندگی و بی‌ثباتی فقیر و ضرورت ایجاد ثبات در جامعه تأکید دارد.

وَالْفَقْرُ يَمُدُّهُ

فقر، او را به این سو و آن سو می‌کشد.

فقر در غنا

کلام معصوم علیه‌السلام فرموده: «الْفَقِيرُ افْتَقَرَ فِي غِنَائِهِ»، یعنی فقیر حتی در حالت غنا نیز فقرزده است. این صفت، مانند معتادی که پس از ترک، با دیدن محرک‌ها آه می‌کشد، نشان‌دهنده نفوذ عمیق بیماری‌های فقر در روان است. این حقیقت، بر ضرورت درمان ریشه‌ای این بیماری‌ها تأکید دارد.

الْفَقِيرُ افْتَقَرَ فِي غِنَائِهِ

فقیر، حتی در غنای خود فقرزده است.

ترس از بخشش و خودشناسی

فقیر، حتی در حالت غنا، به دلیل ترس از فقر، در بخشش دست‌دست می‌کند. این رفتار، مانند تردید بیماری که از مصرف دارو می‌ترسد، نشانه نفوذ صفات فقر در روان است. شناخت این صفات، مانند آیینه‌ای که حقیقت را بازمی‌تاباند، به خودشناسی کمک می‌کند و پیش‌نیاز اصلاح رفتارهای اقتصادی و اجتماعی است.

شکر و غضب در فقر و غنا

کلام معصوم علیه‌السلام فرموده: «تَشَكَّرَ إِذَا جَاءَتْ وَتَغَضَّبَ إِذَا افْتَقَرَتْ»، یعنی فقیر در سیری شکر می‌کند و در گرسنگی خشمگین می‌شود. این رفتار، مانند نوسانات بیماری که با هر تغییری واکنش نشان می‌دهد، بر تأثیر روانی فقر بر رفتار و ضرورت ایجاد تعادل عاطفی تأکید دارد.

تَشَكَّرَ إِذَا جَاءَتْ وَتَغَضَّبَ إِذَا افْتَقَرَتْ

در سیری شکر می‌کند و در گرسنگی خشمگین می‌شود.

شکر مفرط و تملق

شکر مفرط در برابر دریافت غذا، مانند تملقی است که از فقر روانی سرچشمه می‌گیرد. این رفتار، مانند فریادی خاموش از عمق وابستگی، نشان‌دهنده عدم استقلال روانی است. اصلاح این فرهنگ، مانند بازگرداندن کرامت به انسان، ضرورتی برای تحقق اقتصاد اسلامی است.

خطر گرسنگی و رفتار غیرقابل پیش‌بینی

فقیر گرسنه، مانند گرگی گرسنه، خطرناک و غیرقابل پیش‌بینی است. این خطر، مانند آتشی که در کمین است، بر تأثیر مخرب فقر بر رفتار تأکید دارد. رفع این خطر، مانند خاموش کردن آتشی ویرانگر، نیازمند اقدامات عاجل برای فقرزدایی است.

جمع‌بندی بخش چهارم

کلام ائمه معصومین علیهم‌السلام، چونان مشعلی فروزان، صفات فقر را تبیین کرده و بر ضرورت رفع آن‌ها تأکید دارد. اسارت، فقدان اختیار، بی‌ثباتی، فقر در غنا، ترس از بخشش، شکر مفرط و رفتار غیرقابل پیش‌بینی، همگی نشانه‌های بیماری روانی فقر هستند که جامعه را از پویایی محروم می‌کنند. این بخش، با تکیه بر روایات، بر اهمیت خودشناسی و اصلاح این صفات برای تحقق اقتصاد اسلامی تأکید دارد.

بخش پنجم: نقد فرهنگ فقرگرایی و راهکارهای فقهی

نفی فقر از پیامبر و ائمه علیهم‌السلام

در روایتی نورانی آمده است: «لَا أَبُوكِ بِفَقِيرٍ وَلَا بَعْلِكِ بِفَقِيرٍ»، یعنی نه پدرت فقیر است و نه شوهرت فقیر. این کلام، مانند نوری که تاریکی را می‌زداید، فقر را از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام نفی می‌کند و بر رد فرهنگ فقرگرایی تأکید دارد.

لَا أَبُوكِ بِفَقِيرٍ وَلَا بَعْلِكِ بِفَقِيرٍ

نه پدرت فقیر است و نه شوهرت فقیر.

فقر، نتیجه بی‌توجهی به عقل و دین

کلام معصوم علیه‌السلام فرموده: «لَيْسَ لِلْفُقَرَاءِ أَنْ يَقُولُوا لِمَا أَفْقَرْتَنَا»، یعنی فقرا حق ندارند به خدا بگویند چرا ما را فقیر کردی. این کلام، مانند آیینه‌ای که حقیقت را بازمی‌تاباند، نشان می‌دهد که فقر نتیجه بی‌توجهی به عقل و دین است، نه اراده الهی. این اصل، بر مسئولیت فردی در رفع فقر و رد جبرگرایی تأکید دارد.

لَيْسَ لِلْفُقَرَاءِ أَنْ يَقُولُوا لِمَا أَفْقَرْتَنَا

فقرا حق ندارند بگویند چرا ما را فقیر کردی.

استعمار و فقر

استعمار، استثمار و استکبار، مانند طوفانی ویرانگر، عامل اصلی فقر جوامع اسلامی بوده‌اند. این عوامل، چونان زنجیرهایی که بر پای ملت‌ها بسته شده، جوامع را در عقب‌ماندگی نگه داشته‌اند. مبارزه با این عوامل، مانند گسستن این زنجیرها، ضرورتی برای رهایی از فقر است.

اقتضائات خلقت و اختیار انسانی

خداوند انسان‌ها را با اقتضائات متفاوت خلق کرده، اما فقر نتیجه انتخاب‌های نادرست است. قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا» (انسان: ۳)، یعنی ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد و خواه ناسپاس. این آیه، مانند مشعلی که مسیر را روشن می‌کند، بر اختیار انسان در انتخاب مسیر غنا یا فقر تأکید دارد.

إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا

ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد و خواه ناسپاس.

فقر، شر مطلق

کلام معصوم علیه‌السلام فرموده: «الْفَقْرُ هُوَ الشَّرُّ»، یعنی فقر، شر مطلق است که تمام شرها را در بر می‌گیرد. این حصر، مانند خط‌کشی که مرزهای حقیقت را مشخص می‌کند، بر عمق تأثیر فقر بر همه جنبه‌های زندگی تأکید دارد و ضرورت رفع آن را آشکار می‌سازد.

الْفَقْرُ هُوَ الشَّرُّ

فقر، شر است.

جمع‌بندی بخش پنجم

کلام ائمه معصومین علیهم‌السلام و آیات قرآن کریم، مانند مشعل‌هایی فروزان، بر ضرورت رفع فقر و نقد فرهنگ فقرگرایی تأکید دارند. نفی فقر از پیامبر و ائمه، رد جبرگرایی، و تأکید بر مسئولیت فردی در رفع فقر، الگویی برای اصلاح جامعه ارائه می‌دهند. استعمار و استکبار، به‌عنوان عوامل اصلی فقر، باید با مبارزه‌ای همه‌جانبه مهار شوند. این بخش، بر نقش اختیار انسانی و ضرورت رفع فقر به‌عنوان شر مطلق تأکید دارد.

بخش ششم: زکات، انفاق و اصلاح فرهنگ فقر

زکات، اوساخ الناس

در روایات آمده است: «أَوْسَاخُ النَّاسِ»، یعنی زکات، چرک و کثافت اموال است که به فقرا داده می‌شود. این تعبیر، مانند زنگ بیدارباشی، برای تحریک فقرا به خروج از فقر و پرهیز از وابستگی به زکات است. این استراتژی فقهی، مانند کلیدی که قفل وابستگی را می‌گشاید، بر ضرورت فقرزدایی تأکید دارد.

أَوْسَاخُ النَّاسِ

زکات، چرک اموال است.

ممنوعیت زکات برای سادات

سادات، به دلیل کرامتشان، از گرفتن زکات منع شده‌اند و خمس برای آن‌ها تعیین شده است. این حکم، مانند سپری که کرامت را حفظ می‌کند، بر ضرورت پرهیز از فرهنگ فقرگرایی و حفظ عزت نفس تأکید دارد.

انفاق مستقیم به فقرای آبرومند

انفاق باید مستقیماً به فقرای آبرومند داده شود، نه از طریق واسطه‌ها. این اصل، مانند پلی که مستقیماً به مقصد می‌رسد، بر حفظ کرامت فقرا و حذف واسطه‌گری در انفاق تأکید دارد. نذر برای امامان نیز باید به همین شیوه به فقرای آبرومند اختصاص یابد.

نقد فرهنگ فقرگرایی در روایات تاریخی

برخی روایات تاریخی، مانند داستان‌هایی درباره فقر عالمان دینی، اغراق‌آمیز و غیرواقعی‌اند. این روایات، مانند پرده‌ای که حقیقت را می‌پوشاند، نتیجه فرهنگ فقرگرایی است که برای توجیه محرومیت جوامع اسلامی ترویج شده است. بازنگری در این روایات، مانند زدودن غبار از آیینه، ضرورتی برای اصلاح فرهنگ اجتماعی است.

جمع‌بندی بخش ششم

زکات، انفاق و احکام مرتبط با آن‌ها، مانند مشعل‌هایی هدایتگر، راه را برای فقرزدایی و اصلاح فرهنگ اجتماعی روشن می‌کنند. تعبیر «اوساخ الناس» برای زکات، ممنوعیت آن برای سادات، و تأکید بر انفاق مستقیم به فقرای آبرومند، همگی الگویی برای حفظ کرامت و رفع وابستگی ارائه می‌دهند. نقد فرهنگ فقرگرایی در روایات تاریخی، بر ضرورت بازنگری در برداشت‌های نادرست و تقویت فرهنگ غنا تأکید دارد.

خاتمه: به سوی جامعه‌ای غنی و پویا

اقتصاد اسلامی، چونان چشمه‌ای جوشان، حیات و پویایی را به جامعه هدیه می‌دهد، اما تحقق آن نیازمند اصلاح زیرساخت‌های روانی و اجتماعی است. صفات فقر، مانند اسارت، فقدان اختیار، بی‌ثباتی و ترس از بخشش، چونان زنجیرهایی بر پای جامعه، مانع از پیشرفت می‌شوند. کلام ائمه معصومین علیهم‌السلام، مانند مشعل‌هایی فروزان، بر شر بودن فقر و ضرورت رفع آن تأکید دارند. قرآن کریم نیز با آیه «ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد و خواه ناسپاس»، بر اختیار انسان در انتخاب مسیر غنا تأکید می‌کند. استعمار و استکبار، مانند طوفان‌هایی ویرانگر، جوامع اسلامی را در فقر نگه داشته‌اند، اما با قانونمندی، اجرای برنامه‌های اصلاحی و تقویت زیرساخت‌های اجتماعی، می‌توان این زنجیرها را گسست. علم دینی و مراکز علمی باید با شناسایی و حذف صفات فقر، راه را برای تحقق جامعه‌ای عادلانه و پویا هموار سازند. این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار استاد فرزانه قدس‌سره، می‌کوشد تا الگویی برای فقرزدایی و تحقق اقتصاد اسلامی ارائه دهد، تا جامعه اسلامی چونان درختی تنومند، در سایه عدالت و غنا به بار نشیند.