متن تحقیق

کتاب فقه علمی: تأملی در حرام‌خواری و پیامدهای آن در پرتو آیات و روایات

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه ۱۴۶۲)

دیباچه: درآمدی بر حرام‌خواری و تأثیرات آن

حرام‌خواری، به مثابه زهری مهلک در کالبد حیات فردی و اجتماعی، از منظر فقه شیعی، یکی از موضوعات عمیق و بنیادین است که تأثیراتی گسترده بر ابعاد معنوی، روانی و اجتماعی انسان دارد. این نوشتار، با تأمل در درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به بررسی این موضوع با رویکردی علمی و جامع می‌پردازد. هدف، تبیین جایگاه حرام‌خواری در نظام فقهی و تأثیرات آن بر زندگی انسان است که با استناد به آیات قرآن کریم و روایات معصومین علیهم‌السلام، چونان چراغی راهنما، مسیر سعادت را برای جامعه اسلامی روشن می‌سازد. این کتاب، با نگاهی عمیق به رابطه میان اعمال انسان و پیامدهای آن، به دنبال ارائه نظامی منسجم و آکادمیک است که نه تنها به اصلاح رفتارهای فردی، بلکه به بهبود ساختارهای اجتماعی نیز یاری رساند.

بخش نخست: جایگاه دین در تبیین مفاهیم متعالی

مشکلات فهم مفاهیم دینی برای اهل دنیا

دین، به‌ویژه اسلام، چونان بوستانی سرشار از معارف متعالی، دارای بیانی عمیق است که برای ذهن‌های مادی‌گرا، به دلیل سنگینی و عمق مفاهیم، دشوارالفهم می‌نماید. این دشواری، ریشه در ماهیت هدایتی دین دارد که برای اصلاح باطن و ظاهر انسان طراحی شده است. برخلاف علوم بشری که به ظواهر امور می‌پردازند، دین با نگاهی الهی، به اصلاح امور معنوی و اخلاقی انسان می‌پردازد و از این‌رو، فهمی عمیق‌تر را طلب می‌کند.

این تمایز، دین را از علوم مادی متمایز می‌سازد. انسان مادی‌گرا ممکن است به فهم امور ظاهری چون ناپسند بودن تجاوز، خیانت یا سرقت بسنده کند، اما درک احکام عمیق‌تر دینی، مانند قسط، عدل یا حرمت برخی امور، نیازمند نگاهی الهی است که از هدایت دینی سرچشمه می‌گیرد.

اجماع جهانی بر ناپسند بودن برخی اعمال

تمامی انسان‌ها، اعم از دیندار و غیر دیندار، بر ناپسند بودن اعمالی چون تجاوز، خیانت و سرقت اتفاق نظر دارند. این اجماع، نشان‌دهنده وجود یک فهم مشترک اخلاقی در میان بشر است. بااین‌حال، احکام عمیق‌تر دینی، مانند حرمت مال غصبی یا تأثیرات معنوی حرام‌خواری، فراتر از این فهم عمومی است و نیازمند هدایت الهی است.

انسان مادی‌گرا ممکن است ناپسند بودن سرقت را درک کند، اما تأثیرات معنوی مال حرام، چونان سایه‌ای نامرئی، از دید او پنهان می‌ماند. دین، با تبیین این امور، انسان را به سوی فهمی ژرف‌تر هدایت می‌کند.

نقش دین در ارشاد به سوی خیرات و تبیین امور پنهان

دین، چونان چشمه‌ای زلال، نه تنها انسان را به سوی خیرات واضح هدایت می‌کند، بلکه به تبیین اموری می‌پردازد که از فهم بشر عادی پنهان است. به عنوان مثال، تأثیرات حرام‌خواری بر قساوت قلب، هاری و بدبختی، امری است که علم مدرن قادر به اثبات آن نیست، اما دین با نگاهی الهی، این روابط را روشن می‌سازد.

این نقش ارشادی، دین را به مثابه مشعلی فروزان قرار می‌دهد که مسیر سعادت را برای انسان روشن می‌کند. تبیین این امور، نیازمند نگاهی عمیق به روایات و آیات قرآن کریم است که در ادامه بررسی می‌شود.

بخش دوم: پیامدهای حرام‌خواری در ابعاد معنوی و اجتماعی

سلسله‌مراتب پیامدهای حرام‌خواری

حرام‌خواری، چونان زهری که به تدریج در جان انسان نفوذ می‌کند، به قساوت قلب منجر می‌شود. این قساوت، به مثابه خاکستری که بر آتش عقل می‌نشیند، انسان را به سوی هاری و در نهایت به جنایت، کشتار و ستم سوق می‌دهد. این سلسله‌مراتب، نشان‌دهنده تأثیر عمیق گناه بر روان و رفتار انسان است.

این دیدگاه، با روان‌شناسی مدرن نیز همخوانی دارد که نشان می‌دهد عادات نادرست می‌توانند به اختلالات روانی و رفتاری منجر شوند. حرام‌خواری، به‌عنوان یک گناه بنیادین، نه تنها فرد را از ارزش‌های اخلاقی دور می‌کند، بلکه به تخریب پیوندهای اجتماعی نیز می‌انجامد.

ناتوانی بشر مادی در درک تأثیرات حرام‌خواری

انسان مادی‌گرا، به دلیل محدودیت در فهم امور معنوی، قادر به درک تأثیرات منفی مال حرام نیست. به عنوان مثال، او نمی‌تواند رابطه میان پوشیدن کفش غصبی و وقوع مصیبت‌هایی مانند تصادف یا بیماری را درک کند. این امور، چونان رازی در دل حکمت الهی، از دید علم بشری پنهان می‌مانند.

دین، با تبیین این روابط، انسان را به سوی فهمی عمیق‌تر هدایت می‌کند. به عنوان مثال، اگر کسی کفش غصبی به پا کند و دچار مصیبت شود، این امر نه تنها نتیجه طبیعی گناه است، بلکه نشانه‌ای از فقدان برکت در مال حرام است.

پیامدهای منفی مال حرام در زندگی دنیوی

مال حرام، هرچند ممکن است ظاهراً زندگی مرفهی ایجاد کند، فاقد برکت است و می‌تواند به مصیبت‌هایی مانند بیماری فرزندان، آتش‌سوزی یا تصادف منجر شود. این مصیبت‌ها، چونان سایه‌ای شوم، زندگی فرد را در بر می‌گیرند و او را از سعادت واقعی محروم می‌کنند.

بااین‌حال، لازم است میان مصیبت‌های ناشی از گناه و مصیبت‌های آزمایشی یا ترفیعی تمایز قائل شد. برخی مصیبت‌ها به‌عنوان ابتلاء یا ترفیع الهی رخ می‌دهند، اما مال حرام به‌طور خاص، به دلیل فقدان برکت، به مصیبت‌های دنیوی و اخروی منجر می‌شود.

تفاوت زندگی با برکت و بی‌برکت

زندگی با مال حرام، هرچند ظاهراً مرفه باشد، چونان کویری بی‌آب و علف، فاقد صفا و آرامش است. در مقابل، زندگی ساده با مال حلال، مانند چشمه‌ای جوشان، سرشار از عشق و آرامش است. این تفاوت، نشان‌دهنده اهمیت کیفیت معنوی زندگی در برابر ظاهر مادی آن است.

به عنوان مثال، فردی با مال حرام ممکن است در خودرویی مجلل نشسته باشد، اما دعواها و ناآرامی‌های زندگی‌اش، او را از آرامش محروم می‌کند. در مقابل، فردی با مال حلال، حتی اگر بر موتورسیکلتی ساده سوار باشد، از عشق و صفا بهره‌مند است.

بخش سوم: روایات و آیات قرآنی در باب حرام‌خواری

روایات در باب تأثیرات مال حرام

در روایات، به‌ویژه در باب دوم وسائل‌الشیعه (جلد دوازدهم، کتاب تجارت)، آمده است که مال حرام بر نطفه، لقمه و فرزندان اثر منفی می‌گذارد. این تأثیرات، به‌صورت تدریجی و ذره‌ذره در زندگی انسان ظاهر می‌شوند و چونان سایه‌ای، سعادت او را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند.

به عنوان مثال، در روایتی از امام ابوالحسن علیه‌السلام نقل شده است: «إنَّ الحرامَ لا يَنْمي»، یعنی مال حرام رشد نمی‌کند. این سخن، به این معناست که مال حرام، حتی اگر ظاهراً افزایش یابد، فاقد برکت و خیر است.

این روایت، بر تفاوت کیفی میان مال حلال و حرام تأکید دارد. مال حرام ممکن است در ظاهر افزایش یابد، اما به دلیل فقدان برکت، نمی‌تواند سعادت واقعی به ارمغان آورد.

فقدان برکت در مال حرام

روایت مذکور ادامه می‌دهد: «وَ إنَّما لَمْ يُبارَكْ لَهُ فيه»، یعنی اگر مال حرام رشد کند، برکت ندارد. برکت، به معنای خیر پایدار و انس معنوی است که در مال حرام وجود ندارد. این فقدان برکت، چونان خاکستری بر آتش، ارزش معنوی مال را از بین می‌برد.

به عنوان تمثیل، مال حرام مانند طلای ناخالص است که با وجود ظاهر فریبنده، عیار و ارزش واقعی برای استفاده معنوی ندارد. طلای خالص، به دلیل نرمی، نیاز به آلیاژ دارد تا استحکام یابد، اما مال حرام، چونان فلزی بی‌ارزش، فاقد کیفیت معنوی است.

عدم پاداش انفاق مال حرام

در روایتی دیگر آمده است: «وَ ما أنْفَقَهُ لَمْ يُوجَرْ عَلَيْهِ»، یعنی انفاق مال حرام هیچ پاداشی ندارد، زیرا این مال متعلق به صاحب اصلی آن است و انفاق آن، چونان بخشیدن از کیسه دیگران، ارزش معنوی ندارد.

این اصل، بر اهمیت مالکیت مشروع در انفاق تأکید دارد. انفاق مال حرام، چون از مال غیر است، در پیشگاه الهی مقبول نیست و نمی‌تواند به سعادت اخروی منجر شود.

مال حرام به‌عنوان توشه آتش

روایت ادامه می‌دهد: «وَ ما خَلَّفَهُ كانَ زادَهُ إلَى النَّارِ»، یعنی مال حرام به‌عنوان توشه‌ای برای آتش جهنم است. این مال، در آخرت به‌صورت مار و عقرب ظاهر شده و صاحبش را آزار می‌دهد.

این تصویر، نشان‌دهنده پیامدهای اخروی مال حرام است که چونان زنجیری، انسان را به سوی عذاب می‌کشاند. مال حرام، به دلیل فقدان برکت، نه تنها در دنیا به مصیبت منجر می‌شود، بلکه در آخرت نیز به عذاب الهی می‌انجامد.

آیات قرآن کریم و حرام‌خواری

قرآن کریم، به‌عنوان منبعی بی‌بدیل، به تبیین پیامدهای حرام‌خواری پرداخته است. در آیه 23 سوره فرقان آمده است:

وَقَدِمْنَا إِلَىٰ مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا

و ما به هر عملی که انجام داده‌اند، می‌پردازیم و آن را چون غباری پراکنده می‌سازیم.

این آیه، بیان می‌کند که اعمال کسانی که حرام را می‌پذیرند، به دلیل فقدان صفا و حقیقت، نابود شده و ارزشی ندارد. این اصل، نشان‌دهنده بطلان اعمال مبتنی بر حرام است که حتی اگر ظاهراً خیر باشند، در پیشگاه الهی بی‌ارزش‌اند.

وضعیت گناهکاران در روز قیامت

سوره فرقان، به‌صورت مفصل به تبیین حق و باطل می‌پردازد. در آیه‌ای دیگر از این سوره آمده است:

قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَىٰ رَبَّنَا ۗ لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا

کسانی که امید به دیدار ما ندارند، گفتند: چرا فرشتگان بر ما نازل نشده‌اند یا پروردگارمان را نمی‌بینیم؟ به‌راستی در دل‌های خود تکبر ورزیده‌اند و سرکشی بزرگی کرده‌اند.

و همچنین:

يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَىٰ يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا

روزی که فرشتگان را ببینند، در آن روز برای گناهکاران هیچ بشارت نیست و می‌گویند: پناهگاهی ممنوع!

این آیات، به وضعیت گناهکاران در روز قیامت اشاره دارند که از اعمال خود سودی نمی‌برند و دچار وحشت و پشیمانی می‌شوند.

پشیمانی گناهکاران در قیامت

در آیه‌ای دیگر از سوره فرقان آمده است:

وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا * يَا وَيْلَتَىٰ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا * لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي ۗ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا

و روزی که ستمکار دست‌های خود را می‌گزد و می‌گوید: ای کاش با رسول راهی برمی‌گزیدم * ای وای بر من، کاش فلانی را دوست خود نمی‌گرفتم * او مرا از یاد خدا گمراه کرد، پس از آنکه به‌سویم آمده بود. و شیطان همواره انسان را واگذارنده است.

این آیات، به پشیمانی گناهکاران از انتخاب دوستان نادرست و دوری از راه پیامبر اشاره دارند. حرام‌خواری، به‌عنوان یک گناه، نتیجه انتخاب‌های نادرست و دوری از هدایت الهی است.

مهجوریت قرآن کریم

در آیه‌ای دیگر آمده است:

وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا

و پیامبر گفت: پروردگارا، قوم من این قرآن را مهجور گرفتند.

این آیه، به مهجور ماندن قرآن کریم به دلیل عدم عمل به احکام آن، از جمله پرهیز از حرام‌خواری، اشاره دارد. مهجوریت قرآن، نتیجه بی‌توجهی به احکام الهی است که حرام‌خواری یکی از مصادیق بارز آن است.

بخش چهارم: تأثیرات حرام‌خواری بر روان و جسم

تأثیرات روانی و معنوی حرام‌خواری

حرام‌خواری، چونان سمی که در روان انسان نفوذ می‌کند، می‌تواند به وسواس و مشکلاتی مانند ناتوانی در انجام غسل منجر شود. این مشکلات، به‌عنوان نشانه‌ای از عذاب الهی، انسان را از آرامش معنوی محروم می‌کنند.

به عنوان مثال، فردی که به دلیل حرام‌خواری دچار وسواس شده، ممکن است در انجام غسل با مشکلات متعدد مواجه شود. این امر، نشان‌دهنده تأثیرات عمیق گناه بر روان انسان است که می‌تواند به اختلالات روانی و معنوی منجر شود.

تأثیرات جسمانی حرام‌خواری

حرام‌خواری، علاوه بر تأثیرات معنوی، می‌تواند به پیامدهای جسمانی مانند کوتاه شدن عمر، تصادف، بیماری فرزندان یا مشکلات جسمانی مانند آرتروز و کمردرد منجر شود. این پیامدها، چونان میوه‌های تلخ درختی مسموم، زندگی انسان را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند.

به عنوان مثال، عالمی که به دلیل مشکلات ناشناخته نمی‌توانست حتی یک قاشق آب بخورد، نمونه‌ای از تأثیرات غیرمستقیم حرام‌خواری است. این مشکلات، نشان‌دهنده فقدان برکت در زندگی است که از گناه سرچشمه می‌گیرد.

مقایسه حرام‌خواری با نجاست

انسان از نجاست یا موجوداتی مانند موش به‌طور غریزی فرار می‌کند، اما از مال حرام، به دلیل عدم باور به آثار آن، دوری نمی‌کند. این ناآگاهی، نتیجه فقدان معرفت دینی و غرق شدن در مادی‌گرایی است.

این مقایسه، نشان‌دهنده محدودیت فهم بشری در برابر حکمت الهی است. دین، با تبیین این خفایا، انسان را به سوی درک عمیق‌تر هدایت می‌کند.

مقایسه حرام‌خواری با خوردن میته

در روایات آمده است که در شرایط اضطرار، خوردن میته جایز است، اما مال حرام حتی در اضطرار نیز جایز نیست. این امر، نشان‌دهنده شدت حرمت مال حرام در فقه شیعی است.

مال حرام، به دلیل تأثیرات عمیق معنوی و اجتماعی، حتی در شرایط اضطرار نیز ممنوع است. این اصل، بر اهمیت حفظ پاکی مال و تأثیرات آن بر سعادت انسان تأکید دارد.

بخش پنجم: ارزش کیفی مال حلال

ارزش معنوی مال حلال

مال حلال، چونان گوهری درخشان، دارای برکت و ارزش معنوی است. یک ریال حلال ممکن است از هزار تومان حرام ارزشمندتر باشد، زیرا مال حلال می‌تواند به درمان بیماری‌هایی مانند سرطان کمک کند، درحالی‌که مال حرام خیر ندارد.

به عنوان مثال، مهر زن به‌عنوان یکی از حلال‌ترین مال‌ها معرفی شده که از عسل شیرین‌تر است. این تمثیل، نشان‌دهنده ارزش معنوی و کیفی مال حلال است که خیر و برکت به همراه دارد.

مقایسه زندگی ثروتمندان و فقرا

ثروتمندان با مال حرام، با وجود ظاهر مرفه، دچار استرس و فلاکت هستند، درحالی‌که فقرا با مال حلال، لذت و آرامش واقعی را تجربه می‌کنند. این مقایسه، نشان‌دهنده اهمیت کیفیت معنوی زندگی است.

به عنوان مثال، کارگری که با نان حلال و ساده زندگی می‌کند، از آرامش و لذتی بهره‌مند است که ثروتمند با مال حرام از آن محروم است. این تفاوت، چونان فرق میان چشمه زلال و کویری خشک، آشکار است.

تأثیر مال غیرشفاف بر عبادت

مال غیرشفاف، اعم از حرام یا شبهه‌ناک، میل به عبادت، علم و خیرات را کاهش می‌دهد و انسان را به خودمحوری سوق می‌دهد. این امر، چونان سایه‌ای تاریک، انسان را از مسیر معنویت دور می‌کند.

به عنوان مثال، در گذشته، مردم پس از نماز جماعت به تعقیبات و مطالعه احادیث می‌پرداختند، اما امروزه، به دلیل مادی‌گرایی، بلافاصله پس از نماز مسجد را ترک می‌کنند. این تغییر رفتار، نشان‌دهنده تأثیر مال غیرشفاف بر کاهش معنویت در جامعه است.

تأثیر حرام‌خواری بر عبادات ظاهری

حتی عبادات ظاهری، اگر با نیت نادرست یا همراه با حرام انجام شوند، می‌توانند به قساوت قلب منجر شوند. به عنوان مثال، فردی که با وجود ایمان و عبادت، به دلیل سفرهای مکرر به مکه و کربلا دچار قساوت قلب شده بود، نمونه‌ای از این تأثیر است.

این مثال، نشان‌دهنده اهمیت خلوص نیت در عبادات است. عبادت، اگر با مال حرام یا نیت نادرست همراه باشد، نه تنها خیر نمی‌آورد، بلکه به انحراف معنوی منجر می‌شود.

بخش ششم: ضرورت رویکرد علمی به فقه

نیاز به اقتصاد فقهی در علم دینی

علم دینی، به‌عنوان مرکز فکری و فقهی جامعه اسلامی، نیازمند توجه به مسائل اقتصادی است. فقدان این توجه، به مشکلات اجتماعی منجر شده است. علم دینی باید به بررسی نظام اقتصادی جامعه پرداخته و راهکارهایی برای مدیریت مال حلال و حرام ارائه دهد.

این امر، نیازمند بازنگری در رویکردهای سنتی و توجه به مسائل روز است. علم دینی، چونان معمار دانایی، باید بنای جامعه اسلامی را با دقت و ظرافت طراحی کند.

نیاز به آزمایشگاه‌های فقهی

علم دینی باید با ایجاد آزمایشگاه‌های فقهی، تأثیرات مال حلال و حرام بر روحیات انسان را بررسی کند. این آزمایش‌ها، می‌توانند تأثیرات معنوی و روانی مال حرام را به‌صورت تجربی نشان دهند.

به عنوان مثال، آزمایش‌های چهل‌روزه می‌توانند نشان دهند که مصرف مال حرام چگونه بر روان و رفتار انسان اثر می‌گذارد. این رویکرد، تلفیقی از فقه و روش‌های علمی مدرن است که می‌تواند به اثبات ادعاهای دینی کمک کند.

چالش‌های مدرن در برابر احکام دینی

جهان مدرن، با ادعاهایی مانند فواید مصرف برخی مواد حرام، احکام دینی را به چالش می‌کشد. علم دینی باید با استدلال علمی به این چالش‌ها پاسخ دهد و ضررهای معنوی و جسمانی این اعمال را اثبات کند.

به عنوان مثال، ادعاهای برخی فرهنگ‌ها درباره فواید مصرف مواد حرام، نیازمند بررسی علمی و فقهی است. علم دینی باید با ایجاد آزمایشگاه‌های فقهی، این ادعاها را رد کرده و احکام الهی را تبیین کند.

ضرورت شناخت جهان توسط علم دینی

علم دینی، برای پاسخگویی به چالش‌های مدرن، باید جهان را به‌صورت دقیق و وجب‌به‌وجب بشناسد. این شناخت، چونان کلیدی برای گشودن قفل چالش‌های معاصر، به پویایی فقه کمک می‌کند.

علم دینی پویا، نیازمند آگاهی از مسائل جهانی و بهره‌گیری از روش‌های مدرن است. این امر، به تبیین احکام الهی در برابر دیدگاه‌های مادی کمک می‌کند.

غربت تاریخی شیعه و ضرورت اقدام امروز

شیعه، به دلیل غربت و تقیه در طول تاریخ، نتوانسته به مسائل اقتصادی و اجتماعی به‌صورت جامع بپردازد. اما این محدودیت، نباید مانع اقدام امروز شود. علم دینی باید با رویکردی نوین، به مسائل روز پاسخ دهد.

این ضرورت، چونان ندایی از اعماق تاریخ، علم دینی را به سوی نوآوری و پویایی فرا می‌خواند. ایجاد آزمایشگاه‌های فقهی و توجه به مسائل معاصر، از جمله این اقدامات است.

بخش هفتم: نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

حرام‌خواری، چونان سمی مهلک، تأثیراتی عمیق بر زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی دارد. این گناه، از قساوت قلب و هاری تا جنایت و ستم در دنیا و عذاب در آخرت، انسان را به سوی انحطاط می‌کشاند. آیات قرآن کریم، مانند آیه 23 سوره فرقان، و روایات، مانند روایت داوود صرمی، بر فقدان برکت و ارزش در مال حرام تأکید دارند.

مال حلال، به دلیل برکت و ارزش معنوی، به سعادت واقعی منجر می‌شود، درحالی‌که مال حرام، با وجود ظاهر فریبنده، به فلاکت و بی‌صفا بودن می‌انجامد. علم دینی، به‌عنوان معمار نظام اسلامی، مسئولیت دارد تا با ایجاد آزمایشگاه‌های فقهی و توجه به مسائل اقتصادی، به چالش‌های مدرن پاسخ دهد.

این نوشتار، با تبیین تأثیرات حرام‌خواری در پرتو آیات و روایات، نشان داد که فقه شیعی، با ارائه دیدگاه‌های عمیق معنوی و اخلاقی، می‌تواند راهکارهایی برای سعادت انسان ارائه دهد. این امر، نیازمند رویکردی علمی و پویا در علم دینی است که با بهره‌گیری از روش‌های مدرن، به تبیین احکام الهی بپردازد.