متن تحقیق

فقه علمی: بازاندیشی در جایگاه قرآن کریم در علوم اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۵۰۵)

مقدمه: درآمدی بر ضرورت احیای قرآن کریم در علوم اسلامی

قرآن کریم، چشمه زلال هدایت و محور تمدن‌سازی اسلامی، در طول تاریخ پرفرازونشیب امت اسلامی، گاه در حاشیه قرار گرفته و از جایگاه محوری خویش در مدیریت جامعه و علوم دینی دور مانده است. این مهجوریت، ریشه در عوامل بیرونی و درونی دارد که هر یک به گونه‌ای، مانع از شکوفایی ظرفیت‌های بی‌پایان این کتاب الهی شده‌اند. استاد فرزانه قدس‌سره، در درس‌گفتار خویش، با نگاهی نقادانه و عمیق، به بررسی این موانع پرداخته و راهکارهایی برای بازگشت به قرآن کریم به‌عنوان محور علوم اسلامی و مدیریت اجتماعی ارائه کرده‌اند. این نوشتار، با تجمیع محتوای درس‌گفتار و تحلیل‌های تفصیلی، می‌کوشد نقشه راهی علمی و کاربردی برای احیای جایگاه قرآن کریم در حوزه‌های فقه، فلسفه، عرفان و مدیریت اجتماعی ترسیم نماید. همانند باغبانی که درختی کهنسال را از آفت‌ها می‌رهاند، این متن درصدد است تا با زدودن غبار مهجوریت، نور قرآن کریم را در سپهر علوم اسلامی بتاباند.

بخش اول: موانع تاریخی و معاصر شکوفایی دین

خلفای جور و محدودیت‌های سیاسی

یکی از عوامل اصلی که در طول تاریخ، مانع از رونق دین و قرار گرفتن آن در مدار جامعه شده، عملکرد خلفای جور، از جمله بنی‌امیه، بنی‌عباس و برخی شاهان عجم بوده است. این حاکمان، با اکتفا به ظواهر دین و بهره‌گیری سیاسی از آن، از تحقق اهداف تمدنی و اجتماعی اسلام جلوگیری کردند. دین، که می‌توانست چون خورشیدی بر جامعه بتابد و محور حرکت و پویایی آن باشد، در سایه سیاست‌های این حاکمان، به حاشیه رانده شد. این محدودیت‌ها، نه‌تنها مانع از ترویج دین حقیقی شدند، بلکه با تحریف کارکردهای آن، چهره‌ای ناقص از اسلام ارائه کردند.

مهجوریت قرآن کریم در میان امت اسلامی

عامل دوم، که به‌مراتب تأثیری عمیق‌تر داشته، مهجوریت قرآن کریم در میان جامعه مسلمین، حوزه‌های علمی و علما بوده است. این مهجوریت، گاه به‌صورت عمدی و با تأثیرپذیری از جریان‌های استعماری یا ساده‌لوحی برخی از عالمان دینی رخ داده است. قرآن کریم، که باید چون ستون فقرات علوم اسلامی و محور مدیریت جامعه باشد، به کتابی صرفاً برای خطابه یا استخاره تنزل یافت. این انفصال از قرآن کریم، علوم اسلامی را از سرچشمه اصلی خود محروم ساخت و به انحطاط فکری و عملی در حوزه‌های فقه، فلسفه و عرفان منجر شد.

نقش استعمار و ساده‌لوحی در حاشیه‌نشینی قرآن کریم

استعمارگران، با درک ظرفیت بی‌پایان قرآن کریم در هدایت و بسیج جامعه اسلامی، با تقویت ادعای غیرقابل‌فهم بودن آن، این کتاب الهی را از دسترس مسلمین خارج کردند. برخی عالمان دینی نیز، به‌صورت ناخواسته و از سر ساده‌لوحی، با پذیرش این ادعا که قرآن کریم تنها برای ائمه علیهم‌السلام قابل‌فهم است، به این مهجوریت دامن زدند. این دیدگاه، که قرآن کریم را به متنی پیچیده و دور از دسترس عموم تبدیل کرد، نتیجه‌ای جز دوری امت از سرچشمه هدایت نداشت. استاد فرزانه قدس‌سره، این رویکرد را به مثابه بستن چشمه‌ای زلال در بیابانی تشنه می‌دانند که حیات جامعه را به مخاطره می‌اندازد.

خدشه به محتوای قرآن کریم با روایات تحریف

یکی از اقدامات هدفمند برای تضعیف جایگاه قرآن کریم، تولید و ترویج بیش از هزار و سیصد روایت بود که به محتوای این کتاب الهی خدشه وارد می‌کردند. استاد به کتاب مرحوم شیخ محمدحسین نوری اشاره می‌کنند که این روایات را گردآوری کرده و نشان داده است چگونه تلاش‌هایی برای مخدوش ساختن اعتبار قرآن کریم صورت گرفته است. این روایات، که گاه به عمد و گاه از سر ناآگاهی ترویج شدند، اعتماد جامعه اسلامی به قرآن کریم را تضعیف کردند و راه را برای حاشیه‌نشینی آن هموار ساختند.

بخش دوم: پیامدهای دوری از قرآن کریم در علوم اسلامی

انحراف فلسفه اسلامی به ایده‌آلیسم

دوری از قرآن کریم، فلسفه اسلامی را به مسیری ایده‌آلیستی و ذهن‌گرا سوق داد که از واقعیت‌های اجتماعی و عملی فاصله گرفت. استاد به آثار ملاصدرا و میرداماد اشاره می‌کنند که در آن‌ها، مباحثی چون ماهیت و وجود، محوریت یافتند، اما از کاربرد عملی در مدیریت جامعه محروم شدند. فلسفه‌ای که می‌توانست چون پلی میان عقل و وحی، راهگشای مسائل اجتماعی باشد، در سایه این انحراف، به مباحث انتزاعی و غیرمفید محدود شد. استاد این وضعیت را به مثابه باغی می‌دانند که به جای میوه‌های شیرین، خار و خاشاک برویاند.

تحریف عرفان اسلامی به قلندری و وابستگی خارجی

عرفان اسلامی نیز، به دلیل دوری از قرآن کریم، از مسیر معنوی خود منحرف شد و به قلندری، تکدی و حتی وابستگی به جریان‌های خارجی، مانند ماسونری، گرفتار آمد. این انحراف، عرفان را از جایگاه والای خود به‌عنوان راهی برای قرب الهی، به سطحی نازل و غیرمفید تنزل داد. استاد این وضعیت را به کشتی‌ای تشبیه می‌کنند که از ساحل امن وحی دور شده و در گرداب‌های انحراف گرفتار آمده است.

دگماتیسم در فقه اسلامی

فقه اسلامی، که باید پویا و پاسخگوی نیازهای جامعه باشد، در اثر دوری از قرآن کریم، به رویکردی بسته، کهنه و دگماتیک تبدیل شد. این وضعیت، فقها را در پوسته‌ای از سنت‌های کهن محصور کرد و مانع از نوآوری و پویایی در فقه شد. استاد این انحراف را به حلزونی تشبیه می‌کنند که در لاک خود فرو رفته و از جهان بیرون بی‌خبر مانده است.

ادعای غیرقابل‌فهم بودن قرآن کریم

برخی عالمان دینی، با صراحت اعلام کردند که قرآن کریم را نمی‌فهمند و آن را تنها برای ائمه علیهم‌السلام قابل‌فهم دانستند. استاد به نمونه مرحوم آقا سید احمد خوانساری اشاره می‌کنند که با وجود مقام علمی و عدالت، از فهم قرآن کریم اظهار ناتوانی کرده و برای استخاره به تسبیح متوسل می‌شدند. این دیدگاه، که ریشه در ساده‌لوحی یا تأثیر استعمار دارد، قرآن کریم را از دسترس عموم خارج کرد و مانع از بهره‌گیری عملی از آن شد.

بخش سوم: قرآن کریم، محور علوم اسلامی و مدیریت اجتماعی

تنزیل و انزال: قرآن کریم به اندازه فهم بشر

استاد با اشاره به مفاهیم تنزیل و انزال، تأکید دارند که قرآن کریم به اندازه فهم بشر نازل شده و برای همه قابل‌استفاده است. این کتاب الهی، نه‌تنها برای خواص، بلکه برای عموم مردم نازل شده و ظرفیت هدایت در تمامی شئون زندگی را دارد. استاد این ویژگی را به چشمه‌ای تشبیه می‌کنند که برای سیراب کردن همه تشنه‌لبان، از اعماق زمین جوشیده است.

نقش انقلاب اسلامی در احیای قرآن کریم

انقلاب اسلامی، به‌عنوان نقطه عطفی در تاریخ معاصر، قرآن‌خوانی و فهم آن را در میان مردم رواج داد. استاد به خاطره‌ای از کودکی خویش اشاره می‌کنند که در کلاس چهارم ابتدایی، آیه كَفَىٰ بِالْمَوْتِ وَاعِظًا (کافی است که مرگ پنددهنده باشد) را برای اطلاعیه‌ای نوشتند، در حالی که معلمان قادر به نگارش آن نبودند. این مثال، نشان‌دهنده ضعف دانش قرآنی در گذشته و تأثیر انقلاب در بهبود این وضعیت است.

نقد فقدان درس تفسیر در علم دینی

پیش از انقلاب، درس تفسیر در حوزه‌های علمیه وجود نداشت و علم دینی به دلیل ترس از خطا، از قرآن کریم دوری می‌جست. این انفعال، مانع از بهره‌گیری از ظرفیت‌های بی‌پایان قرآن کریم شد. استاد این وضعیت را به بیماری تشبیه می‌کنند که با درمان انقلاب، رو به بهبودی نهاده است.

ضرورت بازگشت به قرآن کریم در علوم اسلامی

استاد تأکید دارند که در هر علمی، از فقه و فلسفه تا عرفان و ادبیات، قرآن کریم باید محور باشد. این کتاب الهی، نه‌تنها منبع هدایت معنوی، بلکه راهنمای مدیریت اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی است. استاد این ضرورت را به بازگرداندن قطب‌نمایی تشبیه می‌کنند که جهت حرکت کاروان علوم اسلامی را نشان می‌دهد.

لزوم تدریس نظام‌مند روایات

استاد پیشنهاد می‌کنند که روایات، مانند قرآن کریم، به‌صورت درسی و نظام‌مند در حوزه‌های علمیه تدریس شوند. مجموعه المسکه، که شامل دو جلد روایات مرتب‌شده است، می‌تواند به‌عنوان کتاب درسی در این مسیر مورد استفاده قرار گیرد. این پیشنهاد، به مثابه بنیان نهادن بنایی است که ستون‌های آن، روایات معتبر و نظام‌مند هستند.

بخش چهارم: اصل یسر، کبرای کلی احکام اسلامی

تحلیل آیه 185 سوره بقره

استاد آیه شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ را به‌عنوان اصل حاکم بر تمامی احکام دینی معرفی می‌کنند. ترجمه این آیه چنین است: «ماه رمضان، ماهی است که در آن قرآن برای هدایت مردم و نشانه‌های روشن از هدایت و فرقان نازل شده است. پس هر که از شما این ماه را دریابد، باید روزه بدارد و هر که بیمار یا در سفر باشد، روزهایی دیگر به جای آن. خدا برای شما آسانی می‌خواهد و سختی نمی‌خواهد، و تا شماره را کامل کنید و خدا را به پاس آنکه هدایتتان کرده، تکبیر گویید و باشد که شکر کنید.»

استاد تأکید دارند که عبارت يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ کبرای کلی است که بر تمامی آیات قرآن کریم و احکام دینی حاکم است. این اصل، دین را به مثابه جویباری می‌داند که برای سیراب کردن همگان، روان و زلال جاری است.

تمایز نصاب و نسبیت در احکام

استاد با تمایز میان نصاب (حد معین) و نسبیت (وابستگی به شرایط فردی)، تأکید دارند که احکام اسلامی بر اساس توان متوسط جامعه (نوعیت) تنظیم شده‌اند. به‌عنوان مثال، در بحث آب کر، اگر آب از حد نصاب کر کمتر شود، نجس می‌شود، اما این حکم بر اساس نصاب است، نه نسبیت. این تمایز، احکام را از هرج‌ومرج نسبی‌گرایی نجات می‌دهد و به آن‌ها ثبات و کارآمدی می‌بخشد.

نقد احکام عسری در علم دینی

هر حکمی که عسر (سختی) ایجاد کند، با اصل قرآنی یسر مغایرت دارد. استاد علم دینی را به آشپزی تشبیه می‌کنند که اگر مواد اولیه (نخود، گوشت و آب) را نپزد، به جای غذای لذیذ، درد و رنج تولید می‌کند. علم دینی باید احکام عسری را به یسری تبدیل کند تا با نیازهای جامعه همخوانی داشته باشد.

تشبیه جامعه به بخش مراقبت‌های ویژه

استاد جامعه اسلامی را به بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) بیمارستان تشبیه می‌کنند که نیازمند نظارت شبانه‌روزی عالمان دینی است. این عالمان، مانند پزشکان، باید لحظه‌به‌لحظه احکام را با شرایط جامعه تطبیق دهند و عسرها را به یسر تبدیل کنند. این تشبیه، نقش فعال علم دینی در مدیریت پویای جامعه را برجسته می‌کند.

بخش پنجم: پیشنهادهایی برای احیای نظام اسلامی

سه‌مرحله‌ای کردن اجرای احکام

استاد پیشنهاد می‌کنند که احکام اسلامی به سه دسته تقسیم شوند: احکامی که قابل اجرا هستند، احکامی که به زمان حضور امام زمان (عج) مربوط می‌شوند، و احکامی که نیاز به بازنگری دارند. این تقسیم‌بندی، به مثابه نقشه‌ای است که مسیر اجرای احکام را در شرایط کنونی هموار می‌سازد.

دو اصل بنیادین برای نظام اسلامی

استاد دو اصل را برای نظام اسلامی پیشنهاد می‌کنند: نخست، رسیدگی به فقرا به‌عنوان تبار اصلی جامعه اسلامی؛ دوم، پرهیز از سخت‌گیری بر مردم و ایجاد فضایی برای گرایش به دین. این اصول، به مثابه دو بال برای پرواز نظام اسلامی به سوی عدالت و معنویت هستند.

استقلال مالی علم دینی

استاد تأکید دارند که علم دینی باید با تکیه بر خمس و زکات، از نظر مالی مستقل باشد و از بودجه دولتی استفاده نکند. این استقلال، علم دینی را از وابستگی به طاغوت و جریان‌های سیاسی حفظ می‌کند و به آن اقتدار و اصالت می‌بخشد.

نقد وضعیت مالی طلاب

استاد به وضعیت مالی دشوار طلاب، که اکثریت آن‌ها درگیر پرداخت اقساط هستند، انتقاد کرده و آن را ظلمی در حق این قشر می‌دانند. این وضعیت، به مثابه باری سنگین بر دوش باغبانان علم دینی است که مانع از شکوفایی علمی آن‌ها می‌شود.

نقد ناکارآمدی‌های اولیه انقلاب

استاد به برخی اقدامات ناکارآمد در ابتدای انقلاب، مانند بازرسی‌های غیرحرفه‌ای، انتقاد کرده و آن را نتیجه ناآگاهی می‌دانند. این اقدامات، به مثابه گام‌های نسنجیده‌ای بودند که به جای جلب اعتماد مردم، تپش و اضطراب در جامعه ایجاد کردند.

خاطره‌ای از هوشیاری انقلابی

استاد به خاطره‌ای از مخفی کردن اسلحه در جانماز یا قنداق بچه در دوران پیش از انقلاب اشاره می‌کنند که نشان‌دهنده شجاعت و زیرکی انقلابیون در برابر بازرسی‌های رژیم بود. این خاطره، به مثابه ستاره‌ای در آسمان تاریک مبارزه است که هوشیاری و عزم انقلابی را نشان می‌دهد.

بخش ششم: حاکمیت اصل یسر بر تمامی شئون دین

حاکمیت یسر بر بسم الله و لا اله الا الله

استاد تأکید دارند که اصل یسر حتی بر بسم الله و لا اله الا الله حاکم است. در شرایط تقيه، اگر گفتن این عبارات به خطر منجر شود، می‌توان از آن‌ها صرف‌نظر کرد. این انعطاف، به مثابه دریچه‌ای است که در طوفان‌های اضطرار، راه نجات را به مؤمنان نشان می‌دهد.

تقيه در شرایط اضطرار

استاد با استناد به اصل یسر، تقيه را در شرایط اضطرار (مانند خوردن نجس یا انکار ظاهری دین) مجاز می‌دانند. این دیدگاه، دین را به چشمه‌ای تشبیه می‌کند که حتی در دشوارترین شرایط، راه حیات را به مؤمنان می‌نمایاند.

نقد علم دینی در پشتیبانی از نظام اسلامی

استاد علم دینی را به دلیل عدم ارائه طرح‌های لازم برای نظام اسلامی مورد نقد قرار داده و معتقدند که این علم باید تکنسین نظام باشد. این نقش، به مثابه مهندسی است که بنای نظام اسلامی را استوار و پویا نگه می‌دارد.

جمع‌بندی: نقشه راه احیای جایگاه قرآن کریم

درس‌گفتار استاد فرزانه قدس‌سره، فراخوانی است به سوی احیای جایگاه قرآن کریم در علوم اسلامی و مدیریت اجتماعی. این درس‌گفتار، با نقد عمیق موانع تاریخی و معاصر، از خلفای جور تا مهجوریت قرآن کریم، نقشه راهی برای بازگشت به این کتاب الهی ترسیم می‌کند. اصل يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ به‌عنوان کبرای کلی، بر ضرورت سهولت در اجرای احکام و تطبیق آن‌ها با نیازهای جامعه تأکید دارد. پیشنهادهایی چون تدریس نظام‌مند روایات، استقلال مالی علم دینی، و تبدیل عسر به یسر، راهکارهایی عملی برای تحقق این هدف ارائه می‌دهند. این نوشتار، به مثابه مشعلی است که در تاریکی مهجوریت، راه بازگشت به قرآن کریم را روشن می‌سازد.