متن تحقیق

فقه علمی: تبیین نظام‌مند ظلم و ظالمین در جامعه اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۵۹۷)

دیباچه

در گستره دانش فقه، که چونان چراغی راهنمای جوامع اسلامی است، بررسی مفهوم ظلم و ظالمین از منظری نظام‌مند و جامعه‌شناختی اهمیتی بسزا دارد. این نوشتار، با الهام از درس‌گفتار شماره ۱۵۹۷ استاد فرزانه قدس‌سره، به کاوش در تمایز میان ظلم فردی و ظلم سیستمی پرداخته و با استناد به آیات قرآن کریم و روایات، تأثیرات مخرب ظالمین بر پیکره جامعه اسلامی را تحلیل می‌کند. هدف این اثر، ارائه دیدگاهی جامع و عمیق است که نه‌تنها ریشه‌های ظلم سیستمی را شناسایی کند، بلکه راهکارهایی برای اصلاح جامعه بر پایه عدل و قسط ارائه نماید. این نوشتار، با ساختاری منظم و زبانی متین، تلاش دارد مفاهیم را با تمثیلات و اشارات ادبی غنی سازد تا هم برای ذهن‌های جست‌وجوگر جذاب باشد و هم در چارچوب علمی و دانشگاهی بگنجد.

بخش نخست: تمایز مفهومی ظالم و ظالمین

مفهوم‌شناسی ظالم و ظالمین

در فقه اسلامی، واژه «ظالم» به فردی اشاره دارد که مرتکب عملی نادرست شده و ظلمی جزئی و منفرد را رقم زده است. این ظلم، هرچند ناپسند، در دایره‌ای محدود باقی می‌ماند و به ساختارهای کلان جامعه آسیب نمی‌رساند. در مقابل، «ظالمین» به گروه‌ها، باندها و تشکل‌هایی اشاره دارد که ظلم را به‌صورت نظام‌مند و سازمان‌یافته پیش می‌برند. این تمایز، چونان خطی میان دو سوی یک سرزمین، ظلم فردی را از ظلم سیستمی جدا می‌سازد و بر تأثیرات عمیق‌تر و مخرب‌تر ظالمین بر جامعه تأکید دارد.

انصراف ظالم به فرد و ظالمین به جمع

واژه «ظالم» در کاربرد قرآنی و فقهی، به فردی انصراف دارد که به‌تنهایی مرتکب ظلم شده و اثر عملش در دایره‌ای محدود باقی می‌ماند. این فرد ممکن است با استغفار و اصلاح، از دایره ظلم خارج شود. اما «ظالمین» به جمع‌هایی اشاره دارد که با تشکیل گروه‌ها و نظام‌های سازمان‌یافته، ظلم را به سطحی کلان و سیستمی ارتقا می‌دهند. این گروه‌ها، چونان شبکه‌ای از ریشه‌های فساد، جامعه را از درون متلاشی می‌سازند.

تأثیر سیستمی ظالمین

ظالمین، به دلیل ماهیت جمعی و سازمان‌یافته‌شان، اخلال در نظام اجتماعی را به بار می‌آورند. برخلاف ظلم‌های فردی که چون پراکندگی برگ‌های پاییزی، اثری محدود دارند، ظلم سیستمی چون آتشی است که در جنگلی از چوب‌های به‌هم‌پیچیده زبانه می‌کشد و همه‌چیز را در خود فرومی‌بلعد. این تأثیرات، جامعه را به سوی فساد، تباهی و انحطاط سوق می‌دهد.

بخش دوم: تمثیلات و تحلیل‌های قرآنی

تمثیل چوب‌های پراکنده و به‌هم‌پیچیده

برای فهم بهتر تفاوت میان ظلم فردی و سیستمی، استاد فرزانه تمثیلی از چوب‌های پراکنده و به‌هم‌پیچیده ارائه کرده‌اند. ظلم‌های فردی، مانند چوب‌هایی هستند که هر یک در گوشه‌ای پراکنده‌اند و اگرچه ممکن است آتشی کوچک برافروزند، توان تخریب گسترده ندارند. اما ظلم سیستمی، مانند چوب‌هایی است که با طناب به‌هم‌پیچیده شده‌اند و با شعله‌ور شدن، آتشی عظیم و ویرانگر پدید می‌آورند. این تمثیل، نشان‌دهنده قدرت مخرب ظالمین در برابر ضعف نسبی ظلم‌های فردی است.

دعا برای پرهیز از ظلم و ظالمین

دعا برای پرهیز از ظلم فردی، چونان آبی زلال، با استغفار و توبه ممکن است و می‌تواند دل را از آلودگی پاک سازد. اما پرهیز از قرار گرفتن در زمره ظالمین، چونان خروج از گردابی عمیق، دشوار و بعید است. این دشواری، از ماهیت سیستمی و پیچیده ظالمین ناشی می‌شود که فرد را در شبکه‌ای از فساد گرفتار می‌سازد.

ظالمین در ظرف حسن

قرآن کریم، حتی برای انبیا، ائمه و مؤمنین، احتمال قرار گرفتن در زمره ظالمین را مطرح کرده است، چنان‌که در آیه ﴿إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ﴾ (سوره انبیاء: ۸۷) آمده است: «من از ستمگران بودم». این آیه، نشان‌دهنده مسئولیت سنگین افراد تأثیرگذار است که اعمالشان می‌تواند به ظلم سیستمی منجر شود، حتی اگر نیت خیر داشته باشند.

ظالمین در ظرف کفر و عناد

در ظرف کفر و عناد، ظالمین به دلیل بی‌اعتقادی و منافع‌طلبی، ریشه‌های فساد را در جامعه می‌گسترانند. این گروه‌ها، چونان علف‌های هرزی هستند که زمین حاصلخیز جامعه را به تباهی می‌کشانند. آیه ﴿فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَٰكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ﴾ (سوره انعام: ۳۳) می‌فرماید: «آنان تو را تکذیب نمی‌کنند، بلکه ستمگران آیات خدا را انکار می‌کنند». این آیه، بر پیوند میان کفر و ظلم سیستمی تأکید دارد.

بخش سوم: اصلاح جامعه و نقش ظالمین

اصلاح جامعه با مقابله با ظالمین

اصلاح جامعه اسلامی، چونان بازسازی بنایی کهن، در گرو مشخص کردن تکلیف ظالمین است. ظلم‌های فردی، هرچند ناپسند، به‌آسانی با نصیحت و استغفار قابل اصلاح‌اند، اما ظالمین، به دلیل ماهیت سیستمی‌شان، چونان دیواری محکم در برابر اصلاح می‌ایستند. تمرکز بر ریشه‌کنی ظلم سیستمی، کلید شکوفایی جامعه اسلامی است.

آگاهی الهی از ظالمین

قرآن کریم در آیه ﴿وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ﴾ (سوره توبه: ۴۷) می‌فرماید: «و خدا به ستمگران داناست». این آیه، بر نظارت الهی بر اعمال ظالمین و آگاهی کامل او از نظام‌های فسادآمیز تأکید دارد. این نظارت، هشداری است به ظالمین که هیچ عملی از دید خداوند پنهان نمی‌ماند.

عدم هدایت ظالمین

آیه ﴿وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ﴾ (سوره بقره: ۲۵۸) می‌فرماید: «و خدا قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند». این آیه، بر غیرقابل اصلاح بودن ظالمین به دلیل ماهیت سیستمی و ریشه‌دار ظلمشان دلالت دارد، در حالی که ظالم فردی ممکن است با توبه به راه راست هدایت شود.

انزوای ظالمین

آیه ﴿وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ﴾ (سوره بقره: ۲۷۰) می‌فرماید: «و ستمگران را یاوری نیست». ظالمین، هرچند در ظاهر از حمایت گروه‌ها برخوردارند، در نهایت تنها می‌مانند، زیرا حمایت‌هایشان بر پایه منافع و فریب است، نه حقیقت.

عدم محبت الهی به ظالمین

قرآن کریم در آیه ﴿وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ﴾ (سوره آل‌عمران: ۵۷) می‌فرماید: «و خدا ستمگران را دوست ندارد». این آیه، بر محرومیت ظالمین از محبت الهی تأکید دارد، زیرا اعمالشان جامعه را به تباهی می‌کشاند.

جهان برزخی و اخروی ظالمین

آیه ﴿وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ﴾ (سوره آل‌عمران: ۱۵۱) می‌فرماید: «و چه بد است جایگاه ستمگران». برخلاف ظالم فردی که ممکن است در برزخ تطهیر شود، ظالمین به دلیل ظلم سیستمی‌شان، به عذابی دردناک گرفتار می‌شوند. همچنین، آیه ﴿رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ ۖ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ﴾ (سوره آل‌عمران: ۱۹۲) می‌فرماید: «پروردگارا، هر که را به آتش درآوری، خوارش کرده‌ای و ستمگران را یاوری نیست». این آیات، بر عذاب و خواری حتمی ظالمین تأکید دارند.

ناکامی و خسران ظالمین

آیه ﴿لَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا﴾ (سوره هود: ۱۰۱) می‌فرماید: «جز زیان برای ستمگران نمی‌افزاید». ظلم سیستمی، چونان بذری مسموم، جز خسران و تباهی به بار نمی‌آورد و ظالمین را به سوی نابودی سوق می‌دهد.

بخش چهارم: نقد اجتماعی و روان‌شناختی ظالمین

عدم اقرار ظالمین

ظالمین، به دلیل ماهیت سیستمی و منافع‌محورشان، هرگز به گناه خود اقرار نمی‌کنند، برخلاف ظالم فردی که ممکن است از عمل خود پشیمان شود. این عدم اقرار، چونان دیواری نفوذناپذیر، آن‌ها را از اصلاح و هدایت دور می‌سازد.

نقد رجال سیاسی

رجال سیاسی، به دلیل عدم اقرار به خطا و تمرکز بر منافع شخصی، اغلب در زمره ظالمین قرار می‌گیرند. این گروه، چونان بازیگرانی در صحنه‌ای فریبنده، با گفتار و کردار خود جامعه را به سوی فساد می‌کشانند، در حالی که ظالم فردی ممکن است با توبه و پشیمانی اصلاح شود.

پرهیز از همراهی با ظالمین

قرآن کریم در آیه ﴿لَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَىٰ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ﴾ (سوره انعام: ۶۸) می‌فرماید: «پس از یادآوری، با قوم ستمگر منشین». این آیه، بر ضرورت قطع ارتباط با ظالمین تأکید دارد و نشان می‌دهد که همراهی با آن‌ها، فرد را در دایره ظلم سیستمی گرفتار می‌سازد.

تفاوت برخورد با ظالم و ظالمین

با ظالم فردی می‌توان با رأفت و احترام برخورد کرد، زیرا ظلم او محدود است و قابل اصلاح. اما با ظالمین، باید قاطعانه قطع ارتباط کرد، حتی از پاسخ به سلامشان پرهیز نمود، زیرا همراهی با آن‌ها به تقویت نظام ظلم منجر می‌شود.

سمپادی و تقویت ظالمین

بسیاری از ظلم‌های جهانی، از همدلی‌ها و همراهی‌های ناآگاهانه با ظالمین سرچشمه می‌گیرد. این همراهی‌ها، چونان آبی که به ریشه‌های علف هرز می‌رسد، اقتدار ظالمین را تقویت می‌کند و جامعه را به سوی تباهی می‌کشاند.

بخش پنجم: سنت، گناه و ظلم سیستمی

سنت و تأثیر آن بر ظالمین

روایت «هر که سنتی نیکو بنیان نهد، پاداش آن و پاداش عمل‌کنندگان به آن تا روز قیامت از آن اوست» و «هر که سنتی زشت بنیان نهد، بار گناه آن و گناه عمل‌کنندگان به آن تا روز قیامت بر اوست» بر تأثیر سنت‌های سیئه در ایجاد ظلم سیستمی تأکید دارد. سنتی که به ظلم سیستمی منجر شود، چونان بذری است که درختی مسموم می‌رویاند.

گناه و گناه‌کارسازی

گناه فردی، با استغفار قابل بخشش است، اما گناه‌کارسازی و ایجاد سنت‌های مخرب، چونان زخمی عمیق بر پیکره جامعه، به ظلم سیستمی منجر می‌شود. این گناه‌کارسازی، افراد را در دایره ظالمین قرار می‌دهد.

نقش ظالمین در فقر

ظالمین، با ایجاد فقر و محرومیت، مردم را به سوی گناه و تباهی سوق می‌دهند. فقر، چونان خاکستری که بر آتش نشسته، زمینه‌ساز گناهانی چون دزدی و فساد است، و مسئولیت این گناهان بر دوش ظالمین است.

تحلیل روان‌شناختی ظالمین

ظالمین، به دلیل بی‌اعتقادی و نجاست درونی، از گناه خود پشیمان نمی‌شوند و حتی به آن افتخار می‌کنند. این ویژگی، آن‌ها را از ظالم فردی، که ممکن است شرمنده و پشیمان شود، متمایز می‌سازد.

مثال منبری ریاکار

منبری که برای گریاندن مردم سخن می‌گوید، اما خود به گفته‌هایش عمل نمی‌کند، چونان بازیگری است که نقابی فریبنده بر چهره دارد. چنین فردی، در زمره ظالمین قرار می‌گیرد، زیرا اعمالش به سنت‌های مخرب منجر می‌شود.

اخلاص در عمل

عالم دینی باید به آنچه موعظه می‌کند عمل کند تا از دایره ظالمین خارج شود. این اخلاص، چونان نوری است که تاریکی‌های ریاکاری را می‌زداید و جامعه را به سوی صلاح هدایت می‌کند.

بخش ششم: ناکامی تاریخی و فقهی ظالمین

ناکامی تاریخی ظالمین

تاریخ، گواهی بر ناکامی ظالمین است. نظام‌های ظالم، از بنی‌امیه و بنی‌عباس تا رژیم‌های طاغوتی، به دلیل ظلم سیستمی‌شان منقرض شدند. این ناکامی، چونان سقوط بنایی سست‌بنیاد، نشان‌دهنده ناپایداری ظلم سیستمی است.

عدم مالکیت ظالمین

در فقه اسلامی، ظالم و سارق مالک مال نیستند و اموالشان مشروع نیست. اموال ظالمین، چونان غنیمتی نامشروع، باید به صاحبان اصلی بازگردد. این اصل، بر تفاوت میان مالکیت مشروع ضعفا و نامشروع ظالمین تأکید دارد.

دوام مالکیت ضعفا

اموال ضعفا، هرچند اندک، چونان درختی ریشه‌دار، پایدار و مشروع است. اما اموال ظالمین، مانند برگ‌هایی در باد، از میان می‌رود و هیچ دوامی ندارد.

بخش هفتم: فقه نوین و طایفه من أظلم

نقد علم دینی

علم دینی نیازمند رویکردهای علمی و نظام‌مند برای تحلیل ظلم سیستمی است. این علم، باید چونان آزمایشگاهی دقیق، ریشه‌های ظلم را شناسایی و راهکارهایی برای ریشه‌کنی آن ارائه دهد.

زندگی فقرا و ظالمین

فقرا، با سادگی و لذت از زندگی، چونان پرندگانی آزاد، از زندگی خود بهره می‌برند. اما ظالمین، با ذائقه‌ای مرده و دل‌هایی تاریک، از لذت حقیقی زندگی محرومند.

عذاب دردناک ظالمین

آیه ﴿إِنَّ لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا﴾ (سوره ابراهیم: ۲۲) می‌فرماید: «به‌راستی برای ستمگران عذابی دردناک است». این عذاب، نتیجه مستقیم ظلم سیستمی و تأثیرات مخرب آن بر جامعه است.

طایفه من أظلم

طایفه «من أظلم»، ظالم‌ترین‌ها هستند که از ظالم و ظالمین فراتر می‌روند. این گروه، چونان قله‌ای تاریک در میان کوه‌های ظلم، باید شناسایی و تکلیفشان مشخص شود. قرآن کریم، این طایفه را به‌عنوان ریشه‌های اصلی فساد معرفی می‌کند.

فقه نوین و ساختار کلان

فقه نوین باید ساختارهایی کلان برای جامعه طراحی کند و از تمرکز بر جزئیات پرهیز نماید. این فقه، چونان نقشه‌ای جامع، باید راهکارهایی برای ریشه‌کنی ظلم سیستمی ارائه دهد.

نقد برخورد با ضعفا

برخورد سخت با ضعفا و فقرا، چونان ضربه‌ای بر شاخه‌ای شکننده، نادرست است. در مقابل، ظالمین و طایفه «من أظلم» باید هدف اصلی مقابله قرار گیرند.

ناکامی ظالمین بزرگ

ظالمین بزرگ، چونان درختانی که ریشه‌هایشان در خاک فساد است، در نهایت ناکام و منقرض می‌شوند. تاریخ، گواهی بر این حقیقت است که ظلم سیستمی، هرچند قدرتمند، پایدار نمی‌ماند.

جمع‌بندی

این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتار شماره ۱۵۹۷ استاد فرزانه قدس‌سره، به تبیین تمایز میان ظلم فردی و ظلم سیستمی پرداخت و نقش مخرب ظالمین در تخریب پیکره جامعه اسلامی را بررسی کرد. آیاتی چون ﴿وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ﴾ و ﴿لَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَىٰ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ﴾ بر ضرورت قطع ارتباط با ظالمین و اصلاح جامعه از طریق ریشه‌کنی ظلم سیستمی تأکید دارند. نقد علم دینی، تفاوت میان گناه فردی و گناه‌کارسازی، و ضرورت فقه نوین برای ارائه ساختارهای کلان، از محورهای اصلی این اثر است. این نوشتار، با دعوت به تحلیل علمی ظلم سیستمی و پرهیز از همراهی با ظالمین، راهکاری برای تحقق جامعه‌ای مبتنی بر عدل و قسط ارائه می‌دهد.