متن تحقیق

فقه مدیریت و قسط در نظام اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس سره (جلسه ۱۶۱۷)

مقدمه

نظام اسلامی، به‌مثابه شجره‌ای طیبه، ریشه در عدالت و ایمان دارد و شاخسار آن در مدیریت حکیمانه و قسط‌محور سایه‌گستر می‌شود. این نوشتار، با تأمل در درس‌گفتار شماره ۱۶۱۷ از مجموعه درس‌های خارج فقه، به کاوش در مفاهیم مدیریت و قسط در چارچوب نظام اسلامی می‌پردازد. مدیریت، چونان سکان‌داری کشتی جامعه، نیازمند شایستگی‌هایی است که از دل مردم برخیزد و با حکمت الهی یا انتخاب مردمی متمایز گردد. قسط، چونان روح جاری در کالبد نظام اسلامی، فراتر از شکل‌گرایی‌های ظاهری، به عدالت و توازن در ساحت‌های اجتماعی و معنوی اشاره دارد. این اثر، با رویکردی تحلیلی و فلسفی، درصدد است تا با تبیین رابطه میان مدیریت، قسط و ایمان، الگویی جامع از نظام اسلامی ارائه دهد که نه‌تنها از ظلم و استبداد مبراست، بلکه به سوی تعالی معنوی و عدالت اجتماعی رهنمون می‌شود. ساختار این نوشتار، با عناوین و زیرعناوین تخصصی، به‌گونه‌ای سامان یافته تا هر مفهوم به‌صورت مستقل و در پیوند با کل نظام اسلامی بررسی گردد.

بخش نخست: تبیین فقهی و فلسفی مدیریت در نظام اسلامی

ضرورت دقت منطقی و اجتماعی در تحلیل مدیریت

تحلیل مدیریت در نظام اسلامی، چونان ترسیم نقشه‌ای دقیق برای بنای جامعه‌ای عادل، نیازمند دقتی منطقی و اجتماعی است. این دقت، تحلیل‌های فقهی را از دیدگاه‌های عامیانه متمایز می‌سازد و مدیریت را به‌مثابه پدیده‌ای کلان در ساحت اجتماع معرفی می‌کند. روش‌شناسی علمی، در این رویکرد، چونان چراغی است که مسیر فهم مدیریت را روشن می‌سازد و از پراکنده‌گویی‌های غیرمنطقی پرهیز می‌دهد.

مدیریت به‌مثابه فاعلیت اجتماعی

مدیریت، فاعلیتی است که مدیر، چونان باغبانی حکیم، نسبت به جامعه اعمال می‌کند. این فاعلیت، در قالب دستور به انجام امور، از سوی سیستم‌ها و مردم، کم‌وبیش به اجرا درمی‌آید. مدیر، در این تعریف، فاعلی است که با هدایت و سامان‌دهی، جامعه را به سوی مقاصد متعالی رهنمون می‌شود. این رابطه فاعل‌ومفعولی، چونان پیوند روح و جسم، پویایی و جهت‌گیری جامعه را تضمین می‌کند.

تشبیه مدیریت به سکان‌داری

مدیریت، مانند سکان‌داری کشتی‌ای است که جامعه را در دریای متلاطم روزگار هدایت می‌کند. مدیر، چونان سکان‌دار، با به‌کارگیری حکمت و شایستگی، جامعه را به حرکت درمی‌آورد، سرعت آن را تنظیم می‌کند یا در هنگام طوفان، آن را به ساحل امن می‌رساند. این تشبیه، پویایی و هدفمندی مدیریت را آشکار می‌سازد و بر نقش فعال مدیر در تعیین سرنوشت جامعه تأکید می‌ورزد.

مدیریت از منظر داخل و خارج

مدیریت، چونان نگینی در انگشتری جامعه، دارای دو بعد داخل و خارج است. مدیر، از یک‌سو، از دل مردم برخاسته و با آنان هم‌ریشه است (داخل)؛ اما از سوی دیگر، به‌واسطه شایستگی، از ایشان متمایز شده و فاعل می‌گردد (خارج). این مفهوم، شایسته‌سالاری را چونان ستونی استوار در مدیریت اسلامی معرفی می‌کند.

این دوگانگی داخل و خارج، نه‌تنها به مشروعیت مدیر اشاره دارد، بلکه بر پیوند عمیق او با جامعه تأکید می‌ورزد. مدیر، چونان شاخه‌ای است که از تنه درخت جامعه روییده، اما با حکمت و شایستگی، بار و بر بیشتری می‌دهد.

مدیر به‌مثابه یکی از مردم

مدیر، چونان یکی از افراد جامعه، باید با مردم هم‌ریشه و هم‌سنخ باشد، بدون هیچ تمایز ذاتی. این اصل، مردمی بودن مدیر را چونان شرطی ناگزیر برای مشروعیت او معرفی می‌کند. مدیر، مانند چشمه‌ای است که از دل زمین می‌جوشد و به همان زمین خدمت می‌کند.

شایستگی، معیار تمایز مدیر

شایستگی، چونان کلیدی زرین، مدیر را از مردم متمایز می‌سازد و او را به جایگاه فاعلیت می‌رساند. این شایستگی، یا از طریق وحی الهی (مانند پیامبران و امامان) یا از طریق انتخاب مردم تأمین می‌شود. این اصل، بر صلاحیت‌های الهی و اجتماعی مدیر تأکید دارد و مدیریت را از هرگونه خودکامگی و غصب منزه می‌دارد.

موقتی بودن جایگاه مدیریت

جایگاه مدیریت، چونان امانتی است که ممکن است یک سال بر دوش مدیر باشد و سال دیگر به دیگری سپرده شود. این سیالیت، نشان‌دهنده پیوند داخل و خارج در مدیریت است و بر غیرثابت بودن مقام مدیریت تأکید دارد. مدیر، مانند مسافری است که مدتی سکان جامعه را در دست می‌گیرد و سپس به جمع مردم بازمی‌گردد.

منابع شایستگی: الهی و مردمی

شایستگی مدیر، یا از سرچشمه وحی الهی (مانند انبیا و ائمه) سیراب می‌شود یا از طریق انتخاب حکیمانه مردم تأمین می‌گردد. این دو منبع مشروعیت، چونان دو بال، مدیر را در آسمان مدیریت اسلامی به پرواز درمی‌آورند و تنوع مشروعیت در نظام اسلامی را آشکار می‌سازند.

جمع‌بندی بخش نخست

مدیریت در نظام اسلامی، چونان باغبانی است که با شایستگی و حکمت، درخت جامعه را به بار می‌نشاند. این فاعلیت اجتماعی، نیازمند دقتی منطقی و اجتماعی است و با مفهوم داخل و خارج (برخاستن از مردم و تمایز با شایستگی) تعریف می‌شود. شایستگی، چه از وحی الهی و چه از انتخاب مردمی، معیار اصلی مدیریت است و جایگاه آن، چونان امانتی موقتی، به شایستگی وابسته است. این تبیین، مدیریت را از خودکامگی و غصب مبرا می‌دارد و آن را در خدمت عدالت و تعالی جامعه قرار می‌دهد.

بخش دوم: تطبیق مفهوم داخل و خارج در فقه و مدیریت

داخل و خارج در فقه صلاه

مفهوم داخل و خارج، نه‌تنها در مدیریت، بلکه در فقه صلاه نیز چونان آینه‌ای روشنگر است. رکوع و سجود، چونان اجزای اصلی نماز، در ساحت داخل قرار دارند، اما طهارت و قربت، به‌مثابه شروط صحت، در ساحت خارج‌اند. این تطبیق، عمق تحلیل فقهی را آشکار می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه مفاهیم فقهی می‌توانند در تبیین مدیریت به‌کار آیند.

تمایز جزء و شرط در صلاه

رکوع و سجود، چونان ستون‌های بنای نماز، جزء آن‌اند، اما طهارت و قربت، چونان پایه‌های این بنا، شرط صحت آن‌اند. جزء، در داخل ساختار نماز قرار دارد، اما شرط، چونان نگهبانی حکیم، از خارج بر آن حاکم است. این تمایز، روش‌شناسی فقهی را روشن می‌سازد و بر تفاوت نقش‌های ساختاری و پیش‌نیازها تأکید دارد.

سجود نفلی در برابر سجود صلاتی

سجود خارج از نماز، مانند سجود شکر، چونان گلی خودرویی است که نفلی است و جزء نماز نیست، برخلاف سجود صلاتی که چونان گلی در باغچه نماز، جزء آن است. این مثال، تمایز اعمال عبادی در داخل و خارج ساختار صلاه را نشان می‌دهد و بر اهمیت ساختارمندی در فقه تأکید دارد.

طهارت، شرط حاکم بر صلاه

طهارت، چونان نگهبانی است که در خارج از دروازه نماز ایستاده، اما بر صحت آن حاکم است. این اصل، در روایتی چنین آمده: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُورٍ (نماز جز با طهارت نیست). طهارت، مانند شایستگی در مدیریت، شرطی است که بدون آن، عمل مقبول نمی‌افتد.

فاتحة الکتاب، جزء و شرط

فاتحة الکتاب، چونان قلب تپنده نماز، جزء آن است، اما شرط لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ (نماز جز با فاتحة الکتاب نیست) بر آن حاکم است. این ترکیب جزء و شرط، هماهنگی اجزا و شروط در نظام اسلامی را نشان می‌دهد و بر ضرورت پیوند میان ساختار و پیش‌نیازها تأکید دارد.

بازنگری در روش‌شناسی فقهی

برخی از عالمان دینی در قرون گذشته، طهارت و قربت را جزء نماز می‌دانستند، حال آنکه این‌ها شرط‌اند. این دیدگاه، نشان‌دهنده نیاز به بازنگری در روش‌شناسی فقهی است. علم دینی، چونان درختی است که نیازمند هرس و اصلاح است تا بارورتر گردد.

تطبیق داخل و خارج در مدیریت

مفهوم داخل و خارج، از فقه صلاه به مدیریت تعمیم می‌یابد. مدیر، چونان یکی از مردم (داخل)، در جامعه حضور دارد، اما با شایستگی، چونان ستاره‌ای در آسمان (خارج)، فاعل می‌شود. این تطبیق، شایسته‌سالاری را چونان گوهری در مدیریت اسلامی معرفی می‌کند.

عدم صلاحیت مدیر غیرمردمی

مدیری که از مردم نباشد، چونان ریشه‌ای بی‌خاک، صلاحیت مدیریت ندارد. این اصل، مانند شرط شهروندی در قوانین برخی کشورها، بر ضرورت تعلق مدیر به جامعه تأکید دارد. مدیر، باید چونان فرزندی از دامان جامعه، با آن هم‌ریشه باشد.

شایستگی دینی مدیر

در نظام اسلامی، مدیر باید شایسته باشد، چه از طریق نصب الهی (مانند انبیا) و چه از طریق انتخاب مردمی. این شایستگی، چونان نوری است که مدیر را در مسیر هدایت جامعه روشن می‌سازد و او را از خودکامگی بازمی‌دارد.

نقد مدیریت غاصبانه

مدیری که با زور و قلدری به قدرت برسد، نه مدیر، بلکه غاصب است. این اصل، در گفت‌وگوی امام رضا (ع) با مأمون، که حاکمیت او را غصب دانست، آشکار است. مدیریت غاصبانه، چونان آتشی است که خرمن جامعه را می‌سوزاند.

عدم مشروعیت حاکم مستبد

حاکم مستبد، حتی اگر قدرت داشته باشد، مشروعیت شرعی ندارد. هرگونه عطا و اخذ او، چونان دزدی از بیت‌المال، غصب است. این اصل، بر ضرورت شایستگی در حاکمیت تأکید دارد و استبداد را چونان زهری برای جامعه معرفی می‌کند.

تطبیق با اجتهاد

مانند اجتهاد که نیازمند علم و عدالت است، مدیریت نیز بدون شایستگی غصب است. این تطبیق، شباهت میان اجتهاد و مدیریت را آشکار می‌سازد و بر ضرورت صلاحیت در هر دو تأکید دارد.

کفایت شایستگی پایه

اعلمیت در اجتهاد یا مدیریت ضروری نیست؛ اجتهاد و عدالت کافی است. این دیدگاه، شروط مدیریت را ساده می‌سازد و بر کفایت شایستگی پایه تأکید دارد. مدیر، مانند باغبانی است که با دانش و عدالت، باغ جامعه را آباد می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

مفهوم داخل و خارج، چونان کلیدی است که قفل فهم مدیریت و فقه را می‌گشاید. این مفهوم، از فقه صلاه به مدیریت تعمیم می‌یابد و شایسته‌سالاری را به‌مثابه معیار اصلی معرفی می‌کند. طهارت و قربت، مانند شایستگی، شروطی‌اند که از خارج بر عمل حاکم‌اند. مدیریت غاصبانه و استبداد، چونان آفتی است که جامعه را تباه می‌کند، اما شایستگی الهی یا مردمی، چونان آبی زلال، جامعه را سیراب می‌سازد.

بخش سوم: قسط، جوهره نظام اسلامی

دشواری تبیین نظام اسلامی

تبیین نظام اسلامی، چونان طراحی بنایی عظیم، دشوار است، زیرا نیازمند مهندسی دقیق و ایدئولوژی استوار است، نه صرف شکل‌گرایی. این نظام، مانند شجره‌ای است که ریشه در عدالت و شاخسار در ایمان دارد.

نقد شکل‌گرایی در اسلام

اسلام، به گنبد، مناره و مسجد محدود نیست، بلکه به محتواست. این دین، مانند جویباری است که با عدالت و ایمان جاری می‌شود، نه با ظواهر بی‌روح. علم دینی، نیازمند مهندسی است تا از شکل‌گرایی رهایی یابد.

قسط، محور نظام اسلامی

قسط، چونان قلب تپنده نظام اسلامی، جوهره آن است. برخلاف سرمایه‌داری که به وفور و کمونیسم که به توزیع وابسته است، نظام اسلامی بر قسط استوار است. قسط، مانند توازن در ترازوی عدالت، جامعه را متعادل می‌سازد.

استقلال قسط از وفور و توزیع

قسط، چونان گوهری مستقل، می‌تواند با وفور یا توزیع همراه باشد یا نباشد. این استقلال، قسط را به‌مثابه محور نظام اسلامی معرفی می‌کند و آن را از نظام‌های مادی متمایز می‌سازد.

تمایز قسط و ایمان

قسط و ایمان، چونان حیوان و انسان، رابطه‌ای عام و خاص دارند. قسط می‌تواند بدون ایمان باشد، اما ایمان بدون قسط، مانند پوسته‌ای بی‌محتوا، شکلک است. این تمایز، قسط را به‌مثابه زیرساخت ایمان معرفی می‌کند.

امکان قسط بدون ایمان

جامعه‌ای می‌تواند قسط داشته باشد، اما ایمان نداشته باشد، مانند جوامعی که قانون‌مندند، اما عبادت ندارند. این جوامع، مانند باغی‌اند که نظم دارند، اما از عطر ایمان بی‌بهره‌اند.

عدم امکان ایمان بدون قسط

ایمان بدون قسط، مانند درختی بی‌ریشه، شکلک است. جامعه‌ای با نماز، روزه و حج، اما پر از رشوه و تبعیض، اسلامی نیست. قسط، مانند خاک حاصلخیز، بستر ایمان است.

نقد شکل‌گرایی در علم دینی

علم دینی، در برخی دوره‌ها، جامعه اسلامی را به اذان، گنبد و مناره محدود کرده، اما این‌ها شکلک‌اند و قسط نیستند. این دیدگاه، مانند آن است که پوسته را به‌جای مغز بستانند.

مثال خانواده قسط‌محور بدون ایمان

خانواده‌ای ممکن است قانون‌مند و بی‌آزار باشد، اما شراب بنوشد و نماز نخواند. این خانواده، مانند چشمه‌ای است که زلال است، اما به دریا نمی‌رسد. این قسط است، نه ایمان.

مثال سرباز و دختر سرهنگ

سربازی که وظایف خود را بدون تحریک انجام می‌داد، قسط داشت، اما ایمان نداشت. این مثال، مانند ستاره‌ای است که در شب می‌درخشد، اما از نور ایمان بی‌بهره است.

تطبیق قسط و ایمان با حیوان و انسان

قسط، مانند حیوان، عام است و ایمان، مانند انسان، خاص. هر ایمانی قسط دارد، اما هر قسطی ایمان ندارد. این تطبیق، قسط را چونان بستری برای ایمان معرفی می‌کند.

نقد جوامع شکلک‌محور

جامعه‌ای با گنبد، مناره، نماز و اعتکاف، اما پر از رشوه و دزدی، نه قسط دارد و نه ایمان. این جامعه، مانند بنایی است که نمای زیبا دارد، اما پایه‌هایش سست است.

استناد به روایت

روایت فرموده: «حکومت با کفر می‌ماند، اما با ظلم نه.» این کلام، مانند مشعلی است که امکان قسط بدون ایمان را روشن می‌سازد و بر ضرورت عدالت تأکید دارد.

تمایز جامعه اسلامی از قسط‌محور

جامعه اسلامی، مانند گلی است که علاوه بر ریشه قسط، گلبرگ‌های ایمان (نماز، حج، پوشش) دارد. این جامعه، فراتر از قسط است و به سوی تعالی معنوی گام برمی‌دارد.

نقد جوامع قسط‌محور غیرایمانی

جامعه‌ای که مالیات می‌دهد و قانون‌مند است، اما نماز و پوشش ندارد، قسط دارد، اما اسلامی نیست. این جامعه، مانند جویباری است که جاری است، اما به اقیانوس ایمان نمی‌رسد.

روایت حج و ایمان

روایت فرموده: «کسی که مستطیع باشد و حج نرود، یهودی از دنیا می‌رود.» این کلام، مانند آیینه‌ای است که ضرورت ایمان برای اسلامیت را نشان می‌دهد.

نقد دزدی در اماکن مقدس

دزدیدن شمع‌های نذری در اماکن مقدس، مانند خاری است که در باغ ایمان می‌روید. این عمل، نشانه فقدان قسط و ایمان است، هرچند شکلک‌های دینی وجود داشته باشد.

اولویت قسط بر ایمان

جامعه، مانند بنایی است که ابتدا باید سفت‌کاری قسط داشته باشد، سپس با روکار ایمان آراسته شود. این اولویت، ترتیب منطقی تحقق جامعه اسلامی را نشان می‌دهد.

استناد به توحید

رستگاری در اسلام، با «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» آغاز شد، نه با نماز و روزه. این اصل، مانند بذری است که ابتدا در خاک قسط کاشته می‌شود و سپس با ایمان به بار می‌نشیند.

نقد جوامع اسلامی کنونی

بسیاری از جوامع اسلامی، با شکلک‌های دینی، اما بدون قسط، در باتلاق ظلم و فساد گرفتارند. این جوامع، مانند درختانی‌اند که برگ دارند، اما میوه ندارند.

جمع‌بندی بخش سوم

قسط، چونان روح نظام اسلامی، جوهره آن است و ایمان، مانند جسم، مکمل آن. قسط می‌تواند بدون ایمان باشد، اما ایمان بدون قسط، پوسته‌ای بی‌محتواست. جامعه اسلامی، با ترکیب قسط و ایمان، مانند شجره‌ای طیبه است که ریشه در عدالت و شاخسار در ایمان دارد. نقد شکل‌گرایی و تأکید بر محتوای قسط‌محور، دعوتی است به بازنگری در علم دینی برای تحقق جامعه‌ای عادل و ایمانی.

بخش چهارم: فرهنگ، سنت و آرمان‌های نظام اسلامی

تمایز فرهنگ و سنت

فرهنگ، مانند گلی است که با پشتوانه علمی می‌روید، اما سنت، مانند علفی است که تنها بر اعتقاد استوار است. در بسیاری از جوامع، سنت بر فرهنگ غالب است و این، مانند سایه‌ای است که نور علم را می‌پوشاند.

نقد سنت‌گرایی غیرعلمی

وابستگی به سنت‌های غیرعلمی، مانند تقلید کورکورانه، مانع پیشرفت است. این سنت‌گرایی، مانند بندی است که پای جامعه را می‌بندد و از حرکت بازمی‌دارد.

نقد هویت‌های محلی در علم دینی

تأکید بر هویت‌های محلی در علم دینی، مانند پسوندهای جغرافیایی، نشانه‌ای از سنت‌گرایی است، نه فرهنگ. این رویکرد، مانند دیواری است که وحدت علمی را مخدوش می‌کند.

نقد تجددگرایی

تجددگرایی، مانند تقلید از غرب، فرهنگ نیست، بلکه خودباختگی است. این رویکرد، مانند آینه‌ای شکسته است که چهره اصیل جامعه را تحریف می‌کند.

نقد عدم عمل به اعتقادات

مسلمانان، ظلم را بد می‌دانند، اما مرتکب آن می‌شوند. این تناقض، مانند درختی است که ریشه در باور دارد، اما شاخه‌هایش به سوی ظلم می‌روید.

آرمان انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی، مانند مشعلی است که نباید در دام شکل‌گرایی افتد. این انقلاب، باید جامعه‌ای مدرن و قسط‌محور ایجاد کند، مانند باغی که هم نظم دارد و هم میوه.

نقد فساد حکام تاریخی

در طول تاریخ، حکام، بیش از مردم، به فساد و دزدی آلوده بوده‌اند. این فساد، مانند طوفانی است که خرمن جامعه را ویران می‌کند.

مثال مولوی

داستان مولوی درباره دزدیدن خر و خوردن آن، مانند آیینه‌ای است که فساد کلان حکام را نشان می‌دهد. این فساد، مانند آتشی است که بنیان جامعه را می‌سوزاند.

نقد شکل‌گرایی حکام

حکام بنی‌امیه و بنی‌عباس، با وجود فساد، نماز می‌خواندند، اما این، مانند نقابی بود که چهره باطن‌شان را می‌پوشاند. این شکل‌گرایی، ایمان نیست، بلکه فریب است.

نقد رفتارهای غیراخلاقی در اماکن مقدس

در برخی اماکن مقدس، مانند قم، با وجود پایبندی به ظواهر دینی، بی‌ادبی‌هایی دیده می‌شود. این تناقض، مانند خاری است که در باغ ایمان می‌روید.

تعریف نظام اسلامی

نظام اسلامی، مانند بنایی است که با قسط ساخته شده و با ایمان (نماز، روزه، حج، پوشش) آراسته می‌شود. این نظام، نه قسط تنها و نه شکلک تنها، بلکه ترکیبی از هر دو است.

نقد قسط در فساد

در برخی جوامع، حتی فساد نیز با قسط (قوانین و مالیات) همراه است، اما این، مانند جویباری مسموم است که ایمان ندارد و اسلامی نیست.

مثال تحولات اجتماعی

در انتخابات، نامزدها با همراهی همسرانشان تبلیغ می‌کنند، مانند نسیمی که نوید تحول فرهنگی می‌دهد. این تحول، نشانه پویایی جامعه است.

نقد فساد در جامعه اسلامی

فساد، حتی با توجیهات دینی، مانند زهری است که قسط و ایمان را از جامعه می‌زداید. این فساد، مانند آفتی است که باغ جامعه را تباه می‌کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

نظام اسلامی، مانند شجره‌ای است که با فرهنگ علمی و قسط‌محوری بارور می‌شود. سنت‌گرایی، تجددگرایی و فساد، مانند آفت‌هایی‌اند که این شجره را تهدید می‌کنند. انقلاب اسلامی، با آرمان ایجاد جامعه‌ای مدرن و قسط‌محور، باید از شکل‌گرایی پرهیز کند و به سوی عدالت و ایمان گام بردارد.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی کل

این نوشتار، مانند مشعلی است که در تاریکی ظلم و شکل‌گرایی، راه نظام اسلامی را روشن می‌سازد. مدیریت، چونان سکان‌داری است که با شایستگی الهی یا مردمی، جامعه را به سوی عدالت هدایت می‌کند. قسط، مانند روح نظام اسلامی، بستر ایمان است و بدون آن، ایمان به شکلک بدل می‌شود. نظام اسلامی، با ترکیب قسط و ایمان، مانند شجره‌ای طیبه است که ریشه در عدالت و شاخسار در ایمان دارد. نقد شکل‌گرایی، فساد حکام و جوامع کنونی، دعوتی است به بازنگری در علم دینی و تحقق جامعه‌ای عادل و ایمانی. انقلاب اسلامی، مانند بذری است که باید در خاک قسط کاشته شود و با ایمان به بار نشیند. این اثر، با تأمل در فقه نوین، راهی به سوی تعالی جامعه اسلامی می‌گشاید.