متن تحقیق

تحلیل فقهی و جامعه‌شناختی فساد در قرآن کریم: بازاندیشی در اقتصاد اسلامی و ارزش‌های اجتماعی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۶۴۰)

مقدمه: فساد، سایه‌ای بر پیکر جامعه اسلامی

فساد، به مثابه بیماری‌ای که ریشه‌های حیات اجتماعی را تهدید می‌کند، در قرآن کریم به عنوان مانعی بنیادین در برابر تحقق جامعه‌ای صالح و عادل معرفی شده است. این نوشتار، با الهام از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به بررسی مفهوم فساد از منظر فقهی و جامعه‌شناختی پرداخته و با تکیه بر آیات قرآن کریم و روایات اسلامی، به تحلیل ریشه‌ها، پیامدها و راهکارهای پیشگیری از آن می‌پردازد. محور بحث، شناسایی عوامل فساد در جوامع اسلامی، نقد نگاه صوری به دینداری، و تأکید بر ضرورت اصلاح اجتماعی و اقتصادی با تکیه بر ارزش‌های قرآنی است. ساختار این اثر، با تقسیم‌بندی موضوعی و تحلیلی، به گونه‌ای طراحی شده که ضمن حفظ تمامی محتوای اصلی درس‌گفتار، با افزودن توضیحات تفصیلی و تمثیلات ادبی، به غنای علمی و جذابیت آن بیفزاید. هدف، ارائه دیدگاهی جامع و کاربردی برای اصلاح جامعه اسلامی و تحقق عدالت و خیررسانی است.

بخش نخست: فساد، مانع تحقق جامعه مطلوب اسلامی

فساد، سد راه آسایش و سلامت اجتماعی

فساد و افساد، به عنوان پدیده‌هایی مخرب، مانع از شکل‌گیری جامعه‌ای هستند که در آن آسایش و سلامت عمومی برقرار باشد. قرآن کریم، فساد را نتیجه انحرافات اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی معرفی کرده و بر ضرورت اصلاح در برابر آن تأکید دارد. استاد فرزانه قدس‌سره، فساد را به بیماری‌ای تشبیه می‌کنند که اگر در جامعه غالب شود، مانند خونی مسموم، تمام پیکره اجتماع را فاسد می‌سازد. این دیدگاه، ریشه در آیه‌ای از سوره رعد دارد: إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ («خداوند سرنوشت قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه خود آنچه را در دل‌هایشان است تغییر دهند»، رعد/11). این آیه، بر مسئولیت فردی و جمعی در برابر فساد تأکید دارد و اصلاح را به تغییر درونی افراد و جامعه مشروط می‌کند.

سلامت عمومی، پیش‌نیاز جامعه اسلامی

سلامت عمومی، نه تنها به معنای سلامت جسمانی، بلکه شامل سلامت اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی است. جامعه‌ای که در آن فساد غالب باشد، مانند درختی بی‌ریشه است که از حیات معنوی و اجتماعی محروم می‌ماند. این مفهوم، با آیه‌ای از سوره اعراف هم‌راستاست: وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا ۚ قَالَ يَا قَوْمِ ٱعْبُدُوا ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ ۖ وَلَا تَنقُصُوا ٱلْمِكْيَالَ وَٱلْمِيزَانَ ۚ إِنِّيٓ أَرَىٰكُم بِخَيْرٍ وَإِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُّحِيطٍ («و به‌سوی مدین، برادرشان شعیب را فرستادیم. گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که جز او معبودی ندارید و در کیل و وزن کم‌فروشی نکنید. من شما را در نعمت می‌بینم و از عذاب روزی فراگیر بر شما بیمناکم»، اعراف/84). این آیه، بر عدالت اقتصادی و پرهیز از فساد در معاملات تأکید دارد و نشان می‌دهد که سلامت جامعه، در گرو رعایت اصول اخلاقی و اقتصادی است.

جمع‌بندی بخش نخست

این بخش، با تأکید بر فساد به عنوان مانعی در برابر تحقق جامعه مطلوب اسلامی، نشان داد که قرآن کریم، اصلاح را به تغییر درونی افراد و ساختارهای اجتماعی مشروط می‌کند. سلامت عمومی، به عنوان پیش‌نیاز آسایش و امنیت، نیازمند پرهیز از فساد و توجه به عدالت در تمامی ابعاد زندگی است.

بخش دوم: تقسیم‌بندی جوامع و نقد وضعیت موجود

سه‌گانه جوامع از منظر اقتصادی و اجتماعی

جوامع از منظر اقتصادی و اجتماعی به سه دسته تقسیم می‌شوند: نخست، جوامعی که تحت سلطه فقر و محرومیت‌اند و فقرای بائس، مسکین و مفلوک در آنها فراوان‌اند. دوم، جوامعی که ثروتمندان و قدرتمندان فاقد خیررسانی در آنها غالب‌اند. سوم، جوامع مطلوب اسلامی که در آن ثروتمندان و قدرتمندان به دیگران کمک می‌کنند. استاد فرزانه قدس‌سره، این تقسیم‌بندی را به مثابه آینه‌ای می‌دانند که وضعیت جامعه را نشان می‌دهد. دسته سوم، که هدف والای اسلام است، با آیه‌ای از سوره حشر هم‌خوانی دارد: مَا أَفَاءَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ ٱلْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَامَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ ٱلْأَغْنِيَاءِ مِنكُمْ («آنچه خدا از اهل قریه‌ها به رسولش بازگرداند، از آنِ خدا و رسول و خویشاوندان او و یتیمان و مستمندان و در راه‌ماندگان است، تا در میان توانگران شما دست‌به‌دست نگردد»، حشر/7). این آیه، بر جلوگیری از انحصار ثروت و توزیع عادلانه آن تأکید دارد.

نقد نگاه صوری به جامعه اسلامی

نگاه صوری به جامعه اسلامی، که تنها به ظواهری چون مناره، گنبد و اذان بسنده می‌کند، مانند پوسته‌ای توخالی است که از محتوای عدالت و خیررسانی تهی است. استاد فرزانه قدس‌سره، این نگاه را به باد انتقاد گرفته و تأکید دارند که جامعه اسلامی باید محتوایی مبتنی بر ارزش‌های دینی داشته باشد. این نقد، با آیه‌ای از سوره حج هم‌راستاست: وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَعْبُدُ ٱللَّهَ عَلَىٰ حَرْفٍ («و از مردمان کسی است که خدا را به تردید می‌پرستد»، حج/11). این آیه، به ایمانی شکننده و ظاهری اشاره دارد که نمی‌تواند جامعه را به سوی صلاح هدایت کند. برای نمونه، در برخی بلاد، مساجد به کافه‌ها و رستوران‌ها تبدیل شده‌اند، که نشان‌دهنده غفلت از محتوای دینی و تمرکز بر ظواهر است.

تضاد فقر و ثروت در جامعه کنونی

وضعیت کنونی جامعه، با وجود فقرای فراوان و ثروتمندانی که خیررسانی نمی‌کنند، مانند جریانی است که به جای سیراب کردن زمین، به باتلاقی از فساد می‌ریزد. قرآن کریم، در سوره تکاثر، این وضعیت را نکوهش می‌کند: أَلْهَاكُمُ ٱلتَّكَاثُرُ ۝ حَتَّىٰ زُرْتُمُ ٱلْمَقَابِرَ («فزون‌طلبی شما را سرگرم کرد، تا آنگاه که به گورها درآمدید»، تکاثر/1-2). استاد فرزانه قدس‌سره، با طنزی کنایی، به فخرفروشی به آرامگاه‌های خانوادگی اشاره می‌کنند که نشانه‌ای از انحراف از ارزش‌های اسلامی است. این تفاخر، مانند آینه‌ای شکسته است که چهره واقعی جامعه را نشان نمی‌دهد.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با ارائه تقسیم‌بندی سه‌گانه جوامع، نشان داد که جامعه اسلامی مطلوب، جامعه‌ای است که در آن ثروتمندان خیررسان و فقر ریشه‌کن شده است. نقد نگاه صوری و تضاد میان فقر و ثروت، بر ضرورت توجه به محتوای ارزش‌های اسلامی تأکید دارد.

بخش سوم: ریشه‌های فساد و نقد انحرافات اجتماعی

فساد در فقدان خیررسانی و ایمان

فساد در جامعه، زمانی رخ می‌دهد که ثروتمندان خیررسان نباشند و فقیران فاقد ایمان و تقوا باشند. استاد فرزانه قدس‌سره، این وضعیت را به بیماری‌ای تشبیه می‌کنند که قلب جامعه را از حیات معنوی محروم می‌سازد. این دیدگاه، با آیه‌ای از سوره محمد هم‌راستاست: وَإِن تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوٓا أَمْثَالَكُم («و اگر روی بگردانید، خدا قومی جز شما را جایگزین می‌کند که مانند شما نخواهند بود»، محمد/38). این آیه، بر لزوم اصلاح و خیررسانی تأکید دارد و فقدان این دو ویژگی را ریشه فساد می‌داند.

الگوی سلیمان نبی: تعادل ثروت و زهد

سلیمان نبی، به عنوان الگویی برجسته، با وجود ثروت و قدرت، زاهد و خیررسان بود. این الگو، مانند چراغی است که راه تعادل میان بهره‌مندی از دنیا و خیررسانی را روشن می‌سازد. این مفهوم، با آیه‌ای از سوره ص هم‌خوانی دارد: قَالَ رَبِّ ٱغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنبَغِي لِأَحَدٍ مِّن بَعْدِي («گفت: پروردگارا، مرا ببخش و به من ملکی عطا کن که برای هیچ‌کس پس از من سزاوار نباشد»، ص/35). این آیه، نشان می‌دهد که ملک سلیمان، در خدمت خیر و عدالت بود و نه در مسیر فساد و خودپرستی.

دعای قرآنی، قانون اساسی اسلامی

دعای «ای خدایی که به اهل مملکت خود تجاوز نمی‌کنی»، به عنوان قانون اساسی اسلامی، بر پرهیز از تجاوز به حقوق دیگران تأکید دارد. استاد فرزانه قدس‌سره، این دعا را به مثابه منشوری می‌دانند که اصول اخلاقی و اجتماعی اسلام را ترسیم می‌کند. هرگونه تجاوز به حقوق دیگران، چه در سطح فردی و چه حکومتی، نشانه فساد است. این اصل، با آیه‌ای از سوره بقره هم‌راستاست: فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِ («و اگر چنین نکنید، بدانید که با خدا و رسولش به جنگ برخاسته‌اید»، بقره/279). این آیه، ظلم اقتصادی مانند ربا را محکوم کرده و تجاوز به حقوق دیگران را نشانه انحراف از ایمان می‌داند.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با بررسی ریشه‌های فساد در فقدان خیررسانی و ایمان، نشان داد که جامعه اسلامی باید به الگوی سلیمان نبی اقتدا کند که ثروت و قدرت را در خدمت خیر و عدالت قرار داد. دعای قرآنی، به عنوان قانون اساسی اسلامی، بر پرهیز از تجاوز به حقوق دیگران تأکید دارد و راه اصلاح جامعه را در خیررسانی و ایمان نشان می‌دهد.

بخش چهارم: اصلاح در برابر فساد، راهکار قرآنی

اصلاح، خیر اجتماعی

قرآن کریم، اصلاح را در برابر فساد قرار داده و آن را خیر اجتماعی معرفی می‌کند. آیه‌ای از سوره بقره این اصل را روشن می‌سازد: وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْيَتَٰمَىٰ ۖ قُلْ إِصْلَاحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ ۖ وَإِن تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَٰنُكُمْ ۚ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ ٱلْمُفْسِدَ مِنَ ٱلْمُصْلِحِ («و از تو درباره یتیمان می‌پرسند، بگو: اصلاح کارشان بهتر است و اگر با آنان همزیستی کنید، برادران شمایند و خدا مفسد را از مصلح بازمی‌شناسد»، بقره/220). استاد فرزانه قدس‌سره، این آیه را به مثابه چراغی می‌دانند که مسیر اصلاح را روشن می‌کند. اصلاح، به معنای ایجاد تعادل و عدالت در روابط اجتماعی و اقتصادی، مانند آبی زلال است که جامعه را از فساد پاک می‌سازد.

نقد ظاهرگرایی در ازدواج

قرآن کریم، با تأکید بر ایمان در انتخاب همسر، ظاهرگرایی را نکوهش می‌کند. آیه‌ای از سوره بقره این اصل را بیان می‌دارد: وَلَا تَنكِحُوا ٱلْمُشْرِكَاتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ ۖ وَلَأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ («و با زنان مشرک ازدواج نکنید تا ایمان بیاورند و کنیز مؤمنه بهتر از زن مشرک است، هرچند شما را به شگفت آورد»، بقره/221). استاد فرزانه قدس‌سره، با طنزی کنایی، به فرهنگ ظاهرگرایی در انتخاب همسر انتقاد کرده و تأکید دارند که ایمان، مانند گوهر گران‌بهایی است که بر زیبایی ظاهری و ثروت ارجحیت دارد. این نقد، نشان‌دهنده انحراف اجتماعی ناشی از توجه به ظواهر مادی است.

پیامدهای فساد در روابط اجتماعی

توجه به ظواهر مادی، مانند تعداد ماشین‌ها یا موقعیت اجتماعی، نشانه فساد است. استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به نمونه‌هایی از توجه رجال سیاسی به ظواهر، این فرهنگ را مانند آینه‌ای کدر می‌دانند که حقیقت جامعه را پنهان می‌کند. این وضعیت، با آیه سوره تکاثر هم‌خوانی دارد که تفاخر و انباشت مادی را نکوهش می‌کند. جامعه‌ای که به ظواهر مادی دل ببندد، مانند کشتی‌ای است که در طوفان فساد غرق می‌شود.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با تأکید بر اصلاح به عنوان خیر اجتماعی، نشان داد که قرآن کریم، با نکوهش ظاهرگرایی و تأکید بر ایمان، راهکارهایی برای پیشگیری از فساد ارائه می‌دهد. اصلاح، با ایجاد تعادل و عدالت، جامعه را به سوی صلاح هدایت می‌کند.

بخش پنجم: آموزش پولی، ریشه‌ای از فساد اجتماعی

نقد آموزش پولی در دانشگاه‌ها

آموزش پولی در دانشگاه‌ها، مانند دیواری است که فقرا را از دسترسی به دانش محروم می‌کند و به فساد اجتماعی منجر می‌شود. استاد فرزانه قدس‌سره، این وضعیت را به جریانی تشبیه می‌کنند که به جای سیراب کردن جامعه، به باتلاق فساد می‌ریزد. جوانان، برای تأمین هزینه‌های تحصیل، گاه به انحرافات اخلاقی و اقتصادی روی می‌آورند، که این خود نشانه‌ای از فساد ساختاری است. این نقد، ریشه در اصول اسلامی دارد که آموزش را حقی همگانی می‌دانند.

نقد نابرابری اقتصادی در آموزش

نابرابری اقتصادی در دسترسی به آموزش، مانند خاری است که در پای جامعه فرو می‌رود و حرکت آن را به سوی پیشرفت مختل می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به وضعیت معلمان و فقرای آبرودار، تأکید دارند که جامعه اسلامی باید منابع خود را به گونه‌ای تخصیص دهد که آموزش برای همگان در دسترس باشد. این دیدگاه، با آیه‌ای از سوره بقره هم‌راستاست: يُؤْتِي ٱلْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ ۚ وَمَن يُؤْتَ ٱلْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا («حکمت را به هر که بخواهد عطا می‌کند و هر که را حکمت داده شود، خیری فراوان داده شده است»، بقره/269). حکمت، به عنوان خیر کثیر، باید به صورت عادلانه در جامعه توزیع شود.

جمع‌بندی بخش پنجم

این بخش، با نقد آموزش پولی به عنوان ریشه‌ای از فساد اجتماعی، بر ضرورت دسترسی همگانی به دانش تأکید کرد. نابرابری اقتصادی در آموزش، مانعی در برابر تحقق جامعه اسلامی است و نیازمند اصلاحات ساختاری است.

بخش ششم: نقش علم دینی در اصلاح جامعه

ضرورت قدرت معنوی و علمی علم دینی

علم دینی، به عنوان مرکزی برای تولید فکر و عمل، باید در ابعاد معنوی، علمی و صنعتی قدرتمند شود تا در برابر چالش‌های جهانی پاسخ‌گو باشد. استاد فرزانه قدس‌سره، این ضرورت را به مثابه نوری می‌دانند که تاریکی‌های نادانی و فساد را می‌زداید. این دیدگاه، با آیه‌ای از سوره بقره هم‌راستاست: يُؤْتِي ٱلْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ ۚ وَمَن يُؤْتَ ٱلْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا («حکمت را به هر که بخواهد عطا می‌کند و هر که را حکمت داده شود، خیری فراوان داده شده است»، بقره/269). علم دینی، با تولید حکمت، می‌تواند جامعه را به سوی صلاح هدایت کند.

نقد غرب‌ستیزی غیرعلمی

غرب‌ستیزی غیرعلمی، مانند پرده‌ای است که حقیقت را پنهان می‌کند و مانع از بهره‌مندی از دستاوردهای علمی و صنعتی می‌شود. استاد فرزانه قدس‌سره، با تأکید بر اصل تعاون، استفاده از علم و فناوری را مشروط بر هماهنگی با ارزش‌های اسلامی ضروری می‌دانند. این دیدگاه، با آیه‌ای از سوره مائده هم‌راستاست: وَتَعَاوَنُوا عَلَى ٱلْبِرِّ وَٱلْتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى ٱلْإِثْمِ وَٱلْعُدْوَٰنِ («و در نیکوکاری و پرهیزکاری با یکدیگر همکاری کنید و در گناه و تجاوز همکاری نکنید»، مائده/2). استفاده از دستاوردهای علمی، بدون تعصب، به تحقق جامعه اسلامی کمک می‌کند.

نقد خشونت و نادانی در علم دینی

خشونت و نادانی، مانند زخم‌هایی هستند که علم دینی را از اثرگذاری بازمی‌دارند. استاد فرزانه قدس‌سره، با نقد این دو ویژگی، بر ضرورت قدرت علمی و معنوی علم دینی تأکید دارند. علم دینی باید به گونه‌ای باشد که پاسخ‌گوی نیازهای جامعه بوده و از خشونت و نادانی فاصله بگیرد. این نقد، به بازنگری در روش‌های آموزش دینی و تعامل با جامعه اشاره دارد.

جمع‌بندی بخش ششم

این بخش، با تأکید بر نقش علم دینی در اصلاح جامعه، نشان داد که قدرت معنوی و علمی، لازمه پاسخ‌گویی به چالش‌های جهانی است. نقد غرب‌ستیزی غیرعلمی و خشونت، بر ضرورت بازنگری در روش‌های علم دینی تأکید دارد.

بخش هفتم: پیامدهای فساد و ضرورت امنیت اجتماعی

فقدان امنیت و آسایش، نتیجه فساد

فقدان امنیت و آسایش در جامعه، نتیجه غلبه فقر و ثروت بدون خیررسانی است. دیوارهای بلند و شمشیرهای اطراف خانه‌ها، مانند نشانه‌هایی از ناامنی‌اند که ریشه در فساد اجتماعی دارند. این وضعیت، با آیه‌ای از سوره نحل در تضاد است: وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُّطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن كُلِّ مَكَانٍ («و خدا مثلی زد: شهری که امن و آرام بود و روزیش از هر سو فراوان به آن می‌رسید»، نحل/112). استاد فرزانه قدس‌سره، این ناامنی را به مثابه تاریکی‌ای می‌دانند که نور عدالت و خیررسانی می‌تواند آن را بزداید.

نقد فرهنگ تجمل‌گرایی

فرهنگ تجمل‌گرایی و توجه به ظواهر مادی، مانند تعداد ماشین‌ها یا پاسدارها، نشانه فساد است. استاد فرزانه قدس‌سره، این فرهنگ را به آینه‌ای کدر تشبیه می‌کنند که حقیقت جامعه را پنهان می‌سازد. این نقد، با آیه سوره تکاثر هم‌خوانی دارد که تفاخر و انباشت مادی را نکوهش می‌کند. جامعه اسلامی باید به محتوای ایمانی و اخلاقی توجه کند، نه به ظواهر مادی.

جمع‌بندی بخش هفتم

این بخش، با بررسی پیامدهای فساد در فقدان امنیت و آسایش، نشان داد که جامعه اسلامی نیازمند خیررسانی و عدالت است. نقد تجمل‌گرایی، بر ضرورت توجه به محتوای ایمانی و اخلاقی تأکید دارد.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی

تحلیل فقهی و جامعه‌شناختی فساد در قرآن کریم، مانند نوری است که تاریکی‌های انحرافات اجتماعی را روشن می‌سازد. فساد، به عنوان مانعی بنیادین در برابر تحقق جامعه اسلامی، نتیجه فقدان خیررسانی، ایمان و عدالت است. آیات قرآنی، مانند إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ («خداوند سرنوشت قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه خود آنچه را در دل‌هایشان است تغییر دهند»، رعد/11) و وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْيَتَٰمَىٰ ۖ قُلْ إِصْلَاحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ («و از تو درباره یتیمان می‌پرسند، بگو: اصلاح کارشان بهتر است»، بقره/220)، بر ضرورت اصلاح در برابر فساد تأکید دارند. جامعه اسلامی مطلوب، جامعه‌ای است که در آن ثروتمندان خیررسان و فقیران مومن باشند. نقد آموزش پولی، ظاهرگرایی و غرب‌ستیزی غیرعلمی، همراه با تأکید بر نقش علم دینی، راهکارهایی برای پیشگیری از فساد ارائه می‌دهد. این تحلیل، مانند درختی تناور است که با ریشه‌های عدالت و خیررسانی، جامعه را به سوی سعادت هدایت می‌کند.