متن تحقیق

موضوع‌شناسی کسب‌وکار در نظام اقتصادی اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۷۱۸)

دیباچه

نظام اقتصادی اسلامی، چونان گوهری درخشان در میان نظام‌های بشری، کسب‌وکار را نه‌تنها ابزاری برای معاش، بلکه پلی به سوی کمال انسانی و عدالت اجتماعی می‌داند. این نظام، با تکیه بر آیات قرآن کریم، روایات معتبر و اصول عقلانی، کسب‌وکار را در چارچوبی تعریف می‌کند که هم عزت نفس انسان را حفظ می‌کند و هم جامعه را به سوی پویایی و خودکفایی هدایت می‌نماید. این نوشتار، با بازنویسی درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به موضوع‌شناسی کسب‌وکار در اقتصاد اسلامی پرداخته و با ساختاری علمی و منسجم، مفاهیم را در قالبی دانشگاهی و تخصصی عرضه می‌کند. متن پیش‌رو، با بهره‌گیری از تمثیلات فاخر و تحلیل‌های عمیق، تلاش دارد تا روح و پیام روایات را به زبانی روشن و متین منتقل سازد، در حالی که تمامی جزئیات و نکات اصلی درس‌گفتار حفظ شده و با شرح و تفصیل ارائه می‌گردد.

بخش نخست: مبانی نظری کسب‌وکار در اقتصاد اسلامی

ساختار اقتصادی جوامع بدوی

در جوامع بدوی، اقتصاد چونان جویباری ساده، اما پرتلاطم، بر چهار محور اصلی کار، کسب، دامداری و زراعت استوار بوده است. این چهار فعالیت، ستون‌های اصلی معیشت را تشکیل می‌دادند و هر یک نقشی بنیادین در حیات اجتماعی و اقتصادی ایفا می‌کردند. کار، به‌عنوان سخت‌ترین فعالیت، در کنار کسب (تجارت)، دامداری و زراعت، ساختار اقتصادی این جوامع را شکل می‌داد. این تقسیم‌بندی، نشان‌دهنده پیوند عمیق فعالیت‌های اقتصادی با نیازهای اولیه انسان و طبیعت است.

سختی کار و جایگاه کارگران

کار در جوامع بدوی، چونان بار سنگینی بر دوش انسان، سخت‌ترین فعالیت اقتصادی به شمار می‌رفت. کارگران، که در جایگاه اجتماعی مشابه بردگان (عبد و اَمَه) قرار داشتند، از استقلال اجتماعی و اقتصادی محروم بودند و تحت استضعاف شدید به سر می‌بردند. این وضعیت، نشان‌دهنده آسیب‌پذیری کارگران و فقدان کرامت انسانی در نظام‌های اجتماعی آن دوران است. با این حال، نباید کارگری در جوامع بدوی را با مفهوم کارگری مدرن، که از استقلال نسبی برخوردار است، اشتباه گرفت. این تمایز، بر ضرورت بازتعریف جایگاه کارگر در نظام‌های اقتصادی معاصر تأکید دارد.

کارگران، ضعفای جامعه

کارگران، چه در جوامع بدوی و چه در دوران معاصر، چونان برگ‌های شکننده در برابر بادهای ناملایم اقتصادی، به‌عنوان ضعفای جامعه شناخته می‌شوند. این گروه، به دلیل فقدان امنیت شغلی، دستمزدهای نازل و شرایط کاری دشوار، در معرض آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی قرار دارند. این اصل، بر ضرورت حمایت از کارگران و ایجاد سازوکارهایی برای رفع آسیب‌پذیری آن‌ها تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش نخست

مبانی نظری کسب‌وکار در اقتصاد اسلامی، بر ساختار اقتصادی جوامع بدوی و جایگاه کارگران به‌عنوان ضعفای جامعه متمرکز است. کار، به‌عنوان سخت‌ترین فعالیت، در کنار کسب، دامداری و زراعت، ستون‌های اقتصاد سنتی را تشکیل می‌داد. کارگران، به دلیل فقدان استقلال و شرایط سخت، در معرض استضعاف بودند و این وضعیت، ضرورت بازتعریف جایگاه آن‌ها و حمایت از حقوقشان را در نظام اسلامی برجسته می‌سازد. این بخش، زمینه را برای بررسی چالش‌های معاصر کارگران فراهم می‌کند.

بخش دوم: چالش‌های معاصر کارگران در نظام اقتصادی

استثمار کارگران و شرایط غیرانسانی

کارگران امروزی، چونان چهارپایانی در خدمت نظام‌های اقتصادی ناعادلانه، با بیکاری، دستمزدهای ناچیز، ساعات کاری طولانی و شرایط دشوار مواجه‌اند. این وضعیت، که کارگران را به ابزاری شکسته مانند کلنگ و فرغون بدل می‌کند، کرامت انسانی آن‌ها را مخدوش کرده و به استثمار منجر می‌شود. فشار بیش از حد بر کارگران، نه‌تنها سلامت جسمی و روانی آن‌ها را تهدید می‌کند، بلکه به جرایمی چون قاچاق و سرقت سوق می‌دهد، جرایمی که اغلب با سرمایه و مدیریت ثروتمندان انجام می‌شود.

نقد ساعات کاری طولانی

الزام کارگران به هشت ساعت کار روزانه، چونان زنجیری بر پای عدالت، ظلمی آشکار است. کارگری که با ابزار سخت چون بیل و فرغون کار می‌کند، نباید مانند کارمندی که در محیطی با امکانات (میز، صندلی و کولر) فعالیت می‌کند، هشت ساعت کار کند. پیشنهاد می‌شود ساعات کاری کارگران به چهار ساعت کاهش یابد و دستمزدی معادل دوازده ساعت دریافت کنند تا عدالت در جبران سختی کارشان برقرار شود.

فقدان امنیت شغلی و قراردادهای موقت

قراردادهای پیمانی و موقت، چونان سایه‌ای تاریک بر آینده کارگران، امنیت شغلی آن‌ها را تهدید کرده و اخراج آسان را تسهیل می‌کند. این وضعیت، کارگران را در چرخه‌ای از بی‌ثباتی و آسیب‌پذیری گرفتار می‌سازد و مانع از تحقق عدالت اجتماعی در نظام اقتصادی می‌شود.

فقدان نهادهای حمایتی

کارگران، چونان پرندگانی بی‌پناه در برابر طوفان، فاقد مدافع و حامی‌اند. نه نهادهای دینی، نه دولت و نه سندیکاها به‌طور مؤثر از حقوق آن‌ها دفاع نمی‌کنند. این فقدان حمایت، نه‌تنها به کارگران آسیب می‌رساند، بلکه به ثبات نظام و جامعه لطمه وارد می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

چالش‌های معاصر کارگران، از استثمار غیرانسانی و ساعات کاری طولانی تا فقدان امنیت شغلی و نهادهای حمایتی، نشان‌دهنده نارسایی‌های نظام اقتصادی کنونی است. این مشکلات، کرامت انسانی کارگران را تهدید کرده و به جرایم اجتماعی و بی‌ثباتی نظام منجر می‌شود. اصلاح این چالش‌ها، از طریق کاهش ساعات کاری، افزایش دستمزد و ایجاد نهادهای حمایتی، ضرورتی دینی و اجتماعی است که باید در اولویت قرار گیرد.

بخش سوم: جایگاه کسب‌وکار در روایات اسلامی

کار، جهاد فی‌سبیل‌الله

روایات اسلامی، کار را چونان جهادی مقدس در راه خدا توصیف می‌کنند. در روایتی از وسائل‌الشیعه (جلد ۱۲، باب ۴، روایت ۲)، آمده است: «وَأَنْتَ تُجَهِّدُ نَفْسَکَ» (تو خود را به سختی می‌اندازی). این روایت، کار را به جهاد تشبیه کرده و بر ارزش معنوی و سختی آن تأکید دارد. همچنین، در روایتی دیگر (وسائل‌الشیعه، جلد ۱۲، باب ۴)، کارگر به‌عنوان مجاهد فی‌سبیل‌الله و حتی برتر از او معرفی شده است: «کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ» (مانند مجاهد در راه خدا). این اصل، کار را عبادتی والا و راهی برای کسب عزت نفس و بی‌نیازی از دیگران می‌داند.

تشویق به کسب و تجارت

کسب و تجارت، چونان کلیدی برای گشودن درهای عقل و غنا، در روایات اسلامی مورد تشویق قرار گرفته است. در روایتی از وسائل‌الشیعه (جلد ۱۲، باب ۲)، آمده است: «تَرْکُ التِّجَارَةِ یَنْقُصُ الْعَقْلَ» (ترک تجارت، عقل را کاهش می‌دهد). این روایت، تجارت را عاملی برای تقویت عقل و تحول ذهنی معرفی می‌کند، زیرا تاجر با تحلیل مداوم بازار و آینده‌نگری، مهارت‌های فکری خود را ارتقا می‌دهد. ائمه معصومین علیهم‌السلام نیز خود به کسب‌وکار مشغول بودند تا مشروعیت و ارزش آن را نشان دهند.

مشروعیت کسب برای عالمان دینی

عالمان دینی، چونان باغبانانی که علم و معرفت را پرورش می‌دهند، می‌توانند با سرمایه شخصی خود به کسب‌وکار بپردازند و سود آن را دریافت کنند. این فعالیت، نه‌تنها مشروع، بلکه پسندیده است. با این حال، استفاده از بیت‌المال، خمس یا زکات برای کسب شخصی، چونان تجاوز به حقوق جامعه، عملی ناپسند و حرام است.

جمع‌بندی بخش سوم

روایات اسلامی، کار را جهادی مقدس و تجارت را عاملی برای تقویت عقل و غنا معرفی می‌کنند. ائمه معصومین علیهم‌السلام با فعالیت در کسب‌وکار، مشروعیت و ارزش آن را نشان داده‌اند. عالمان دینی نیز می‌توانند با سرمایه شخصی به کسب بپردازند، اما استفاده از منابع عمومی برای این منظور ممنوع است. این اصول، کسب‌وکار را به‌عنوان رکنی اساسی در اقتصاد اسلامی برجسته می‌سازد.

بخش چهارم: زراعت و دامداری در اقتصاد اسلامی

ارجحیت زراعت بر دامداری

زراعت، چونان جویباری زلال و کم‌خطر، در مقایسه با دامداری، که با مخاطراتی چون بیماری و مرگ دام همراه است، در روایات اسلامی ارجح دانسته شده است. در روایتی از وسائل‌الشیعه (جلد ۱۲، باب ۱۲)، آمده است: «مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیًّا إِلَّا زَرَاعًا إِلَّا إِدْرِیسَ فَإِنَّهُ کَانَ خَیَّاطًا» (خداوند هیچ پیامبری را نفرستاد مگر اینکه زارع بود، جز ادریس که خیاط بود). این روایت، زراعت را فعالیتی ارزشمند و خیاطی را کاری سخت‌تر معرفی می‌کند.

زراعت، گنج الهی

زراعت، چونان کندن گنج‌های الهی از دل زمین، در روایات اسلامی به سیراب کردن مؤمن تشبیه شده است. در روایتی از وسائل‌الشیعه (جلد ۱۲)، آمده است: «فَکَأَنَّمَا سَقَى مُؤْمِنًا مِنْ زَمَعٍ» (گویی مؤمنی را از تشنگی سیراب کرده است). این تشبیه، ارزش معنوی زراعت را برجسته می‌سازد. همچنین، آیه‌ای از قرآن کریم وَعَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ (ابراهیم: ۱۲، ترجمه: و بر خدا باید توکل کنند توکل‌کنندگان) زارع را به‌عنوان مصداقی از متوکل معرفی می‌کند که با سرمایه‌گذاری در زمین، به خدا توکل می‌کند.

دامداری در جوامع پیشرفته

در جوامع پیشرفته، دامداری، چونان باغی با مراقبت‌های دقیق، با بهره‌گیری از فناوری و دامپزشکی، از تلفات دام جلوگیری می‌کند. به‌عنوان مثال، در اوکراین، دامپزشکان روزانه دام‌ها را معاینه کرده و تلفات را به حداقل می‌رسانند. این رویکرد، نشان‌دهنده ضرورت استفاده از علم و فناوری در بهبود فعالیت‌های اقتصادی است.

نقد کشاورزی و دامداری سنتی

کشاورزی و دامداری سنتی در ایران، چونان زمینی بایر، مانع توسعه اقتصادی و خودکفایی است. بیابان‌های گسترده کشور، که می‌توانند با صنعتی‌سازی به کشتزارهایی پربار بدل شوند، بایر مانده‌اند. کشاورزی خانگی، مانند کاشت گوجه در گلدان، تأثیری بر اقتصاد کلان ندارد و تنها برای مصرف شخصی مناسب است. پیشنهاد می‌شود کشاورزی در مقیاس بزرگ (۲۰۰ تا ۵۰۰ هکتار) انجام شود تا نیازهای کشور و حتی چندین کشور دیگر تأمین گردد.

نقد گرانی محصولات کشاورزی

به‌هم‌ریختگی در نظام تولید و توزیع کشاورزی، چونان طوفانی که نظم کشتزار را برهم می‌زند، به گرانی محصولاتی مانند سیب‌زمینی منجر شده است. این وضعیت، ضرورت ساماندهی نظام کشاورزی و توزیع را برجسته می‌سازد.

جمع‌بندی بخش چهارم

زراعت، به دلیل مخاطرات کمتر و ارزش معنوی، بر دامداری ارجح است و در روایات، به‌عنوان گنج الهی و عبادتی والا معرفی شده است. با این حال، کشاورزی و دامداری سنتی، مانع توسعه اقتصادی است و صنعتی‌سازی در مقیاس بزرگ، راه خودکفایی و رفع گرانی محصولات است. این بخش، زمینه را برای بررسی نقش علم دینی در اقتصاد فراهم می‌کند.

بخش پنجم: نقش علم دینی در اقتصاد و کسب‌وکار

نقد انفعال در علم دینی

علم دینی، چونان گوهری که در صورت عدم بهره‌برداری به خاموشی می‌گراید، باید پویا و پاسخ‌گوی نیازهای جامعه باشد. طلاب، که مانند کارگران در معرض آسیب‌های اقتصادی‌اند، نباید تنها به درس‌خوانی اکتفا کنند، بلکه باید با تولید علم کاربردی، در جامعه نقش‌آفرینی کنند. انفعال در علم دینی، مانند ذره‌ای بی‌ارزش در جامعه، به عقب‌ماندگی و خودشیفتگی منجر می‌شود.

پیشنهاد تولید علم نوآورانه

طلاب، چونان باغبانانی که باید نهال‌های علم را پرورش دهند، باید با تحلیل آیات و روایات، آثاری در زمینه‌هایی مانند جامعه‌شناسی و روان‌شناسی ائمه تولید کنند. این آثار، می‌توانند چون الماسی درخشان، در جهان عرضه شده و نیازهای معاصر را برآورده سازند. کتاب‌های تکراری و غیرانشایی، که کاغذ را هدر می‌دهند، ارزش علمی ندارند و باید جای خود را به آثار خلاقانه بدهند.

تشویق به خودانتقادی و فعالیت روزانه

طلاب، چونان کاوشگرانی در مسیر معرفت، باید روزانه حداقل یک ساعت به نوشتن، تحقیق یا تولید اثر بپردازند. خودانتقادی، مانند کلیدی برای بیداری عقل، با نوشتن نقدهای شخصی (مانند «خاک بر سرت») به رشد روان‌شناختی و علمی کمک می‌کند. این فعالیت‌ها، طلاب را از انفعال رها کرده و به پویایی هدایت می‌کند.

نقد فرهنگ پنهان‌کاری

طلاب، مانند کارگران، به دلیل آبرومداری، مشکلات اقتصادی خود را پنهان می‌کنند، که این رفتار، چونان سدی در برابر حمایت اجتماعی، نادرست است. تحمیل سختی به طلاب با توجیه سختی‌های گذشته، نشانه عقده‌گشایی است و باید با تأمین معیشت آن‌ها، کرامتشان حفظ شود.

جمع‌بندی بخش پنجم

علم دینی، برای تأثیرگذاری در جامعه، باید پویا و پاسخ‌گوی نیازها باشد. طلاب، با تولید علم نوآورانه، خودانتقادی و فعالیت روزانه، از انفعال رها شده و به رشد علمی و اجتماعی کمک می‌کنند. رفع پنهان‌کاری و تأمین معیشت طلاب، کرامت آن‌ها را حفظ کرده و نقش‌آفرینی‌شان را تقویت می‌کند. این بخش، زمینه را برای بررسی الگوهای عملی فراهم می‌سازد.

بخش ششم: الگوهای عملی کسب‌وکار و علم دینی

تلاش و بی‌نیازی از دیگران

روایات اسلامی، تلاش برای کسب رزق را چونان جهادی برای بی‌نیازی از دیگران معرفی می‌کنند. در روایتی از وسائل‌الشیعه (جلد ۱۲، باب ۴)، آمده است: «یَا عَبْدَ الْأَعْلَى، خَرَجْتَ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ» (ای عبدالاعلی، برای طلب رزق بیرون رفتی). این روایت، کارگران را به تلاش برای بی‌نیازی از دیگران دعوت می‌کند. همچنین، روایتی دیگر (وسائل‌الشیعه، جلد ۱۲، باب ۴) می‌فرماید: «لِتَسْتَغْنِی عَنْ مِثْلِکَ» (تا از همتای خود بی‌نیاز شوی). این اصل، کار را راهی برای عزت نفس و استقلال معرفی می‌کند.

نقد انتظار پول بادآورده

انتظار دریافت پول بدون زحمت، چونان سرابی فریبنده، نشانه بیماری روانی و تنبلی است. در روایتی از وسائل‌الشیعه (جلد ۱۲، باب ۴، روایت ۳)، آمده است: «لَا أَدْعُو لَکَ، اطْلُبْ» (برای تو دعا نمی‌کنم، طلب کن). این روایت، دعای بدون تلاش را نفی کرده و بر ضرورت کار و زحمت تأکید دارد.

تشبیه کارگر به مورچه

کارگر، چونان مورچه‌ای سخت‌کوش اما کوچک در جامعه، برای کسب رزق تلاش می‌کند. در روایتی از وسائل‌الشیعه (جلد ۱۲، باب ۶، روایت ۴)، آمده است: «فَذَرَّةٌ تَخْرُجُ مِنْ جُحْرِهَا تَلْتَمِسُ رِزْقَهَا» (مورچه‌ای از لانه‌اش بیرون می‌آید تا رزقش را طلب کند). این تشبیه، بر سختی کار و ضرورت تلاش مستمر تأکید دارد، اما نشان می‌دهد که کارگر، با وجود زحمت بسیار، جایگاه اجتماعی نازلی دارد.

نقد تداوم کارگری و ضرورت ارتقا

تداوم کارگری بدون امکان ارتقا، چونان زنجیری بر پای پیشرفت، حرام است. کارفرمایانی که کارگران را از ارتقای شغلی محروم می‌کنند، باید جریمه شوند، زیرا این عمل، استثمار جامعه و نقض عدالت است. کارگر باید از جایگاه کارگری به مرتبه‌ای بالاتر، مانند اوستاکاری، ارتقا یابد تا کرامت و عزت او حفظ شود.

ساده‌زیستی طلاب

طلاب، چونان پرندگانی با بال‌های قناعت، با ساده‌زیستی و صفا زندگی می‌کنند. استاد فرزانه، با اشاره به طلبه‌ای که با یک نان سنگک و یک کیلو انگور زندگی مشترک خود را تأمین می‌کرد، بر ارزش قناعت و صداقت طلاب تأکید دارند. این ساده‌زیستی، نشان‌دهنده روح پاک و طهارت آن‌هاست، اما نباید به فقر و محرومیت منجر شود.

جمع‌بندی بخش ششم

روایات اسلامی، تلاش برای کسب رزق را راهی برای بی‌نیازی و عزت نفس معرفی می‌کنند و انتظار پول بادآورده را نفی می‌کنند. کارگر، مانند مورچه‌ای سخت‌کوش، جایگاه اجتماعی نازلی دارد و باید از طریق ارتقای شغلی حمایت شود. ساده‌زیستی طلاب، ارزشمند است، اما نباید به فقر منجر شود. این الگوها، راه را برای تحقق عدالت اقتصادی و اجتماعی هموار می‌کنند.

بخش هفتم: مسئولیت اجتماعی و اقتصادی نظام اسلامی

نقد نظام کاریابی

نظام کاریابی کنونی، چونان تله‌ای برای کارگران، با اخذ درصد از حقوق آن‌ها، عملی ظالمانه و حرام است. دولت، به‌عنوان متولی عدالت، باید بدون دریافت سود، برای کارگران شغل ایجاد کند و از آن‌ها حمایت نماید. این مسئولیت، راه را برای رفع بیکاری و تأمین معیشت کارگران هموار می‌سازد.

نقد بی‌توجهی به ضعفا

جامعه، چونان باغی که به ضعفای خود بی‌توجه است، نسبت به کارگران، سادات و طلاب بی‌تفاوت است. سادات، به دلیل سوءتوزیع خمس، در تنگنا قرار دارند و طلاب، با شهریه ناکافی، در تأمین معاش عاجزند. این بی‌توجهی، کرامت این اقشار را تهدید کرده و مسئولیت اجتماعی نظام را زیر سؤال می‌برد.

نقد هزینه‌های غیرضروری

هزینه در زیرساخت‌های غیرضروری، چونان ریختن آب به پای نهالی خشکیده، بی‌ثمر است. به جای صرف منابع در ساختمان‌سازی، باید به ساخت انسان‌ها، به‌ویژه طلاب، پرداخته شود تا با تأمین معیشت آن‌ها، کرامت و پویایی‌شان حفظ گردد.

نقد سختی‌های تحمیلی به طلاب

تحمیل سختی به طلاب با توجیه سختی‌های گذشته، چونان باری ناعادلانه بر دوش آینده‌سازان، نشانه عقده‌گشایی است. منابع موجود باید برای رفع مشکلات اقتصادی طلاب و حفظ کرامت آن‌ها به کار گرفته شود.

جمع‌بندی بخش هفتم

نظام اسلامی، به‌عنوان نگهبان عدالت، موظف است با اصلاح نظام کاریابی، حمایت از ضعفای جامعه و اولویت‌بندی هزینه‌ها، کرامت کارگران، سادات و طلاب را حفظ کند. این مسئولیت‌ها، راه را برای تحقق عدالت اجتماعی و ثبات نظام هموار می‌سازد.

بخش هشتم: توکل و تلاش در اقتصاد اسلامی

نقد توکل بدون تلاش

توکل بدون تلاش، چونان پرنده‌ای بی‌بال، به تنبلی و انفعال منجر می‌شود. در روایتی از وسائل‌الشیعه (جلد ۱۲، باب ۱۳، روایت ۱)، آمده است: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ وَسَّعَ فِی أَرْزَاقِ الْحَمْقَى لِیَعْتَبِرَ الْعُقَلَاءَ» (خداوند روزی نادانان را وسعت داده تا عقلای عبرت گیرند). این روایت، به نقش عوامل غیرقابل‌کنترل در رزق اشاره دارد، اما تنبلی را تأیید نمی‌کند و بر ضرورت تلاش همراه با توکل تأکید دارد.

نقد نظام اقتصادی ناپایدار

نوسانات اقتصادی، چونان طوفانی که کشتی کسب‌وکار را به تلاطم می‌اندازد، تاجران را تحت فشار قرار می‌دهد. فقدان نظام اقتصادی علمی و پایدار، به بی‌ثباتی بازار و کاهش عقل تجاری منجر می‌شود. این وضعیت، ضرورت ایجاد نظام اقتصادی منسجم را برجسته می‌سازد.

جمع‌بندی بخش هشتم

توکل و تلاش، دو بال پرواز در اقتصاد اسلامی‌اند. توکل بدون تلاش، به تنبلی منجر شده و نظام اقتصادی ناپایدار، کسب‌وکار را مختل می‌کند. روایات، با تأکید بر تلاش همراه با توکل، راه را برای ایجاد نظام اقتصادی پایدار و عادلانه هموار می‌کنند.

نتیجه‌گیری نهایی

نظام اقتصادی اسلامی، چونان چراغی فروزان، کسب‌وکار را راهی برای عزت نفس، عدالت اجتماعی و خودکفایی معرفی می‌کند. کار، به‌عنوان جهادی مقدس، و تجارت، به‌عنوان کلید تقویت عقل و غنا، در روایات اسلامی جایگاه والایی دارند. زراعت، گنج الهی و عبادتی ارزشمند است که با صنعتی‌سازی، می‌تواند نیازهای جامعه را تأمین کند. علم دینی، با تولید آثار نوآورانه و پاسخ‌گوی نیازهای معاصر، نقش کلیدی در پویایی اقتصاد اسلامی ایفا می‌کند. کارگران، طلاب و سادات، به‌عنوان ضعفای جامعه، نیازمند حمایت و اصلاح نظام‌های کاریابی، توزیع خمس و تأمین معیشت‌اند. توکل همراه با تلاش، نظام اقتصادی را از نوسانات نجات داده و عدالت را برقرار می‌سازد. قرآن کریم در آیه وَعَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ (ابراهیم: ۱۲، ترجمه: و بر خدا باید توکل کنند توکل‌کنندگان) بر پیوند توکل و تلاش تأکید دارد. این اصول، جامعه اسلامی را به سوی سعادت، پیشرفت و عدالت هدایت می‌کنند.