متن تحقیق

تحلیل فقهی-فلسفی مفهوم آزادی در اقتصاد اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۷۸۰)

دیباچه: آزادی، رکن بنیادین اقتصاد اسلامی

نظام اقتصاد اسلامی، به‌سان بنایی عظیم و رفیع، نیازمند پایه‌هایی استوار و اصولی است که نه‌تنها نیازهای مادی جامعه را تأمین کند، بلکه روح معنوی و عدالت‌محور آن را نیز تضمین نماید. درس‌گفتار شماره ۱۷۸۰ استاد فرزانه قدس‌سره، با نگاهی عمیق و بین‌رشته‌ای، به تبیین مفهوم آزادی (حریت) در چارچوب فقه اقتصاد اسلامی می‌پردازد. این نوشتار، با بازآفرینی محتوای آن درس‌گفتار، چارچوبی علمی و دانشگاهی ارائه می‌دهد که در آن، آزادی به‌عنوان یکی از ارکان کلیدی نظام اقتصادی اسلامی معرفی شده و با مفاهیمی چون قسط، عدالت، و احکام اسلامی پیوند می‌خورد. استاد فرزانه، با نقدی روشمند بر نظام‌های اقتصادی موجود، بر ضرورت زیرساخت‌های بومی و شفافیت در اقتصاد اسلامی تأکید می‌ورزند و با استناد به آیات قرآن کریم و روایات، مفاهیمی چون تحریر، حرارت، و حریر را تحلیل می‌کنند. این متن، با بهره‌گیری از تمثیلات فاخر و استدلال‌های قرآنی، می‌کوشد تا برای پژوهشگران و طالبان علم دینی، دیدگاهی جامع و کاربردی ارائه دهد. محورهای اصلی بحث شامل تمایز اقتصاد اسلامی با دیگر نظام‌ها، ضرورت زیرساخت‌های اقتصادی، تبیین مفهوم آزادی، و پیوند آن با سلامت روان و اجتماع است.

بخش نخست: تمایز اقتصاد اسلامی و نقد نظام‌های موجود

ویژگی‌های متمایز اقتصاد اسلامی

استاد فرزانه تأکید دارند که اقتصاد اسلامی، برخلاف نظام‌های سرمایه‌داری، کمونیستی، یا توزیعی، دارای هویتی مستقل و بومی است که ریشه در اصول قرآنی و روایی دارد. این نظام، مانند جویباری زلال، از ارزش‌های دینی سرچشمه می‌گیرد و با تقلید از مدل‌های وارداتی همخوانی ندارد. در ایران کنونی، نظام اقتصادی موجود نه اسلامی است و نه دینی، بلکه روبنایی و وارداتی است که فاقد پیوند با ارزش‌های اسلامی است.

این دیدگاه، بر ضرورت بازنگری در نظام اقتصادی کنونی و حرکت به سوی نظامی مبتنی بر اصول اسلامی تأکید دارد که با نیازهای جامعه همخوانی داشته باشد.

ناشناخته بودن اقتصاد اسلامی

استاد فرزانه اظهار می‌دارند که اقتصاد اسلامی به‌طور کامل شناخته نشده و آنچه در مراکز علمی و دانشگاهی مطرح می‌شود، فاقد هویت اسلامی است. این ناشناختگی، مانند مهی غلیظ است که مسیر تحقق اقتصاد اسلامی را تیره و تار ساخته و مانع از پیاده‌سازی آن در جامعه شده است.

این نقد، بر ضعف نظام آموزشی علم دینی در تبیین اقتصاد اسلامی تأکید دارد و ضرورت پژوهش‌های عمیق‌تر را گوشزد می‌کند.

اهمیت اقتصاد در اسلام

با استناد به روایت «کمال همه کمال در فهم دین و تنظیم معیشت است»، استاد فرزانه اقتصاد را هم‌ردیف تفقه در دین قرار می‌دهند. قرآن کریم نیز با تأکید بر ثروت، مانند نِسَاءً وَبَنِينَ، قَنَاطِيرَ، ذَهَبٍ، فِضَّةٍ، حَرْثٍ، و أَنْعَامٍ، اهمیت مسائل مادی را در کنار معنویت برجسته می‌سازد. اقتصاد، مانند خونی است که در رگ‌های جامعه جریان می‌یابد و حیات مادی و معنوی آن را تضمین می‌کند.

این دیدگاه، بر نگاه کل‌نگر اسلام به مسائل مادی و معنوی تأکید دارد و اقتصاد را رکنی اساسی در کمال انسانی معرفی می‌کند.

جمع‌بندی بخش نخست

این بخش، با تبیین تمایز اقتصاد اسلامی از نظام‌های دیگر، بر ناشناخته بودن این نظام در مراکز علمی و اهمیت آن در اسلام تأکید کرد. نقد نظام اقتصادی کنونی به‌عنوان نظامی وارداتی و فاقد اصالت اسلامی، چارچوبی برای حرکت به سوی اقتصاد بومی و دینی ارائه داد.

بخش دوم: زیرساخت‌های اقتصاد اسلامی

ضرورت زیرساخت‌های نظام‌مند

استاد فرزانه تأکید دارند که اقتصاد اسلامی، بدون زیرساخت‌هایی مانند قسط، مميزی، و اعلام، مانند قطاری بدون ریل است که به مقصد نمی‌رسد. قسط، به‌عنوان عدالت توزیعی، از ظلم و بغی جلوگیری می‌کند و پایه‌ای برای تحقق اقتصاد اسلامی است.

این دیدگاه، بر ضرورت ایجاد بسترهای نظام‌مند برای اقتصاد اسلامی تأکید دارد که بدون آن، هر تلاشی به ناکارآمدی منجر می‌شود.

شفافیت در سرمایه‌ها

استاد فرزانه معتقدند که اقتصاد اسلامی نیازمند اعلام شفاف سرمایه‌های کشور، مردم، و سیاره است. این شفافیت، مانند نوری است که تاریکی‌های پنهان‌کاری را می‌زداید و از فساد اقتصادی جلوگیری می‌کند.

این تأکید، بر اهمیت نظام‌های مدیریتی شفاف در اقتصاد اسلامی دلالت دارد که به عدالت و کارآمدی منجر می‌شود.

مدیریت سرمایه به‌عنوان اقتصاد

استاد فرزانه اقتصاد را مدیریت سرمایه تعریف می‌کنند و معتقدند که سرمایه‌های کشور به دلیل فقدان مدیریت صحیح، مانند گوهری گران‌بها در خاک مدفون، هدر می‌روند. اقتصاد اسلامی، مانند باغبانی است که با مدیریت دقیق، میوه‌های سعادت و پیشرفت را به بار می‌آورد.

این تعریف، اقتصاد را به فرآیندی مدیریتی تبدیل می‌کند که هدف آن بهره‌برداری عادلانه و کارآمد از منابع است.

نقد اجرای احکام بدون زیرساخت

اجرای احکامی مانند مالیات، حدود، قصاص، و دیات بدون زیرساخت‌های لازم، از نظر استاد فرزانه غیراسلامی است. این احکام، مانند بنایی بدون پی است که به فروپاشی می‌انجامد.

این نقد، بر ضرورت ایجاد بسترهای قانونی و اقتصادی پیش از اجرای احکام تأکید دارد.

رد سلطه‌سالاری در اسلام

استاد فرزانه سلطه‌سالاری را معادل بغی، تجاوز، و فساد می‌دانند و معتقدند که در جامعه اسلامی جایی ندارد. سلطه‌سالاری، مانند طوفانی است که ریشه‌های عدالت و آزادی را از جا می‌کند.

این دیدگاه، بر ضرورت حذف سلطه‌سالاری و ترویج عدالت در جامعه اسلامی تأکید دارد.

حرمت‌ها و حرام‌ها به‌عنوان زیرساخت

حرمت‌ها و حرام‌ها، به‌عنوان خطوط قرمز اخلاقی و قانونی، زیرساخت‌های اقتصاد اسلامی را تشکیل می‌دهند. این اصول، مانند حصاری استوار، از سلطه‌سالاری و فساد جلوگیری می‌کنند.

این اصول، به انسجام و سلامت نظام اقتصادی یاری می‌رسانند.

جمع‌بندی بخش دوم

این بخش، با تبیین زیرساخت‌های اقتصاد اسلامی مانند قسط، شفافیت، و حرمت‌ها، بر ضرورت ایجاد بسترهای نظام‌مند تأکید کرد. نقد اجرای احکام بدون زیرساخت و رد سلطه‌سالاری، چارچوبی علمی برای تحقق اقتصاد اسلامی ارائه داد.

بخش سوم: سطوح اجتماعی و قواعد اقتصادی در اسلام

سطوح جامعه در اسلام

استاد فرزانه سه سطح برای جامعه اسلامی تعریف می‌کنند: دینی (جامعه عادی)، حقی (جامعه متوسط)، و ایمانی (جامعه عالی با ایثار و گذشت). جامعه ایمانی، مانند قله‌ای رفیع، با ایثار و بخشش، بالاترین سطح تحقق اقتصاد اسلامی را نمایندگی می‌کند.

این تقسیم‌بندی، بر تنوع در سطوح اجتماعی و اقتصادی و اهمیت ایثار در جامعه اسلامی تأکید دارد.

قواعد تدبیری و تزایدی

دو قاعده جامعه‌شناختی از سوی استاد فرزانه معرفی می‌شود: قاعده تدبیری (عدم کم و زیاد کردن حقوق) و قاعده تزایدی (بخشش و گذشت بدون محدودیت). قاعده تدبیری، مانند ترازویی دقیق، عدالت را حفظ می‌کند، و قاعده تزایدی، مانند جویباری سخاوتمند، فرهنگ ایثار را ترویج می‌دهد.

این قواعد، چارچوبی علمی برای مدیریت عادلانه و تشویق به بخشش در اقتصاد اسلامی ارائه می‌دهند.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با تبیین سطوح اجتماعی و قواعد تدبیری و تزایدی، بر اهمیت ایثار و عدالت در اقتصاد اسلامی تأکید کرد. این اصول، به انسجام و پیشرفت جامعه اسلامی یاری می‌رسانند.

بخش چهارم: مفهوم آزادی در اقتصاد اسلامی

آزادی به‌عنوان زیرساخت اقتصاد

استاد فرزانه آزادی را یکی از زیرساخت‌های اصلی اقتصاد اسلامی می‌دانند که در مقابل استبداد طبقاتی قرار می‌گیرد. آزادی، مانند نسیمی حیات‌بخش، پویایی و نشاط را به اقتصاد اسلامی تزریق می‌کند.

این دیدگاه، بر پیوند عمیق میان آزادی و عدالت اقتصادی در اسلام تأکید دارد.

نقد آزادی طبقاتی

آزادی طبقاتی در سده اخیر ایران، از نظر استاد فرزانه، استبداد نسبی است که به محدودیت دیگران منجر شده است. این آزادی، مانند سایه‌ای سنگین، عدالت و برابری را در جامعه تهدید می‌کند.

این نقد، بر ضرورت بازتعریف آزادی به‌گونه‌ای که با عدالت اسلامی همخوانی داشته باشد تأکید دارد.

تبیین مفهوم آزادی

استاد فرزانه، با نقد منابع لغوی فارسی و عربی که آزادی را به‌درستی تبیین نکرده‌اند، آن را فرآیندی شامل حیات، حرارت، حرکت، سرعت، و نشاط تعریف می‌کنند. آزادی، مانند شعله‌ای است که روح جامعه را گرم و پویا می‌سازد.

این تعریف، آزادی را به یک مفهوم وجودی و پویا تبدیل می‌کند که با ویژگی‌های زیستی و روان‌شناختی انسان مرتبط است.

تمایز آزادی و رهایی

آزادی از رهایی متمایز است؛ آزادی نباید به محدودیت دیگران منجر شود، در حالی که رهایی، مانند هرج‌ومرج، نظم اجتماعی را مختل می‌کند. آزادی، مانند جویباری موزون، به تعادل و پیشرفت جامعه یاری می‌رساند.

این تمایز، بر دقت مفهومی در تبیین آزادی و نقش آن در اقتصاد اسلامی تأکید دارد.

معنای قرآنی آزادی

استاد فرزانه، با استناد به ۱۶ مورد تحریر، حُر، و حَر در قرآن کریم، آزادی را رهایی از بندگی و قیود تعریف می‌کنند. آیات مرتبط عبارتند از:

• وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً ۚ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا (نساء: ۹۲): و هیچ مؤمنی را نرسد که مؤمنی را جز به خطا بکشد، و هر کس مؤمنی را به خطا بکشد، باید بنده‌ای مؤمن آزاد کند و خون‌بهایی به کسان او بپردازد، مگر اینکه آنان ببخشند.
• إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي ۖ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (آل‌عمران: ۳۵): آنگاه که همسر عمران گفت: پروردگارا، آنچه در رحم من است نذر تو کردم تا آزاد شده [برای خدمت تو] باشد، پس از من بپذیر که تو شنوای دانایی.
• وَلَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ (حج: ۲۷): و در گرما [برای حج] روی نیاورید.
• وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَىٰ وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ (فاطر: ۶): و نابینا و بینا یکسان نیستند، و نه تاریکی‌ها و نه نور، و نه سایه و نه گرما.
• وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا (انسان: ۱۲): و به پاداش صبرشان، بهشت و حریر به آنان عطا کرد.
• قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا (توبه: ۶۰): بگو: آتش جهنم سوزان‌تر است.

این تحلیل، ریشه‌های قرآنی مفهوم آزادی را نشان می‌دهد و بر نقش آن در آزادسازی اجتماعی و اقتصادی تأکید دارد.

تحریر در قرآن کریم

تحریر، به معنای آزادسازی، حرارت، و لباس بهشتی (حریر)، در قرآن کریم معانی متعددی دارد. تنها مورد منفی آن، أَشَدُّ حَرًّا (جهنم) است که به شدت حرارت اشاره دارد. تحریر، مانند کلیدی است که قفل‌های بندگی را می‌گشاید و انسان را به سوی آزادی و نشاط هدایت می‌کند.

این تبیین، بر پیوند عمیق میان تحریر و آزادسازی اجتماعی و اقتصادی در اسلام تأکید دارد.

تحریر رقبه در فقه

تحریر رقبه، به‌عنوان حکمی فقهی برای جبران گناهان نفسانی مانند شکستن روزه، به آزادسازی انسان‌ها و بخشش دیون اشاره دارد. این اصل، مانند نسیمی سخاوتمند، شادمانی و عدالت را در جامعه ترویج می‌کند.

این حکم، بر نقش فقه در آزادسازی اجتماعی و اقتصادی تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با تبیین آزادی به‌عنوان زیرساختی بنیادین در اقتصاد اسلامی، بر تمایز آن از رهایی و نقد آزادی طبقاتی تأکید کرد. تحلیل قرآنی تحریر و تحریر رقبه، چارچوبی علمی برای نقش آزادی در عدالت و شادمانی اجتماعی ارائه داد.

بخش پنجم: آزادی و مسائل اجتماعی

نقد معنای طلاق

استاد فرزانه طلاق را به معنای آزادسازی تعریف کرده و معتقدند که معنای منفی آن در جامعه، مانند سایه‌ای گمراه‌کننده، حقیقت این حکم شرعی را پنهان ساخته است. طلاق، مانند کلیدی است که قفل روابط ناسالم را می‌گشاید.

این دیدگاه، بر ضرورت بازتعریف طلاق در فرهنگ اسلامی تأکید دارد.

مشکلات ازدواج و طلاق

مشکلات طلاق، از نظر استاد فرزانه، ناشی از ازدواج‌های نادرست، مانند مهریه‌های سنگین، است که با اصول اسلامی ناسازگارند. این مشکلات، مانند خارهایی در مسیر زندگی، به ناسالمی روابط خانوادگی منجر می‌شوند.

این نقد، بر ضرورت اصلاح فرهنگ ازدواج و تطبیق آن با احکام اسلامی تأکید دارد.

نقد مهریه‌های سنگین

مهریه‌های سنگین، از نظر استاد فرزانه، غیرشرعی و غیرعملی‌اند و علم دینی نتوانسته این مشکل را حل کند. این مهریه‌ها، مانند بار سنگینی بر دوش زوجین، به نابرابری اقتصادی و اجتماعی دامن می‌زنند.

این نقد، بر ضرورت اصلاح احکام فقهی و فرهنگ‌سازی در این زمینه تأکید دارد.

نقد بخشش‌های نمایشی

استاد فرزانه بخشش‌های نمایشی، مانند بخشیدن قاتل پس از تحقیر، را غیراسلامی و سادیسمی می‌دانند. بخشش، مانند گلی معطر، باید با اخلاص و بدون تحقیر باشد.

این نقد، بر ضرورت اخلاص و آزادسازی در بخشش تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش پنجم

این بخش، با نقد معنای طلاق، مهریه‌های سنگین، و بخشش‌های نمایشی، بر ضرورت اصلاح فرهنگ ازدواج و ترویج آزادسازی و اخلاص در روابط اجتماعی تأکید کرد. این اصول، به سلامت و انسجام جامعه اسلامی یاری می‌رسانند.

بخش ششم: آزادی و سلامت روان

آزادی و نشاط اجتماعی

استاد فرزانه آزادی را با زنده بودن، حرارت، حرکت، سرعت، و شادمانی مرتبط می‌دانند و معتقدند که جامعه بدون آزادی، مانند بدنی بیمار، مفلوک و ناتوان است.

این دیدگاه، بر پیوند عمیق میان آزادی و سلامت روان و اجتماع تأکید دارد.

نقد کاهش عبادات

کاهش عباداتی مانند نماز شب و حتی نمازهای واجب در میان طلاب، از نظر استاد فرزانه، نشانه فقدان آزادی و حرارت وجودی است. عبادت، مانند شعله‌ای در قلب مؤمن، نیازمند آزادی و نشاط است.

این نقد، بر تأثیر آزادی بر معنویت و ضرورت ترویج نشاط در جامعه تأکید دارد.

شب‌ادراری و استرس

شب‌ادراری، از نظر استاد فرزانه، نتیجه استرس و ترس است که به فقدان آزادی مرتبط می‌شود. این پدیده، مانند نشانه‌ای از بیماری، سلامت روان جامعه را تهدید می‌کند.

این تحلیل، با روان‌شناسی مدرن همخوانی دارد و بر نقش آزادی در سلامت روان تأکید می‌کند.

آزادی به‌عنوان درمان

استاد فرزانه آزادی را بهترین درمان برای مشکلات جسمی و روانی مانند شب‌ادراری و ناتوانی جنسی می‌دانند. آزادی، مانند دارویی شفابخش، سلامت روان و جسم را احیا می‌کند.

این دیدگاه، بر پیوند عمیق میان آزادی و سلامت روان تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش ششم

این بخش، با تأکید بر نقش آزادی در نشاط اجتماعی و سلامت روان، بر ضرورت ترویج آزادی و کاهش استرس در جامعه تأکید کرد. نقد کاهش عبادات و تحلیل شب‌ادراری، چارچوبی علمی برای پیوند آزادی با سلامت روان ارائه داد.

بخش هفتم: نقد روش‌های سنتی علم دینی

نقد روش‌شناسی سنتی

استاد فرزانه روش‌های سنتی علم دینی را فاقد آزمایشگاه علمی می‌دانند و خواستار تلفیق علوم مدرن با علوم دینی‌اند. این روش‌ها، مانند قهوه‌خانه‌ای بدون ابزار علمی، به ناکارآمدی منجر می‌شوند.

این نقد، بر ضرورت تحول در روش‌های آموزشی علم دینی تأکید دارد.

اهمیت آمار قرآنی

استاد فرزانه اشراف به آمار قرآنی را شرط فهم قرآن کریم می‌دانند و ۱۶ مورد تحریر را در سوره‌های نساء، آل‌عمران، بقره، توبه، نحل، فاطر، حج، و انسان ذکر می‌کنند. آمار قرآنی، مانند کلیدی است که درهای فهم دقیق قرآن را می‌گشاید.

این تأکید، بر اهمیت روش‌های علمی در تحلیل قرآن کریم دلالت دارد.

جمع‌بندی بخش هفتم

این بخش، با نقد روش‌های سنتی علم دینی و تأکید بر اهمیت آمار قرآنی، بر ضرورت تلفیق علوم مدرن با علوم دینی تأکید کرد. این اصول، به ارتقای کیفیت فهم و آموزش دینی یاری می‌رسانند.

بخش هشتم: شفافیت و پنهان‌کاری در اقتصاد و خانواده

نقد پنهان‌کاری در اقتصاد

استاد فرزانه پنهان‌کاری در اقتصاد را غیراسلامی می‌دانند و معتقدند که شفافیت در سرمایه‌ها و امکانات، مانند نوری درخشان، از فساد و بی‌عدالتی جلوگیری می‌کند.

این نقد، بر ضرورت نظام‌های مدیریتی شفاف در اقتصاد اسلامی تأکید دارد.

پنهان‌کاری در خانواده

پنهان‌کاری در خانواده، مانند مخفی کردن امکانات از همسر و فرزندان، به عقده و فساد منجر می‌شود. این پنهان‌کاری، مانند سدی در برابر اعتماد، روابط خانوادگی را مختل می‌کند.

این دیدگاه، بر ضرورت شفافیت در روابط خانوادگی تأکید دارد.

شفافیت در زندگی خانوادگی

شفافیت در امکانات و وضعیت زندگی، مانند جویباری زلال، به هماهنگی و سلامت روابط خانوادگی یاری می‌رساند. استاد فرزانه معتقدند که این شفافیت، به انسجام خانواده کمک می‌کند.

این اصل، بر اهمیت اخلاق و شفافیت در روابط خانوادگی تأکید دارد.

نقد فرهنگ مصرف‌گرایی

پنهان‌کاری، به مصرف‌گرایی یا پست شدن سطح زندگی منجر می‌شود. استاد فرزانه بر ضرورت اعتدال، مانند ترازویی موزون، تأکید دارند.

این نقد، بر ضرورت اصلاح فرهنگ اقتصادی و ترویج اعتدال تأکید دارد.

جمع‌بندی بخش هشتم

این بخش، با نقد پنهان‌کاری در اقتصاد و خانواده و تأکید بر شفافیت و اعتدال، چارچوبی برای سلامت اقتصادی و خانوادگی ارائه داد. این اصول، به انسجام و عدالت در جامعه اسلامی یاری می‌رسانند.

فرجام‌سخن: آزادی، کلید تحقق اقتصاد اسلامی

درس‌گفتار شماره ۱۷۸۰ استاد فرزانه قدس‌سره، با استناد به آیات قرآن کریم و روایت «کمال همه کمال در فهم دین و تنظیم معیشت است»، چارچوبی جامع برای تبیین مفهوم آزادی در اقتصاد اسلامی ارائه داد. آزادی، به‌عنوان رکنی بنیادین، با مفاهیمی چون قسط، شفافیت، و حرمت‌ها پیوند خورده و به‌عنوان درمانی برای مشکلات اجتماعی و روانی معرفی شد. نقد نظام‌های اقتصادی وارداتی، سلطه‌سالاری، و پنهان‌کاری، همراه با راهکارهایی مانند تحریر رقبه، اصلاح فرهنگ ازدواج، و ترویج شفافیت، نشان‌دهنده رویکردی علمی و عملی است. تحلیل قرآنی مفاهیمی چون تحریر، حرارت، و حریر، و تأکید بر پیوند آزادی با سلامت روان و اجتماع، گامی مهم در جهت توسعه فقه اقتصاد اسلامی و تطبیق آن با نیازهای مدرن برمی‌دارد. این اصول، با تلفیق علوم مدرن و دینی، راه را برای تحقق نظام اقتصادی اسلامی هموار می‌سازد.