متن تحقیق

فقه علمی صفا، نشاط و سرگرمی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه 1801)

مقدمه: عزم، منزلگاه استواری در سلوک عرفانی

عزم، به‌عنوان یکی از مراتب بنیادین سلوک عرفانی، جایگاهی والا میان قصد و اراده دارد و در متون عرفانی، چون «منازل السائرین»، به‌سان استواری قلب و عقل در مسیر حق تعالی تعریف شده است. این مرتبه، در چارچوب فقه سرگرمی، نشاط و صفا، نیرویی محرک در سلوک معنوی است که سالک را از پرش‌های نفسانی و هوس‌های گذرا به‌سوی هدفی متعالی و استوار رهنمون می‌سازد. عزم، گاه با همراهی قلب و نفس (طوعی) و گاه با مقاومت نفس (کرهی) نمود می‌یابد و نیازمند رام‌سازی نفس توسط قلب است. این نوشتار، با تکیه بر تحلیل عمیق و تفصیلی، به بررسی عزم در سلوک عرفانی پرداخته و با نقد رویکردهای مبتنی بر زور و تأکید بر محبت و صفا، درکی جامع و علمی از این مرتبه ارائه می‌دهد.

بخش نخست: چیستی عزم و جایگاه آن در سلوک

تعریف عزم و پیوند آن با قصد

عزم، تحقق استوار قصد است که پس از شکل‌گیری نیت در قلب سالک، به‌سان پلی میان بالقوگی و بالفعلی عمل می‌کند. این مرتبه، با نشاط و صفا، سالک را به‌سوی مقصدی متعالی هدایت می‌کند، چنان‌که گویی روح او در باغی از نور و معرفت به پرواز درمی‌آید.

تقسیم‌بندی عزم: طوعی و کرهی

عزم به دو گونه طوعی و کرهی تقسیم می‌شود. در عزم طوعی، قلب و نفس در هماهنگی کامل‌اند و سالک با شوق و میل باطنی به‌سوی مقصد حرکت می‌کند. اما در عزم کرهی، نفس در برابر قلب مقاومت می‌ورزد و قلب، به‌سان فرمانروایی حکیم، نفس را به اطاعت وا می‌دارد.

تحلیل: این تمایز، نقش قلب را به‌عنوان محور هدایت در سلوک برجسته می‌سازد. قلب، با جذب به‌سوی حق، نفس را رام کرده و گشادگی معنوی را در وجود سالک پدید می‌آورد.

نقش قلب و نفس در عزم کرهی

در عزم کرهی، قلب به‌عنوان داعی حق عمل کرده و نفس را، با وجود کراهت، به سوی اطاعت سوق می‌دهد. این فرآیند، به‌سان نبردی میان حقیقت (قلب) و صورت (نفس) است که با صفا و محبت به هماهنگی می‌رسد.

تحلیل: قلب، چون چراغی در شب تار، نفس را از ظلمت هوس به روشنایی معرفت هدایت می‌کند و عزم را به نیرویی برای غلبه بر سستی‌های نفسانی تبدیل می‌سازد.

مثال روزه: تجلی عزم در برابر مقاومت نفس

روزه، نمونه‌ای روشن از عزم کرهی است. قلب، به‌عنوان داعی حق، فرمان به روزه می‌دهد، اما نفس به دلیل کراهت از گرسنگی و تشنگی مقاومت می‌کند. عزم، در این میان، نیرویی است که نفس را به اطاعت وامی‌دارد.

تحلیل: این مثال، عزم را چون ستونی استوار معرفی می‌کند که سالک را در برابر هوس‌های نفسانی پایدار نگه می‌دارد و او را به سوی قرب الهی سوق می‌دهد.

پیوند عزم با عقل

عزم، استواری عقل یا قلب است که نفس را مطیع می‌سازد. عقل، چون راهبری خردمند، نفس را از پرش‌های هوس‌محور بازمی‌دارد و با نشاط معنوی، مسیر سلوک را هموار می‌کند.

تحلیل: این پیوند، نقش عقل را در هدایت نفس و ایجاد گشادگی معنوی برجسته می‌سازد، چنان‌که عقل، چون باغبانی دانا، نفس را به سوی ثمره معرفت هدایت می‌کند.

بخش دوم: مراتب و ویژگی‌های عزم در سلوک

مرتبه نخست: اباء الحال علی العلم

نخستین مرتبه عزم، اباء الحال (قلب) بر علم است که با برق کشف و اماته نفس همراه است. این مرتبه، عزم را به‌سان حالتی از معرفت و گشادگی در برابر تجلیات الهی معرفی می‌کند.

تحلیل: برق کشف، چون آذرخشی در شب، نفس را تضعیف کرده و به فنای نفسانی می‌رساند، و این فرآیند، انبساط و صفا را در سلوک تقویت می‌کند.

تضاد حال و نفس

حال، که شور و شوق قلب است، در برابر هوس‌های نفسانی قرار می‌گیرد و با تضعیف نفس، عزم را استوار می‌سازد. این تضاد، چون جدال نور و ظلمت، عزم را به سوی حقیقت هدایت می‌کند.

تحلیل: این تقابل، ضرورت غلبه قلب بر نفس را برای تحقق عزم نشان می‌دهد، چنان‌که قلب، چون فرمانروایی عادل، نفس را به سوی اطاعت هدایت می‌کند.

مثال گنجشک‌ها: پرش‌های نفسانی در برابر عزم

انسان‌های عادی، چون گنجشک‌هایی که از شاخه‌ای به شاخه دیگر می‌پرند، گرفتار هوس‌های نفسانی‌اند، اما سالک با عزم، در منزلی اقامت می‌گزیند و به سوی مقصد متعالی پیش می‌رود.

تحلیل: این تمثیل، عزم را چون ستاره‌ای ثابت در آسمان سلوک معرفی می‌کند که سالک را از پراکندگی به سوی تمرکز و استواری هدایت می‌کند.

مسیر سلوک و نقش عزم

سالک با عزم، چون کوهنوردی دلیر، مسیرهای دشوار چون کوه، دره و دریا را با نشاط و صفا طی می‌کند. عزم، نیرویی است که نفس را مطیع ساخته و از پرش‌های هوس‌محور بازمی‌دارد.

تحلیل: این استعاره، عزم را چون بالی برای پرواز در آسمان سلوک نشان می‌دهد که سالک را از سختی‌ها به سوی مقصد رهنمون می‌سازد.

مثال‌های روزمره: فقدان عزم در زندگی عادی

انسان‌های عادی، به دلیل هوس‌های نفسانی، چون ترک نانوایی شلوغ یا اقامه نماز با کراهت، از عزم محروم‌اند. این سستی‌ها، مانع از تحقق قصد و حرکت به سوی کمال است.

تحلیل: این مثال‌ها، عزم را چون چراغی در مسیر معرفی می‌کنند که سالک را از سستی و پراکندگی به سوی استواری هدایت می‌کند.

بخش سوم: نقد رویکردهای قلدرانه در رام‌سازی نفس

نقد عبارت «المکره لا قصد له»

برخلاف این عبارت که مکره (کسی که کراهت دارد) را فاقد قصد می‌داند، مکره نیز قصد دارد، اما کراهت نفس مانع تحقق آن است. قلب، با جذب به سوی حق، نفس را مطیع می‌سازد.

تحلیل: این نقد، بر وجود قصد در عزم کرهی و ضرورت رام‌سازی نفس با محبت و صفا تأکید دارد، چنان‌که قلب، چون مادری مهربان، نفس را به سوی اطاعت هدایت می‌کند.

نقش داعی حق در عزم

داعی حق، قلب را جذب کرده و نفس را با کراهت مطیع می‌سازد. این فرآیند، عزم را به‌سان نتیجه‌ای از جذب قلب به سوی حق معرفی می‌کند.

تحلیل: داعی حق، چون نسیمی الهی، قلب را به سوی مقصد می‌کشاند و نفس را به اطاعت وامی‌دارد، و این حرکت، گشادگی و صفا را در سلوک پدید می‌آورد.

نقد رویکردهای قلدرانه در رام‌سازی نفس

رام‌سازی نفس با زور و قلدری، برخلاف عرفان محبتی، به تربیت نادرست منجر می‌شود. نفس، چون کودکی نازنین، با محبت، صفا و حیا رام می‌شود، نه با تنبیه و اجبار.

تحلیل: این نقد، عزم را چون نتیجه‌ای از محبت و صفا معرفی می‌کند، چنان‌که محبت، چون آبی زلال، نفس را از آلودگی هوس پاک می‌سازد.

آیه مرتبط: شکیبایی و مهربانی

وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ
«و یکدیگر را به شکیبایی و مهربانی سفارش کردند» (سوره بلد، آیه ۱۷).

تحلیل: این آیه، بر ضرورت محبت و صبر در رام‌سازی نفس و تحقق عزم تأکید دارد، چنان‌که مهربانی، چون نسیمی بهاری، قلب و نفس را به سوی هماهنگی هدایت می‌کند.

مثال تربیت کودکان: محبت در برابر زور

تربیت کودکان با زور، به پرخاشگری و قلدری منجر می‌شود، اما محبت، حیا و صفا می‌آفریند. این تمثیل، عزم را چون نتیجه‌ای از تربیت محبتی معرفی می‌کند.

تحلیل: محبت، چون باغبانی که نهالی را با آب و نور پرورانده، نفس را به سوی کمال هدایت می‌کند و از خشونت و زور بی‌نیاز می‌سازد.

نقد تربیت خانوادگی مبتنی بر زور

خانواده‌هایی که بر زور و اجبار استوارند، افرادی پرخاشگر و بی‌احترام به والدین تربیت می‌کنند. محبت و صفا، عزم و نشاط را در روابط خانوادگی تقویت می‌کند.

تحلیل: این نقد، بر اهمیت محبت و صفا در ایجاد عزم و استواری در روابط انسانی تأکید دارد، چنان‌که محبت، چون چشمه‌ای زلال، قلب‌ها را به هم پیوند می‌دهد.

آیه مرتبط: نیکی به والدین

وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا
«و پروردگارت فرمان داده که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. هرگاه یکی از آن دو یا هر دو نزد تو به پیری رسند، به آن‌ها اف مگو و بر آن‌ها بانگ مزن و با آن‌ها سخنی کریمانه بگو» (سوره اسراء، آیه ۲۳).

تحلیل: این آیه، بر ضرورت اجتناب از خشونت در روابط خانوادگی و تربیت با محبت تأکید دارد، چنان‌که قلب، با سخنی کریمانه، نفس را به سوی صفا هدایت می‌کند.

مثال تاریخی: نمد مالی و زورگویی پنهان

نمد مالی، به‌عنوان روشی برای کشتن بدون خونریزی، نمونه‌ای از زورگویی پنهان است که در تضاد با عرفان محبتی قرار دارد.

تحلیل: این مثال، نقدی بر روش‌های غیرانسانی در رام‌سازی نفس ارائه می‌دهد و بر ضرورت محبت و صفا در سلوک تأکید دارد.

نفس به‌عنوان موجودی نازنین

نفس، موجودی الهی و نازنین است که باید با محبت و صفا رام شود، نه با زور و اجبار. این دیدگاه، عزم را چون نتیجه‌ای از گشادگی و محبت معرفی می‌کند.

تحلیل: نفس، چون کودکی نازنین، با محبت و صفا به سوی کمال هدایت می‌شود، و عزم، چون پلی است که این حرکت را ممکن می‌سازد.

مثال سیخنکش کردن الاغ

سیخنکش کردن الاغ برای رام‌سازی، نمونه‌ای از روش‌های نادرست است که در تضاد با عرفان محبتی قرار دارد.

تحلیل: این تمثیل، نقدی بر عرفان قلدرانه است و بر ضرورت محبت و صفا در رام‌سازی نفس تأکید دارد، چنان‌که محبت، چون نسیمی لطیف، نفس را به اطاعت وامی‌دارد.

بخش چهارم: عرفان محبتی در برابر عرفان قلدرانه

نقد ترس از خدا در برابر حیا

ترس از خدا، به‌جای حیا، به عرفان قلدرانه منجر می‌شود. حیا و صفا، رابطه با خدا را به سوی محبت و گشادگی هدایت می‌کند.

تحلیل: این نقد، بر تفاوت میان خشیت و ترس تأکید دارد، چنان‌که حیا، چون گلی معطر، قلب را به سوی محبت الهی باز می‌کند.

مثال شعر: در کف شیر نر خونخوار

تصور خدا به‌عنوان شیری خونخوار، نتیجه عرفان ترس‌محور است که سالک را از صفا و محبت محروم می‌سازد.

تحلیل: این تمثیل، بر ضرورت حیا و صفا در رابطه با خدا تأکید دارد، چنان‌که خدا، چون دریایی از رحمت، سالک را به سوی خود می‌کشاند.

مثال دعوای زوجین با زور

دعوای زوجین با شلاق و کارد، نمونه‌ای از زورگویی در روابط انسانی است که در تضاد با محبت و صفا قرار دارد.

تحلیل: این مثال، بر ضرورت محبت و صفا در روابط انسانی تأکید دارد، چنان‌که محبت، چون چشمه‌ای زلال، قلب‌ها را به هم پیوند می‌دهد.

پناه بردن به خدا: نشانه صفا و محبت

پناه بردن به خدا، نشانه‌ای از صفا و محبت است، نه ترس و قلدری. این عمل، عزم را چون نتیجه‌ای از پناهندگی محبتی به خدا معرفی می‌کند.

تحلیل: پناه بردن به خدا، چون بازگشت به آغوشی امن، قلب را از ترس رها ساخته و به سوی صفا هدایت می‌کند.

وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ ۖ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ
«و هنگامی که بندگانم از تو درباره من بپرسند، [بگو] من نزدیکم و دعای دعاکننده را هنگامی که مرا بخواند اجابت می‌کنم» (سوره بقره، آیه ۱۸۶).

نقد تنبیه و جهنم در تربیت

استفاده از جهنم و تنبیه برای تربیت، به عرفان قلدرانه منجر می‌شود. تربیت محبتی، عزم را به سوی صفا و نشاط هدایت می‌کند.

تحلیل: این نقد، بر ضرورت تربیت با محبت و صفا تأکید دارد، چنان‌که محبت، چون نوری درخشان، قلب را از ظلمت ترس رها می‌سازد.

نظام تربیتی مبتنی بر محبت

نظام تربیتی باید بر محبت و صفا استوار باشد، نه زور و قلدری. این نظام، عزم را چون نتیجه‌ای از تربیت نظام‌مند و محبتی معرفی می‌کند.

تحلیل: نظام تربیتی محبتی، چون باغی پرثمر، نفس را به سوی کمال هدایت کرده و عزم را استوار می‌سازد.

بخش پنجم: عرفان محبین و محبوبین

تفاوت عرفان محبین و محبوبین

عرفان محبین، مبتنی بر رنج و زحمت است، در حالی که عرفان محبوبین، با تیغ و بلا همراه است. محبین به ساختن نفس می‌پردازند، اما محبوبین نفس را تخریب کرده و به خدا تقدیم می‌کنند.

تحلیل: این تمایز، عزم محبوبین را چون رهایی کامل از نفس معرفی می‌کند، چنان‌که محبوبین، چون پرندگانی آزاد، به سوی حق پرواز می‌کنند.

مثال عروس و زینت بیش از حد

عروس با زینت بیش از حد، نمونه عرفان محبین است که به تکلف و ظاهرسازی منجر می‌شود.

تحلیل: این تمثیل، نقدی بر تکلف در سلوک و تأکید بر صفا و سادگی است، چنان‌که صفا، چون آبی زلال، قلب را از تکلف پاک می‌سازد.

مثال امام حسین و امیرالمؤمنین

امام حسین و امیرالمؤمنین، با پذیرش تیغ و بلا، نمونه عرفان محبوبین‌اند که عزم را با شجاعت و صفا در برابر بلا نشان می‌دهند.

تحلیل: این مثال، عزم را چون شمشیری بران معرفی می‌کند که قلب را از بند نفس رها ساخته و به سوی حق هدایت می‌کند.

نقد عرفان محبین

عرفان محبین، به دلیل ترس و تکلف، به سستی و قالب تهی کردن منجر می‌شود. عرفان محبوبین، با صفا و خلوص، به سوی کمال هدایت می‌کند.

تحلیل: این نقد، بر ضرورت عرفان محبوبین برای دستیابی به صفا و رهایی از تکلف تأکید دارد، چنان‌که محبوبین، چون ستارگانی درخشان، در آسمان سلوک می‌درخشند.

مثال تابوت و عقیق

درخواست‌های محبین برای تابوت و عقیق، نشانه تکلف و ترس از نکیر و منکر است که در تضاد با صفا و خلوص قرار دارد.

تحلیل: این مثال، نقدی بر عرفان ظاهری است و بر ضرورت صفا و خلوص در سلوک تأکید دارد، چنان‌که خلوص، چون گوهری ناب، قلب را نورانی می‌سازد.

مثال کارگر و جراح

کارگر با زحمت و جراح با تیغ، نمونه عرفان محبین و محبوبین‌اند. محبین با رنج و زحمت پیش می‌روند، اما محبوبین با تیغ بلا به سوی حق حرکت می‌کنند.

تحلیل: این استعاره، تفاوت میان رنج محبین و تیغ محبوبین را نشان می‌دهد، چنان‌که محبوبین، چون عقابی تیزپرواز، به سوی قله‌های کمال پرواز می‌کنند.

مثال چوپان و شاه

چوپانی که شاه می‌شود، بهتر از شاهی که چوپان می‌شود عمل می‌کند، زیرا محبوبین توانایی انجام وظایف محبین را با صفا دارند.

تحلیل: این تمثیل، بر برتری عرفان محبوبین و توانایی آن‌ها در انجام وظایف محبین با صفا و خلوص تأکید دارد.

کمیابی محبوبین

محبوبین، چون گوهری کمیاب، یک در میلیون یا میلیاردند و در زمان‌های مختلف متفاوت‌اند.

تحلیل: این نکته، ارزش و نادر بودن عرفان محبوبین را برجسته می‌سازد، چنان‌که محبوبین، چون ستارگانی نادر در آسمان عرفان می‌درخشند.

بخش ششم: عزم و ظهور نور الهی

تجلی ذاتی و هیاکل توحید

تجلی ذاتی در عزم، به وحدت آثار و صفات فعلی حق منجر می‌شود. عزم، چون پلی به سوی توحید، سالک را به درک وحدت در کثرت هدایت می‌کند.

تحلیل: این ویژگی، عزم را چون دریچه‌ای به سوی توحید معرفی می‌کند که قلب را از کثرت به وحدت می‌رساند.

دعای نور و مراتب آن

دعای «خدایا، به ما نور عطا کن، برایمان نور قرار ده، نورمان را بزرگ دار و نورمان را افزون کن» مراتب ظهور نور را نشان می‌دهد.

تحلیل: این دعا، عزم را چون سفری در مراتب نور و صفا معرفی می‌کند که سالک را از ظلمت نفس به سوی روشنایی حق هدایت می‌کند.

مراتب چهارگانه نور

مراتب چهارگانه نور در دعای نور عبارت‌اند از: اعطای نور (ظهور حقیقت)، جعل نور (امامت)، اعظام نور (هیبیت امامت) و زیادت نور (ظهور حقایق). این مراتب، عزم را چون سفری جامع در سلوک معرفی می‌کنند.

تحلیل: این مراتب، چون چهار منزل در مسیر سلوک، سالک را از ظهور حقیقت به سوی ظهور حقایق هدایت می‌کنند.

ظهور امام زمان و نور

ظهور امام زمان، عالم را نورانی کرده و حقایق را آشکار می‌سازد. عزم، سالک را برای این ظهور و درک صفا آماده می‌کند.

تحلیل: این ویژگی، عزم را چون پلی به سوی درک زیبایی‌های خلقت و آمادگی برای ظهور معرفی می‌کند.

مثال ظهور دنیا

در ظهور امام زمان، دنیا جمال و جلال خود را نشان می‌دهد و عزم، سالک را به سوی درک این زیبایی‌ها هدایت می‌کند.

تحلیل: این تمثیل، عزم را چون آینه‌ای معرفی می‌کند که زیبایی‌های خلقت را در ظهور نور الهی منعکس می‌سازد.

آیه مرتبط: وحی زمین

إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا ۝ وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا ۝ وَقَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا ۝ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا ۝ بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَىٰ لَهَا
«آنگاه که زمین به لرزه درآید و بارهای سنگین خود را بیرون افکند و انسان بگوید: این چه حال است؟ در آن روز زمین خبرهای خود را باز می‌گوید، زیرا پروردگارت به آن وحی کرده است» (سوره زلزال، آیات ۱-۵).

تحلیل: این آیه، عزم را چون آمادگی برای درک حقایق عالم معرفی می‌کند، چنان‌که زمین، در ظهور حقایق، چون نبی سخن می‌گوید.

نقد خماری عالم

عالم در غیبت، غرق خماری و جهالت است، اما با ظهور نور، صفا و روشنی می‌یابد. عزم، سالک را از این خماری به سوی صفا هدایت می‌کند.

تحلیل: این نقد، عزم را چون کلیدی برای خروج از ظلمت جهالت و ورود به روشنایی معرفت معرفی می‌کند.

مثال برق و روشنی

ظهور نور، چون روشن شدن برق پس از تاریکی، عالم را زیبا می‌سازد و عزم، سالک را به سوی درک این زیبایی هدایت می‌کند.

تحلیل: این تمثیل، عزم را چون پلی به سوی درک زیبایی‌های عالم در پرتو نور الهی معرفی می‌کند.

نقد مشعل نکبت

مشعل نکبت (اعتیاد، فساد و سیگار) در عالم کنونی روشن است، اما در ظهور نور، مشعل حکمت جایگزین آن می‌شود.

تحلیل: این نقد، عزم را چون نیرویی برای جایگزینی حکمت با نکبت معرفی می‌کند، چنان‌که حکمت، چون مشعلی فروزان، عالم را نورانی می‌سازد.

مثال امیرالمؤمنین و زیبایی دنیا

امیرالمؤمنین، دنیا را به‌صورت زیبا و پاک می‌بیند، برخلاف نکبت کنونی. عزم، سالک را به سوی درک این زیبایی‌ها هدایت می‌کند.

تحلیل: این مثال، عزم را چون آینه‌ای معرفی می‌کند که زیبایی‌های خلقت را در پرتو صفا و نور الهی منعکس می‌سازد.

دعوت به ظهور

آرزوی حضور در دولت امام زمان، به دلیل صفا و زیبایی عالم است. عزم، سالک را برای زندگی در این عالم نورانی آماده می‌کند.

تحلیل: این دعوت، عزم را چون آمادگی برای زیستن در عالمی سرشار از صفا و زیبایی معرفی می‌کند، چنان‌که سالک، چون پرنده‌ای آزاد، در این عالم پرواز می‌کند.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

عزم، چون ستونی استوار در بنای سلوک عرفانی، میان قصد و اراده قرار گرفته و سالک را با استواری قلب و عقل به سوی حق تعالی هدایت می‌کند. این مرتبه، در چارچوب فقه سرگرمی، نشاط و صفا، نیرویی است که نفس را از پرش‌های هوس‌محور بازمی‌دارد و با محبت و صفا به سوی کمال رهنمون می‌سازد. نقد رویکردهای قلدرانه و تأکید بر محبت و حیا، عزم را چون حالتی از گشادگی و آزادی معنوی برجسته می‌کند. مثال‌های عملی، چون رام‌سازی نفس به‌جای سیخنکش کردن، و دعای نور با مراتب چهارگانه، عزم را به‌سان سفری جامع در مسیر توحید و ظهور حقایق معرفی می‌کنند. ظهور امام زمان، چون اوج این مراتب، عالم را از خماری و نکبت به سوی صفا و زیبایی رهنمون می‌سازد. این نوشتار، با تکیه بر آیات قرآن کریم و روایات، عزم را چون راهنمایی برای سالکان در مسیر کمال معنوی و اجتماعی تبیین کرد.