متن تحقیق

قمار و میسر در قرآن کریم: تبیین فقهی و موضوع‌شناختی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1836)

مقدمه

در گستره معارف اسلامی، موضوع قمار و تبیین احکام آن از منظر قرآن کریم، چونان نگینی درخشان در سپهر فقه و اخلاق می‌درخشد. این پدیده، که در قرآن کریم با عنوان «میسر» معرفی شده، به دلیل پیامدهای اجتماعی، اخلاقی و معنوی‌اش، در کنار محرماتی چون شراب و بت‌پرستی قرار گرفته و از منظر شرعی مورد نکوهش قرار گرفته است. این نوشتار، با رویکردی علمی و دانشگاهی، به کاوش در آیات قرآنی مرتبط با میسر، تحلیل مراتب ابلاغ حکم حرمت آن، و بررسی مصادیق تاریخی و معاصر قمار می‌پردازد. هدف این اثر، ارائه تحلیلی جامع و دقیق از منظر فقهی و موضوع‌شناختی است تا راهنمایی برای پژوهشگران، فقها و علاقه‌مندان به مباحث دینی در فضای آکادمیک باشد. با بهره‌گیری از تمثیلات و استعارات فاخر، این نوشتار می‌کوشد تا مفاهیم را با قلمی متین و روشن، در قالبی علمی و جذاب ارائه دهد.

بخش یکم: جایگاه میسر در قرآن کریم

میسر در آیات قرآنی

قرآن کریم، واژه «قمار» را به کار نبرده و به‌جای آن، از «میسر» یاد کرده است. این واژه، که ریشه در «یسر» به معنای آسانی دارد، به کسب مال بدون زحمت و تلاش اشاره دارد. میسر، به‌عنوان عملی که مال را به‌آسانی و بدون رنج به دست می‌آورد، در تضاد با ارزش‌های اسلامی مانند کوشش و تلاش قرار دارد. قرآن کریم در آیات متعدد، از جمله آیه يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا (بقره: ۲۱۹)، به گناه بزرگ و منافع اندک آن اشاره می‌کند و در آیه إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ (مائده: ۹۰)، آن را پلید و از عمل شیطان می‌داند. این تعابیر، بر قبح ذاتی و پیامدهای مخرب میسر تأکید دارند.

مراتب ابلاغ حرمت میسر

حرمت میسر در قرآن کریم به‌صورت تدریجی و در چهار مرحله ابلاغ شده است، که نشان‌دهنده حکمت الهی در آماده‌سازی جامعه برای پذیرش این حکم است. این آیات عبارت‌اند از:

آیه اول: بقره، آیه ۲۱۹

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا؛ «از تو درباره شراب و میسر می‌پرسند، بگو در آن دو گناهی بزرگ و منافعی برای مردم است، ولی گناه آن دو بزرگ‌تر از نفع آن‌هاست». این آیه، به‌عنوان گام نخست، به ارزیابی اخلاقی و اجتماعی میسر پرداخته و گناه آن را بر منافعش غالب می‌داند.

آیه دوم: مائده، آیه ۹۰

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شراب، میسر، بت‌پرستی، و ازلام پلیدی از عمل شیطان است، از آن دوری کنید تا رستگار شوید». این آیه، با صراحت بیشتری، میسر را پلید و از عمل شیطان معرفی کرده و امر به اجتناب از آن می‌کند.

آیه سوم: مائده، آیه ۹۱

إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ؛ «شیطان می‌خواهد با شراب و میسر میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و نماز بازدارد، آیا دست می‌کشید؟». این آیه، پیامدهای اجتماعی و معنوی میسر، از جمله ایجاد عداوت و دوری از ذکر خدا، را برجسته می‌سازد.

آیه چهارم: اعراف، آیه ۳۳

قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ؛ «بگو پروردگارم فواحش را، چه آشکار و چه پنهان، و گناه و ستم به ناحق را حرام کرده است». این آیه، با اعلام حرمت صریح «اثم»، که میسر در آیه بقره مصداق آن است، حرمت آن را تأیید می‌کند.

جمع‌بندی بخش یکم

قرآن کریم با به‌کارگیری واژه میسر و قرار دادن آن در کنار محرماتی چون شراب و بت‌پرستی، بر قبح ذاتی و پیامدهای مخرب آن تأکید دارد. ابلاغ تدریجی حکم حرمت در چهار آیه، حکمت الهی را در آماده‌سازی جامعه برای پذیرش این حکم نشان می‌دهد. این آیات، از ارزیابی اخلاقی تا نهی صریح، مسیری روشن برای فهم حرمت میسر ارائه می‌دهند.

بخش دوم: تحلیل مفهومی و تفسیری میسر

پلیدی میسر و نقش شیطان

آیه إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ (مائده: ۹۰) میسر را پلید و از عمل شیطان می‌داند. تعبیر «رجس» به معنای پلیدی اخلاقی است، نه نجاست شرعی، که بر قبح ذاتی میسر دلالت دارد. این آیه، میسر را به‌عنوان ابزاری شیطانی معرفی می‌کند که برای ایجاد بغض، عداوت و دوری از خدا طراحی شده است.

اختلاف در مرجع ضمیر فَاجْتَنِبُوهُ

در آیه مائده (۹۰)، اختلاف وجود دارد که ضمیر «فَاجْتَنِبُوهُ» به میسر، خمر، یا همه محرمات اشاره دارد. برخی مفسران آن را به میسر، برخی به خمر، و برخی به تمام محرمات نسبت می‌دهند. با توجه به سیاق آیه، به‌نظر می‌رسد ضمیر به همه محرمات بازمی‌گردد، اما این موضوع نیازمند بررسی تفصیلی است.

چینش معنادار آیات

قرار گرفتن میسر بین شراب، که زوال عقل را در پی دارد، و بت‌پرستی، که ایمان را از بین می‌برد، در آیه مائده (۹۰)، بر خطرناک بودن آن و نقشش در از بین بردن صفا و پاکی نفس دلالت دارد. این چینش، حکمت الهی را در ترتیب آیات نشان می‌دهد و بر ضرورت توجه به آثار مخرب میسر تأکید دارد.

پیامدهای اجتماعی و معنوی میسر

آیه إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ (مائده: ۹۱) بر پیامدهای اجتماعی و معنوی میسر، از جمله ایجاد دشمنی، کینه و دوری از ذکر خدا و نماز، تأکید دارد. این آثار، میسر را در تضاد با ارزش‌های اسلامی قرار می‌دهد.

جمع‌بندی بخش دوم

تحلیل مفهومی و تفسیری میسر در قرآن کریم، بر پلیدی ذاتی، نقش شیطان در آن، و پیامدهای اجتماعی و معنوی‌اش تأکید دارد. چینش معنادار آیات و اختلافات تفسیری، ضرورت بررسی دقیق سیاق و معانی را نشان می‌دهد. میسر، به دلیل تأثیرات مخربش، از منظر شرعی محکوم است.

بخش سوم: مصادیق و احکام قمار

ازلام: مصداقی تاریخی از میسر

آیه وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ (مائده: ۳) ازلام را به‌عنوان نوعی قمار با تیرهای چوبی معرفی می‌کند که در جاهلیت برای تقسیم گوشت شتر استفاده می‌شد. روایتی از امام باقر (ع) شرح می‌دهد که شتر به ده بخش تقسیم شده و با ده تیر قرعه‌کشی انجام می‌گرفت. هفت تیر دارای سهم (از یک تا هفت) و سه تیر بدون سهم بودند. بازنده بهای شتر را پرداخت می‌کرد.

ترجمه روایت: امام باقر (ع) فرمودند: «منظور از وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ، حیوانی است که برای بت‌ها ذبح می‌شد. وَالْمُنْخَنِقَةُ، حیوانی است که خفه می‌شد و می‌خوردند. وَالْمَوْقُوذَةُ، حیوانی است که با چوب کشته می‌شد. وَالْمُتَرَدِّيَةُ، حیوانی است که از بلندی افکنده می‌شد. وَالنَّطِيحَةُ، حیوانی است که با شاخ زدن کشته می‌شد. وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ، نیم‌خورده درندگان بود. وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ، حیواناتی بودند که برای آتشکده‌ها یا بت‌های قریش ذبح می‌شدند. وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ، شتری را به ده بخش تقسیم می‌کردند و با تیرهای قرعه تقسیم می‌نمودند. هفت تیر دارای سهم و سه تیر بدون سهم بودند. بازنده بهای شتر را می‌داد و این قمار بود که خداوند آن را حرام کرد».

شطرنج و تمثیلات

آیه إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ (انبیاء: ۵۲)؛ «هنگامی که به پدر و قوم خود گفت: این مجسمه‌ها چیست که در خدمت آن‌ها به بند آمده‌اید»، در روایات به شطرنج اشاره دارد. روایتی از عبدالله بن مسعود نقل شده که پیامبر (ص) بر گروهی که شطرنج بازی می‌کردند، گذشتند و فرمودند: «این مجسمه‌ها چیست که با آن بازی می‌کنید؟». همچنین، روایتی از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده که خاک بر تخته شطرنج پاشیدند و همین پرسش را مطرح کردند.

ترجمه روایت اول: عبدالله بن مسعود گفت: پیامبر (ص) بر گروهی که شطرنج بازی می‌کردند، گذشتند و فرمودند: «این مجسمه‌ها چیست که با آن بازی می‌کنید؟».

ترجمه روایت دوم: امیرالمؤمنین (ع) بر گروهی که شطرنج بازی می‌کردند، گذشتند و فرمودند: «این مجسمه‌ها چیست که با آن بازی می‌کنید؟» و سپس مقداری خاک برگرفتند و بر آن پاشیدند.

نیاز به سرگرمی‌های حلال

برای جلوگیری از گرایش به میسر، طراحی سرگرمی‌های حلال که نیازهای روان‌شناختی و اجتماعی، به‌ویژه در میان جوانان، را برآورده کند، ضروری است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که عالمان دینی باید جایگزین‌های مشروع برای سرگرمی‌های حرام ارائه دهند تا از انحرافات اخلاقی و اجتماعی جلوگیری شود.

جمع‌بندی بخش سوم

مصادیق تاریخی مانند ازلام و بحث‌های فقهی پیرامون شطرنج، نشان‌دهنده تنوع و پیچیدگی موضوع قمار است. شناسایی مصادیق مدرن و ارائه سرگرمی‌های حلال، از وظایف کلیدی عالمان دینی است تا جامعه را از گرایش به میسر بازدارند.

نتیجه‌گیری

قمار، که در قرآن کریم با عنوان میسر شناخته شده، چونان آتشی فریبنده، جامعه را به سوی انحطاط اخلاقی و اجتماعی می‌کشاند. آیات قرآنی، با ابلاغ تدریجی و صریح، حرمت آن را اعلام کرده و بر پیامدهای مخربش، از جمله ایجاد عداوت، کینه و دوری از ذکر خدا، تأکید دارند. چینش معنادار آیات، تمایز مفهومی میسر و قمار، و مصادیق تاریخی مانند ازلام، ضرورت موضوع‌شناسی دقیق و استنباط احکام متقن را برجسته می‌سازد. طراحی سرگرمی‌های حلال، راهکاری است برای پاسخ به نیازهای طبیعی بشر و پیشگیری از گرایش به میسر. این نوشتار، با تکیه بر آیات قرآن کریم و روایات، تلاش کرد تا تحلیلی جامع و علمی از این موضوع ارائه دهد تا راهگشای پژوهشگران و فقها در مسیر تبیین احکام شرعی باشد.