متن تحقیق

تقسیم‌بندی اسماء الهی در عرفان نظری: تبیین درس‌گفتار فصوص الحکم

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه بیست و نهم)

مقدمه: درآمدی بر اسماء الهی در عرفان نظری

در گستره عرفان نظری، بحث اسماء الهی چونان دری بی‌کران است که ژرفای حقیقت ذات حق را در مراتب گوناگون ظهور متجلی می‌سازد. این مبحث، که در شرح فصوص الحکم ابن‌عربی جایگاهی محوری دارد، در درس‌گفتار بیست و نهم استاد فرزانه قدس‌سره با دقتی عمیق و نگاهی متعالی تبیین شده است. تقسیم‌بندی اسماء الهی به سه دسته ذاتی، صفاتی و فعلی، که ریشه در تعالیم عرفانی ابن‌عربی دارد، بنیادی است برای فهم چگونگی ظهور ذات الهی در مراتب وجود. این نوشتار، با بازنویسی دقیق و علمی محتوای درس‌گفتار مذکور و تحلیل‌های تفصیلی آن، می‌کوشد تا این مفاهیم را با زبانی روشن و متین به مخاطبان عرضه کند. گویی قلم عارف، چون چراغی در ظلمات، راه حقیقت را روشن می‌سازد، و این تبیین، دعوتی است به تأمل در وحدت ذات و کثرت ظهورات آن در اسماء الهی.

بخش یکم: تقسیم‌بندی اسماء الهی و مبانی نظری آن

تقسیم‌بندی اسماء الهی: ذاتی، صفاتی و فعلی

در عرفان نظری، اسماء الهی به سه دسته ذاتی، صفاتی و فعلی تقسیم می‌شوند. این تقسیم‌بندی، که بر اساس مراتب ظهور ذات الهی در ظرف‌های مختلف استوار است، مبنایی است برای فهم رابطه ذات حق با صفات و افعال الهی. اسماء ذاتی به ذات الهی بدون قید و شرط اشاره دارند، اسماء صفاتی به صفات ذات در ظرف ظهور مقید، و اسماء فعلی به افعال الهی در رابطه با مخلوقات دلالت می‌کنند. این تمایز، اگرچه در مقام تحلیل بشری مطرح می‌شود، در حقیقت، همه اسماء را عین ذات الهی می‌داند، گویی همه این مراتب، چونان موج‌هایی بر سطح اقیانوس ذات، در وحدت آن متحدند.

تعریف اسماء ذاتی: اطلاق تام و فقدان قید و غیر

اسماء ذاتی، اسمائی‌اند که بدون قید و غیر ظهور می‌یابند، مانند «الله» و «حی». این اسماء، که در مرتبه وحدت احدی قرار دارند، فاقد هرگونه تقابل، تعدد یا متعلق‌اند. «حی»، به‌عنوان ام‌الأسماء الذاتیه، مبنای همه صفات و افعال الهی است، زیرا حیات مطلق، بدون نیاز به قید یا غیر، ذاتاً متجلی است. گویی این اسماء، چون نوری بی‌غروب، ذات الهی را در خلوص و اطلاق آن نشان می‌دهند.

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌ورزد که اسماء ذاتی، به دلیل فقدان قید و غیر، در ظرف اطلاق قرار دارند و تجلی ذات به ذات را نمایان می‌سازند. این تعریف، هرگونه شبهه در نسبت دادن قید یا متعلق به این اسماء را زایل می‌کند.

اسماء صفاتی: قید در ظرف ظهور

اسماء صفاتی، اسمائی‌اند که قید دارند اما فاقد غیرند، مانند «واحدیت». قید در این اسماء، به محدودیت ظهور در مرتبه‌ای خاص اشاره دارد، بدون اینکه مستلزم وجود مخلوق باشد. واحدیت، به‌عنوان یکی از این اسماء، مرتبه‌ای است که ذات الهی با صفاتش متجلی می‌شود، اما هنوز به مرتبه خلق و کثرت نرسیده است. این اسماء، چونان آینه‌ای‌اند که صفات ذات را در مرتبه‌ای خاص بازمی‌تابانند، بدون آنکه به متعلقات خارجی وابسته باشند.

تحلیل عرفانی این اسماء نشان می‌دهد که قید، تنها در ظرف ظهور معنا می‌یابد و ذات الهی را در مرتبه‌ای مقید متجلی می‌سازد. این تمایز، از منظر عرفانی، پلی است میان اطلاق ذات و کثرت افعال.

اسماء فعلی: قید و غیر توأمان

اسماء فعلی، اسمائی‌اند که هم قید دارند و هم غیر، مانند «رازق» که متعلق به «مرزوق» (مخلوق) است، یا «محیی» و «ممیت» که به متعلقاتی چون زید، عمرو یا عالم ناسوت وابسته‌اند. این اسماء، به فعل الهی در عالم کثرات و خلق اشاره دارند و از این‌رو، در مرتبه ناسوت و ظهور خلقی قرار می‌گیرند. گویی این اسماء، چونان دستان الهی‌اند که در عالم مخلوقات، آثار رحمت و قدرت را متجلی می‌سازند.

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که وجود غیر در اسماء فعلی، مستلزم قید است، اما قید می‌تواند بدون غیر باشد. این قاعده، مشابه قاعده منطقی «کل انسان حیوان، ولکن لا یکون کل حیوان انساناً» است، که تقدم مرتبه صفات بر افعال را نشان می‌دهد.

تمایز مفهومی میان صفت و اسم

صفت، به معنای لحاظ معنای مجرد (مانند علم، قدرت، اراده) است، اما وقتی صفت با لحاظ ذات همراه شود، به اسم تبدیل می‌شود، مانند «ضرب» که به «ضارب» یا «علم» که به «عالم» تبدیل می‌گردد. این تمایز، ریشه در ادبیات عرفانی و فلسفی دارد و نشان‌دهنده آن است که صفت، معنای مجرد است، اما اسم، صفت متعلق به ذات را نشان می‌دهد. گویی صفت، چونان سایه‌ای است که در پرتو ذات به اسم تبدیل می‌شود.

در عرفان، صفت و اسم در عین ذات یکی‌اند، اما در مقام تحلیل، صفت به معنای لحاظ مجرد و اسم به معنای ظهور آن در ذات است. این نکته، بنیادی است برای فهم وحدت ذات و کثرت ظهورات آن.

وحدت ذات در مراتب اسماء

همه اسماء الهی، در حقیقت، اسماء ذاتی‌اند، اما به اعتبار ظهورشان در مراتب مختلف، به ذاتی، صفاتی و فعلی تقسیم می‌شوند. این وحدت، ریشه در وحدت وجود دارد و نشان می‌دهد که همه اسماء، تجلیات ذات واحدند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

هُوَ ٱلْأَوَّلُ وَٱلْءَاخِرُ وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلْبَاطِنُ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ

اوست اول و آخر و ظاهر و باطن، و او به هر چیزی داناست.

این آیه، وحدت الهی را در همه مراتب ذات، صفات و افعال تبیین می‌کند، گویی ذات الهی، چون خورشیدی است که نورش در همه مراتب ظهور می‌یابد.

جمع‌بندی بخش یکم

بخش یکم، با تبیین تقسیم‌بندی اسماء الهی به ذاتی، صفاتی و فعلی، بنیادی نظری برای فهم این مبحث در عرفان نظری فراهم آورد. اسماء ذاتی، فاقد قید و غیر، در مرتبه اطلاق تام قرار دارند؛ اسماء صفاتی، مقید به ظرف ظهورند؛ و اسماء فعلی، با قید و غیر، به افعال الهی در عالم کثرات مرتبط‌اند. این بخش، با تأکید بر وحدت ذات در همه مراتب، راه را برای تحلیل‌های عمیق‌تر هموار ساخت.

بخش دوم: نقد و بررسی تقسیم‌بندی اسماء الهی

نقد تقسیم‌بندی ابن‌عربی: اشکالات ساختاری

تقسیم‌بندی ابن‌عربی از اسماء الهی، اگرچه مبنایی عرفانی دارد، اما به دلیل عدم شفافیت و وجود خلل، نیازمند بازنگری است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌ورزد که این تقسیم‌بندی، به دلیل آمیختگی صفات سلبی و ثبوتی و عدم دقت در چیدمان اسماء، با اشکالات متعددی روبه‌روست. برای نمونه، قرار گرفتن «حی» در دسته اسماء صفاتی، خطایی است که با تعریف ام‌الأسماء الذاتیه بودن «حی» ناسازگار است.

این نقد، دعوتی است به بازسازی تعاریف و چیدمان اسماء با دقتی علمی و استنادی معتبر، تا از ابهامات و اشکالات موجود کاسته شود.

چندلایگی اسماء: نمونه «رب»

برخی اسماء، مانند «رب»، به اعتبار مختلف، می‌توانند ذاتی، صفاتی یا فعلی باشند. «رب» به معنای «ثابت» ذاتی، به معنای «مالک» صفاتی، و به معنای «مصلح» فعلی تلقی می‌شود. با این حال، استاد فرزانه قدس‌سره این چندلایگی را نقد می‌کند و معتقد است که بدون تعیین معنای حقیقی «رب»، این تقسیم‌بندی به ابهام می‌انجامد. گویی «رب»، چونان آینه‌ای چندوجهی است که هر وجه آن، معنایی خاص را بازمی‌تاباند، اما حقیقت آن، نیازمند تبیینی دقیق‌تر است.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ

ستایش خدایی را که پروردگار جهانیان است.

این آیه، «رب» را به معنای پروردگار و مدبر امور معرفی می‌کند، که نیازمند استناد به منابع لغوی و قرآنی معتبر است.

نقد تعاریف لغوی و عرفانی «رب»

تعاریف ارائه‌شده برای «رب» به‌عنوان ثابت، مالک یا مصلح، فاقد استناد لغوی یا قرآنی معتبرند. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که دلالت مطابق، یعنی معنای اصلی لفظ در عرف لغوی یا قرآنی، باید مبنای تبیین اسماء قرار گیرد. تعریف «رب» به‌عنوان ثابت، بدون پشتوانه لغوی، و یا به‌عنوان مالک و مصلح، بدون تعیین معنای حقیقی، به ابهام می‌انجامد. گویی این تعاریف، چونان قایق‌هایی بی‌لنگرند که در دریای معنا سرگردان می‌مانند.

نقد اشتراک لفظی و معنوی در اسماء

اسماء الهی، نه اشتراک لفظی دارند که با قرینه معین شود، و نه اشتراک معنوی که قدر مشترکی بخواهد. این نقد، به پیچیدگی‌های معناشناسی اسماء الهی اشاره دارد و بر ضرورت تبیین دقیق معانی تأکید می‌کند. استاد فرزانه قدس‌سره معتقد است که تعاریف دوری، مانند تعریف «حی» به علم و قدرت، مانع از فهم معنای حقیقی اسماء می‌شوند. برای نمونه، قرآن کریم در توصیف «حی» می‌فرماید:

ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلْحَيُّ ٱلْقَيُّومُ

خداى یكتاست كه جز او خدایی نیست، زنده و پاینده است.

این آیه، «حی» را به معنای حیات مطلق و مبنای وجود معرفی می‌کند، که نیازمند تبیینی دقیق‌تر از تعاریف رایج است.

اهمیت علم اسماء الهی

علم اسماء الهی، علمی مستقل و نیازمند دقت و استاد است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌ورزد که این علم، ریشه در آیه قرآن کریم دارد:

وَعَلَّمَ آدَمَ ٱلأسْمَاءَ كُلَّهَا

و به آدم همه نام‌ها را آموخت.

این علم، که از آدم علیه‌السلام آغاز شده، نیازمند اهتمام و دقت عمیق است و نمی‌توان آن را با تعاریف سرسری یا دوری تبیین کرد.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم، با نقد تقسیم‌بندی ابن‌عربی و بررسی اشکالات آن، بر ضرورت تبیین دقیق و استناد به منابع معتبر تأکید کرد. چندلایگی اسماء، مانند «رب»، و فقدان معنای حقیقی در تعاریف رایج، از جمله اشکالات این تقسیم‌بندی است. علم اسماء الهی، به‌عنوان علمی مستقل، نیازمند بازنگری و دقتی عمیق‌تر است تا از ابهامات و تعاریف دوری رهایی یابد.

بخش سوم: شمارش و نقد چیدمان اسماء الهی

شمارش اسماء ذاتی

در تقسیم‌بندی ارائه‌شده، سی اسم به‌عنوان اسماء ذاتی ذکر شده‌اند، از جمله: «الله»، «رب»، «مالک»، «قدوس»، «سلام»، «مؤمن»، «مهیمن»، «عزیز»، «جبار»، «متکبر»، «علی»، «عظیم»، «ظاهر»، «باطن»، «اول»، «آخر»، «کبیر»، «جلیل»، «مجید»، «حق»، «مبین»، «واجد»، «ماجد»، «صمد»، «متعال»، «غنی»، «نور»، «وارث»، «ذوالجلال» و «رقیب». با این حال، استاد فرزانه قدس‌سره این چیدمان را نقد می‌کند، زیرا برخی اسماء، مانند «رقیب»، به دلیل داشتن غیر (شاهد بودن بر مخلوقات)، به اشتباه در دسته ذاتی قرار گرفته‌اند.

علاوه بر این، آمیختگی صفات سلبی (مانند «قدوس») و ثبوتی (مانند «غنی») و عدم ذکر برخی اسماء، مانند «سبوح»، از دیگر اشکالات این چیدمان است. گویی این چیدمان، چونان باغی است که گل‌های آن بدون نظم کاشته شده‌اند و نیازمند بازآرایی است.

شمارش اسماء صفاتی

بیست و چهار اسم به‌عنوان اسماء صفاتی ذکر شده‌اند، از جمله: «حی»، «شکور»، «قهار»، «قاهر»، «مقتدر»، «قوی»، «قادر»، «رحمن»، «رحیم»، «کریم»، «غفار»، «غفور»، «ودود»، «رؤوف»، «حلیم»، «صبور»، «بر»، «علیم»، «خبیر»، «محصی»، «حکیم»، «شهید»، «سمیع» و «بصیر». اما قرار گرفتن «حی» در این دسته، خطایی فاحش است، زیرا «حی» به‌عنوان ام‌الأسماء الذاتیه، باید در دسته ذاتی قرار گیرد. استاد فرزانه قدس‌سره این خطا را ناشی از عدم دقت در مراتب اسماء می‌داند.

علاوه بر این، چیدمان این اسماء نیز با اشکالاتی همراه است، زیرا برخی اسماء، مانند «رحمن»، که پس از «الله» جمعیه الاسماء است، در مرتبه‌ای پایین‌تر قرار گرفته‌اند.

شمارش اسماء فعلی

سی و هشت اسم به‌عنوان اسماء فعلی ذکر شده‌اند، از جمله: «مبدئ»، «وکیل»، «باعث»، «مجیب»، «واسع»، «حسیب»، «مقیت»، «حفیظ»، «خالق»، «باری»، «مصور»، «وهاب»، «رزاق»، «فتاح»، «قابض»، «باسط»، «خافض»، «رافع»، «معز»، «مذل»، «حکیم»، «عدل»، «لطیف»، «معید»، «محیی»، «ممیت»، «والی»، «تواب»، «منتقم»، «مقسط»، «جامع»، «مغنی»، «مانع»، «ضار»، «نافع»، «هادی»، «بدیع» و «رشید». این اسماء، به دلیل داشتن قید و غیر، به‌درستی در دسته فعلی قرار گرفته‌اند، اما نیازمند تبیین دقیق معانی مطابق‌اند.

برای نمونه، «مجیب» به دلیل ارتباط با غیر (سائل)، به‌درستی در این دسته جای دارد، اما تفاوت آن با اسمائی مانند «مقیت» یا «رزاق» نیازمند تحلیل مفهومی دقیق‌تری است.

نقد نقل بدون تحلیل

نقل اسماء از ابن‌عربی بدون تحلیل انتقادی، به مثابه نقالی صرف است و فاقد ارزش علمی است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که نقل بدون تغییر و تبرّک به اقوال، نمی‌تواند به تعمیق فهم منجر شود. گویی این نقل، چونان تکرار طوطی‌وار است که بدون فهم حقیقت، تنها الفاظ را بازمی‌گوید.

تحلیل انتقادی، نیازمند کالبدشکافی معانی مطابق و مفهومی اسماء است تا از اشکالات موجود کاسته شود.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم، با بررسی شمارش و چیدمان اسماء ذاتی، صفاتی و فعلی، اشکالات موجود در این تقسیم‌بندی را نمایان ساخت. آمیختگی صفات سلبی و ثبوتی، قرار گرفتن «حی» در دسته صفاتی، و نقل بدون تحلیل، از جمله اشکالات این چیدمان است. این بخش، بر ضرورت بازنگری و تبیین دقیق معانی مطابق تأکید کرد تا راه برای فهم عمیق‌تر اسماء الهی هموار شود.

بخش چهارم: مفاتیح الغیب و مقامات معنوی

مفاتیح الغیب و اسماء مستأثره

برخی اسماء الهی، مفاتیح الغیب‌اند که جز خدا و کسانی که حق بر آن‌ها تجلی کرده، کسی آن‌ها را نمی‌داند. این اسماء، در مرتبه غیب مطلق قرار دارند و از دسترس عارفان عادی خارج‌اند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

عَٰلِمُ ٱلْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا ۝ إِلَّا مَنِ ٱرْتَضَىٰ مِن رَّسُولٍ

داناى غیب است و غیب خود را بر هیچ‌کس آشکار نمى‌کند، مگر بر آن پیامبرى که از او خشنود باشد.

اسماء مستأثره، اسمائی‌اند که خدا برای خود اختیار کرده و ظهور نیافته‌اند. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که تصور این اسماء به‌عنوان همه اسماء، خطاست، زیرا مفاتیح الغیب، تنها زیرمجموعه‌ای خاص از اسماء‌اند.

قطب و کمل در مراتب وارثیت

قطب، به معنای ولی اعظم و محور وجود، در مرتبه وارثیت قرار دارد و ظرف تجلی حق است. در عرفان شیعی، این مقام، منحصر به معصومان، به‌ویژه امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه) است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که قطب، محور فیض و امداد الهی است و نمی‌توان آن را به عرفا یا علمای عادی نسبت داد. گویی قطب، چونان ستاره‌ای است که هستی به طفیل او در سیر است.

نهج‌البلاغه در این باره می‌فرماید: «باران تا به کوهستان نبارد، به سالی دجله گردد خشک رودی.» این کلام، به نقش واسطه فیض در عالم اشاره دارد که از قطب سرچشمه می‌گیرد.

نقد نسبت قطبیت به غیرمعصوم

نسبت دادن قطبیت به غیرمعصومان، خطایی است که در برخی تعابیر عرفانی دیده می‌شود. در عرفان شیعی، قطب‌الأقتاب، تنها به امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه) اطلاق می‌شود، که محور فیض و ولایت است. این نقد، بر حفظ اصالت مقامات معنوی در شیعه تأکید دارد و هرگونه تعمیم این مقام را باطل می‌شمارد.

نقد معنای رسول

رسول، نه به معنای نامه‌رسان، بلکه ظرف رسالت و فهم حقیقت است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ ۙ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ

و ما هیچ پیامبرى را جز به زبان قومش نفرستادیم تا برایشان بیان کند.

رسول، کسی است که سینه‌اش ظرف رسالت الهی شده و با آگاهی کامل، حقیقت را ابلاغ می‌کند. این تعریف، هرگونه سوء‌فهم در معنای رسول را زایل می‌سازد.

جمع‌بندی بخش چهارم

بخش چهارم، با تبیین مفاتیح الغیب و مقامات معنوی مانند قطبیت و رسالت، به بررسی جایگاه اسماء مستأثره و نقش معصومان در عرفان شیعی پرداخت. مفاتیح الغیب، اسمائی خاص در مرتبه غیب مطلق‌اند، و joi

و قطب، به‌عنوان محور فیض الهی، تنها به معصومان نسبت داده می‌شود. این بخش، با نقد تعابیر نادرست و تأکید بر اصالت مقامات معنوی، بنیادی استوار برای فهم عرفان شیعی فراهم آورد.

بخش پنجم: ضرورت بازسازی ادبیات دینی

نقد ادبیات رایج در علم دینی

استاد فرزانه قدس‌سره معتقد است که ادبیات رایج در علم دینی، به دلیل فقدان غنای لازم و عدم استناد به منابع معتبر مانند قرآن کریم و نهج‌البلاغه، نیازمند بازسازی است. این ادبیات، گاه به تعاریف دوری و معانی ناسازگار با حقیقت روی آورده و از تبیین دقیق معانی قرآنی و عرفانی بازمانده است. گویی این ادبیات، چونان بنایی فرسوده است که نیازمند بازسازی با مصالح اصیل دینی است.

اهمیت منابع شیعی در تبیین اسماء

منابع شیعی، مانند قرآن کریم، نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیه و روایات، ظرفیت بالایی برای تبیین معانی عرفانی دارند. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که ادبیات دینی باید با تکیه بر این منابع بازسازی شود تا معانی دقیق اسماء الهی تبیین گردد. این بازسازی، می‌تواند به تدوین آثاری نو منجر شود که حقیقت اسماء را با دقتی علمی و عرفانی نشان دهد.

نقد تعاریف دوری در علم دینی

تعاریف دوری، مانند تعریف «حی» به علم و قدرت، مانع از فهم معنای حقیقی اسماء می‌شوند. استاد فرزانه قدس‌سره این رویکرد را نقد می‌کند و بر ضرورت تعاریف مطابق با دلالت قرآنی و لغوی تأکید می‌ورزد. گویی این تعاریف، چونان حلقه‌های بی‌پایان، ذهن را در چرخه‌ای بی‌حاصل گرفتار می‌کنند.

جمع‌بندی بخش پنجم

بخش پنجم، با نقد ادبیات رایج در علم دینی، بر ضرورت بازسازی این ادبیات با تکیه بر منابع شیعی تأکید کرد. تعاریف دوری و فقدان استناد به منابع معتبر، از جمله اشکالات این ادبیات است. این بخش، راه را برای تدوین آثاری نو با دقتی علمی و عرفانی هموار ساخت.

جمع‌بندی نهایی

این نوشتار، با تبیین درس‌گفتار بیست و نهم استاد فرزانه قدس‌سره، به کاوش در تقسیم‌بندی اسماء الهی به ذاتی، صفاتی و فعلی پرداخت. اسماء ذاتی، فاقد قید و غیر، در مرتبه اطلاق تام قرار دارند؛ اسماء صفاتی، مقید به ظرف ظهورند؛ و اسماء فعلی، با قید و غیر، به افعال الهی در عالم کثرات مرتبط‌اند. نقد تقسیم‌بندی ابن‌عربی، چندلایگی اسماء، و ضرورت تبیین دقیق معانی مطابق، از جمله نکات کلیدی این بحث بود. مفاتیح الغیب، به‌عنوان اسمائی خاص در مرتبه غیب مطلق، و مقام قطبیت و رسالت در عرفان شیعی، جایگاه والایی دارند. همچنین، ضرورت بازسازی ادبیات دینی با تکیه بر منابع شیعی، راه را برای فهم عمیق‌تر اسماء الهی هموار می‌سازد. این تبیین، چونان چراغی است که مسیر حقیقت را در ظلمات پرسش‌ها روشن می‌سازد و دعوتی است به تأمل در ژرفای ذات الهی و ظهورات آن.

والحمدلله رب العالمین