متن تحقیق

جوهر و عرض در نسبت با ذات و صفات الهی در عرفان نظری ابن عربی

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه چهل و نهم)

مقدمه

مبحث جوهر و عرض در نسبت با ذات و صفات الهی، یکی از عمیق‌ترین مسائل عرفان نظری ابن عربی است که در شرح فصوص الحکم، با تکیه بر وحدت وجود و ظهورات الهی، به کاوش در حقیقت ذات و صفات حق می‌پردازد. این نوشتار، با بهره‌گیری از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره در جلسه چهل و نهم، می‌کوشد این مفاهیم را با رویکردی علمی و دانشگاهی تبیین کند. هدف، ارائه تحلیلی جامع از تمایز میان مفاهیم فلسفی جوهر و عرض با دیدگاه عرفانی مبتنی بر اصالت وجود است، به‌گونه‌ای که انطباق نادرست این مفاهیم با ذات و صفات الهی نقد شود. متن با ساختاری منسجم، شامل عناوین و زیرعناوین تخصصی، و با بهره‌گیری از تمثیلات فاخر و استدلال‌های دقیق، برای مخاطبان متخصص در حوزه‌های عرفان، فلسفه و کلام نگاشته شده است. آیات قرآن کریم، همراه با ترجمه، در راستای تبیین معارف عرفانی به کار گرفته شده‌اند تا روشنگر حقیقت باشند.

بخش اول: حقیقت الهی و ظهورات آن

ظهور حقیقت در عالم

حقیقت الهی، با قدرت بی‌کران خود، در عالم ظهور یافته و اکوان و حجاب‌ها را پدید آورده است. این ظهور، تجلی وحدت الهی در کثرات عالم ناسوت است که ظرف تحقق قدرت حق محسوب می‌شود.

ناشناختگی و معرفت حقیقت

حقیقت الهی در نگاه عالمان، به دلیل کلی‌نگری و حجاب علم، ناشناخته می‌ماند، اما در قلب عارفان با ادب معرفتی، شناخته می‌شود. علم، چون حجابی است که صورت حقیقت را می‌پوشاند، در حالی که معرفت، چون کلیدی زرین، راه وصول به حقیقت را می‌گشاید.

خلق و امر به مثابه استار و نقاب

عالم خلق (ناسوت) چون استار و عالم امر (مجردات) چون نقاب، هر دو پرده‌هایی بر طلعت حقیقت‌اند. خلق، به دلیل تعینات مادی، و امر، به دلیل تعینات معنوی، هر دو مانع ادراک کامل حقیقت می‌شوند.

تعجب در تستر و ظهور

تستر حقیقت توسط اکوان عجیب نیست، زیرا خلق به‌طبع حجاب حقیقت‌اند؛ اما ظهور حقیقت در میان کثرات، شگفت‌آور و نشانه وصول عرفانی است. عارف، در میان خلق، حقیقت را می‌بیند و این دیدار، عجب و شگفتی است.

بخش دوم: جوهر و عرض در نگاه فلسفی و عرفانی

جوهر و ذات الهی

جوهر، به معنای لغوی گوهر، نمی‌تواند بدون قید یکتایی بر ذات حق اطلاق شود، زیرا ذات الهی، به دلیل وحدت و بی‌همتایی، فراتر از مفهوم جوهر است. جوهر، حتی در معنای لغوی، به دلیل امکان تعدد، شایسته قامت ذات حق نیست.

جوهر به مثابه «لا فی موضوع»

در فلسفه، جوهر ماهیتی است که «لا فی موضوع» باشد، یعنی بدون موضوع خارجی موجود شود. اما حق، به دلیل فقدان ماهیت و عدم نیاز به موضوع یا علت، جوهر نیست، زیرا وصف «لا فی موضوع» برای حق کافی نیست.

ممکنات و جوهر و عرض

هر ممکن یا جوهر است یا عرض؛ اما حق، ممکن نیست، پس نه جوهر است و نه عرض. این تمایز، بر نفی انطباق مفاهیم فلسفی بر ذات الهی تأکید دارد.

مظاهر ذات و صفات

جوهر و عرض نمی‌توانند مظاهر ذات و صفات الهی باشند، زیرا جوهر ممکن است و حق ممکن نیست. این تفاوت وجودی، انطباق این مفاهیم را ناممکن می‌سازد.

صفات الهی و نفی عوارض

صفات الهی، ظهورات ذات‌اند، نه عوارض آن. برخلاف عرض که عارض بر جوهر است، صفات الهی عین ذات‌اند و رابطه آن‌ها با ذات، ظهوری است، نه عرضی.

نقد انطباق جوهر و عرض با ذات و صفات

مقایسه جوهر و عرض با ذات و صفات، به دلیل تفاوت در مبانی وجودی، بی‌اساس است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید دارند که این انطباق، به خلط مبانی فلسفی و عرفانی می‌انجامد.

بخش سوم: مقولات فلسفی و نقد آن‌ها

مقولات ارسطو

در فلسفه ارسطو، جوهر یک مقوله و اعراض نه مقوله‌اند، زیرا اعراض متباین‌اند و هر یک ماهیتی متفاوت دارند (مانند کم و کیف). این تباین، به تفاوت در ماهیت اعراض اشاره دارد.

وحدت جوهر و تباین اعراض

جواهر، برخلاف اعراض، متباین نیستند و ماهیتی واحد دارند، چه مفارق (مجرد) باشند و چه مقارن (مادی). این وحدت، به جوهريت مشترک آن‌ها اشاره دارد.

مفاهیم انتزاعی جوهر و عرض

جوهر و عرض، مفاهیم انتزاعی‌اند و فاقد ماهیت حقیقی. در عرفان، همه چیز وجود و ظهورات وجود است، و ماهیت، واقعیتی خارجی ندارد.

نقد انحصار ممکنات به جوهر و عرض

انحصار ممکنات به جوهر و عرض نادرست است، زیرا برخی وجودات خلقی نه جوهرند و نه عرض. این نقد، محدودیت فلسفه مشایی در تبیین وجودات خلقی را نشان می‌دهد.

بخش چهارم: عرفان و تبیین جوهر و عرض

جوهر و عرض در عرفان

در عرفان، جوهر به فیض حق و اعراض به ظهورات عالم تعبیر می‌شوند، اما این‌ها همگی مفاهیم‌اند و فاقد ماهیت حقیقی. عالم، ظهورات محض وجود است و عارض و معروض در آن راه ندارد.

نفی عارض و معروض

عالم، فاعلیت محض است و عارض و معروض، که به انفعال اشاره دارند، در آن جایگاهی ندارند. عالم، سراسر فعلیت و ظهور است.

قابلیت عالم ماده

عالم ماده، قابل است، اما قابلیت آن ظرف ظهور است، نه انفعال. این قابلیت، بستری برای تجلیات وجودی است، نه انفعال فلسفی.

بخش پنجم: شعر محیی‌الدین و حقیقت عرفانی

شعر محیی‌الدین و عرفان

شعر محیی‌الدین ابن عربی، ناب و عرفانی است و بر ظهور حقیقت در اکوان تأکید دارد. این اشعار، با لسان عرفان، وحدت وجود و تجلیات الهی را به تصویر می‌کشند.

نقد ادبی و تفاوت غزل و مثنوی

مقایسه مثنوی با دیوان محیی‌الدین، ناشی از عدم شناخت تفاوت غزل و مثنوی است. غزل‌های محیی‌الدین، یکدست و عاری از داستان، سرشار از معانی عرفانی‌اند و با مثنوی مولانا، که داستانی است، تفاوت دارند.

زبان و حقیقت

زبان، اعم از عربی، پارسی یا دیگر زبان‌ها، مانع حقیقت نیست؛ آنچه اهمیت دارد، معنای عرفانی است که فراتر از تعصبات زبانی به حقیقت وجودی توجه دارد.

بخش ششم: علم، معرفت و کرامت انسانی

علم و معرفت

علم، کلی و حجاب است، اما معرفت، جزئی و حقیقت است. علم، به دلیل کلی‌نگری، مانع دیدار حقیقت می‌شود، در حالی که معرفت، راه وصول به حقیقت است.

کرامت انسانی و وصول به حقیقت

قرآن کریم می‌فرماید: وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (اسراء: 70). ترجمه: «و به‌راستی فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا حمل کردیم و از چیزهای پاکیزه روزی‌شان دادیم و آنها را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری آشکار دادیم.» این آیه، به کرامت ذاتی انسان به‌عنوان مظهر حق و قابلیت او برای وصول به حقیقت اشاره دارد.

نقد ساده‌لوحی در سلوک

عارف نباید ساده‌لوح باشد و ادعاهای کاذب کشف و شهود را بپذیرد. استاد فرزانه قدس‌سره هشدار می‌دهند که در آخرالزمان، ادعاهای کاذب کشف و شهود فراوان شده و عارف باید با بصیرت، حقیقت را از باطل تمییز دهد.

صفا و رعایت شرع

صفاى دل، غیر از ملازمات عملی است. سالک، عالم را تطهیر می‌کند، اما شرع را رعایت می‌کند. این تمایز، به تعادل میان باطن (صفا) و ظاهر (شرع) در سلوک عرفانی اشاره دارد.

بخش هفتم: تجلیات الهی و وحدت وجود

انضمام جوهر و ظهور

انضمام جوهر به معانی کلی یا جزئی، ظهور و تجلی آن است، اما با اعراض ناسازگار است. این دیدگاه، به اشکال انطباق جوهر و عرض با حقیقت و صفات اشاره دارد.

نقد وحدت جوهر

وحدت جوهر، نیازمند اثبات است و ظهور اعراض از جوهر، بیگانه است. برخلاف صفات که ظهور ذات‌اند، اعراض عارض بر جوهرند و نه ظهور آن.

ذات و صفات الهی

ذات حق، واحد است و صفات، ظهورات آن‌اند. اعراض، به دلیل وابستگی به اعتدال، نمی‌توانند با صفات الهی مقایسه شوند.

لوازم ظهور

هرچه در فرد ظهور می‌یابد، چه بالفعل و چه بالقوه، از لوازم و صفات حق است. این اصل، به شمول ظهورات الهی در همه مراتب وجودی اشاره دارد.

غیب حق و علم الهی

حق، در صفات خود غیب است، زیرا ظهورات، پیش از ظهور، در علم الهی‌اند. علم الهی، مبنای تنوع ظهورات است و بدون آن، ظهور ممتنع است.

نقد کلیت در غیر حق

کلیت در حق صادق است، اما در غیر حق، مانند خورشید، ظهورات بدون علم‌اند. علم الهی، جامع همه ظهورات است، برخلاف موجودات محدود.

بخش هشتم: تعریف جوهر و عرض

بساطت جوهر و فقدان تعریف حقیقی

جوهر، به دلیل بساطت، فاقد جنس و فصل است و تعریف حقیقی ندارد. تعریف آن، به «لا فی موضوع» محدود است و رسمی است، نه حقیقی.

تعریف رسمی جوهر و عرض

تعریف جوهر و عرض، شرح‌الاسمی و مفهومی است، نه حقیقی. این تعاریف، به محدودیت‌های ذهنی در تبیین وجودات اشاره دارند.

وجود به مثابه معرف خویش

وجود، خود معرف خویش است و تعریف حقیقی آن، معرفتی و ظهوری است. این دیدگاه، به اصالت وجود و نفی تعاریف جنس و فصلی استناد دارد.

بخش نهم: تجلیات الهی و نقد تکثر

تجلیات الهی و تکثر ظهوری

تجلیات الهی، مظهر صفات متکثره‌اند، اما تکثر در ظهور است، نه در ذات. این اصل، به وحدت ذات و تکثر شئون در عرفان اشاره دارد.

نقد تکثر صفات

صفات، عین ذات‌اند و تکثر آن‌ها در ظهور است، نه در حقیقت. مقایسه صفات با اعراض متباین، به خلط مبانی عرفانی و فلسفی می‌انجامد.

شئون الهی و آیه قرآنی

قرآن کریم می‌فرماید: كُلُّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (الرحمن: 29). ترجمه: «هر روز او در شأنی است.» این آیه، به تکثر شئون ظهوری الهی اشاره دارد، نه تکثر ذات یا صفات.

نقد مقایسه اعراض با صفات

اعراض، به دلیل تکثر و تباین، نمی‌توانند با صفات الهی مقایسه شوند. این مقایسه، به دلیل تفاوت در مبانی وجودی، نادرست است.

تعینات اسمایی

صفات در حضرت اسمایی متمایزند، اما به حقیقت واحده بازمی‌گردند. تمایز آن‌ها ظهوری است و وحدتشان ذاتی.

مظاهر اعراض و وحدت عرضیت

اعراض، مظاهر صفات‌اند، اما به دلیل تباین، در عرضیت مشترک‌اند. این اشتراک، مفهومی است و نه حقیقی.

وجود و غیب

هرچه در وجود است، آیه و دلیل غیب است و اعراض، به دلیل «فی موضوع» بودن، در این اشتراک دارند. وجودات، مظاهر غیب‌اند و اعراض، به دلیل ماهیت مفهومی، در این ساحت مشترک‌اند.

جمع‌بندی

این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره، به تبیین مبحث جوهر و عرض در نسبت با ذات و صفات الهی در عرفان نظری ابن عربی پرداخت. حقیقت الهی، در عالم ناسوت ظهور یافته و اکوان و حجاب‌ها را پدید آورده است. علم، حجاب حقیقت است، اما معرفت، راه وصول به آن. خلق و امر، هر دو استار و نقاب حقیقت‌اند، و وصول به حقیقت در میان کثرات، شگفتی عرفان است. جوهر و عرض، به دلیل ماهیت مفهومی و انتزاعی، نمی‌توانند با ذات و صفات الهی انطباق یابند. صفات، عین ذات‌اند و ظهورات آن، در حالی که اعراض، عارض بر جوهرند. نقد انطباق این مفاهیم، بر ضرورت تفکیک مبانی فلسفی و عرفانی تأکید دارد. قرآن کریم، با آیاتی چون «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ» و «كُلُّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ»، کرامت انسانی و تکثر شئون ظهوری را تأیید می‌کند. شعر محیی‌الدین، با لسان عرفانی، وحدت وجود را متجلی می‌سازد. نقد ساده‌لوحی و رعایت شرع در کنار صفاى دل، به تعادل در سلوک عرفانی اشاره دارد. این متن، با تبیین دقیق و نقد عمیق، گامی در جهت تعمیق عرفان شیعی و تصحیح انطباقات نادرست فلسفی برمی‌دارد.