متن تحقیق

بهشت و جهنم، ساعة، موت و قیامت در عرفان نظری: تبیین درس‌گفتار فصوص الحکم

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه هشتاد و نهم)

مقدمه: درآمدی بر مفاهیم بهشت، جهنم، ساعة، موت و قیامت

عرفان نظری، چونان دریایی ژرف، حقایق دینی و عرفانی را در خود جای داده و سالک را به سوی فهم حقیقت وجود رهنمون می‌سازد. درس‌گفتار هشتاد و نهم استاد فرزانه قدس‌سره، که در شرح فصوص الحکم ابن‌عربی ارائه شده، به کاوشی عمیق در مفاهیم بهشت و جهنم، ساعة، موت و قیامت پرداخته و نسبت انسان با این حقایق را در چارچوبی عرفانی و دینی تبیین می‌کند. این نوشتار، با بازنویسی محتوای درس‌گفتار مذکور، می‌کوشد تا این مفاهیم را با ساختاری علمی و دانشگاهی، در قالبی منسجم و با زبانی فصیح و متین ارائه نماید. گویی این تبیین، چونان آیینه‌ای است که حقیقت وجودی انسان و عوالم متافیزیکی را بازمی‌تاباند و سالک را به سوی درک عمیق‌تر حقایق الهی هدایت می‌کند. تمامی نکات درس‌گفتار، با حفظ امانت و بدون حذف یا خلاصه‌سازی، در این نوشتار گنجانده شده و با توضیحات تکمیلی و تمثیلات فاخر، برای مخاطبان ژرف‌اندیش پرورانده شده است.

بخش یکم: بهشت و جهنم در مراتب وجودی و عرفانی

ثبوت وجود بهشت و جهنم در دنیا

استاد فرزانه قدس‌سره، با استناد به حدیث شریف نبوی «الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ» (جهان، زندان مؤمن و بهشت کافر است)، وجود بهشت و جهنم را در دنیا اثبات می‌کند. این حدیث، دنیا را برای مؤمن، به دلیل قیود، سختی‌ها و رؤیت معاصی، سجنی تنگ و برای کافر، به سبب غفلت از حقیقت سختی‌ها، بهشتی موهوم می‌داند. گویی دنیا برای مؤمن، چونان قفسی است که روح او را در تنگنا قرار می‌دهد، اما برای کافر، به دلیل جهل و غفلت، چونان باغی فریبنده جلوه می‌کند که حقیقت آن در آخرت آشکار خواهد شد.

معنای لفظی و شرعی بهشت و جهنم

بر اساس اصل «الأَلْفَاظُ وُضِعَتْ لِرُوحِ الْمَعَانِي» (الفاظ برای روح معانی وضع شده‌اند)، بهشت در معنای لفظی به آرامش، آسایش، سبزی و باغ اشاره دارد و جهنم به ناامنی، سختی و آتش. آتش در این معنا می‌تواند مادی (مانند ذغال) یا معنوی (مانند خجالت یا تب) باشد. با این تعریف، بهشت و جهنم در همه عوالم، از جمله دنیا، برزخ، آخرت و حتی بهشت آدم پیش از هبوط، وجود دارند. اما در معنای شرعی، بهشت و جهنم به آن دسته از عوالم خاص قرآنی محدود می‌شوند که دین از آن‌ها خبر داده است. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که خلط این دو معنا، به ابهام در فهم حقایق دینی منجر می‌شود. گویی معنای لفظی، چونان جویباری است که در همه عوالم جاری است، اما معنای شرعی، چونان دریایی است که تنها در ظرف آخرت متجلی می‌شود.

مثال سلسبیل و تمایز معانی

استاد فرزانه قدس‌سره، با اشاره به واژه سلسبیل، که در المنجد به «نَهْرٌ فِي الْجَنَّةِ يَقُولُ الْمُسْلِمُونَ» (رودی در بهشت که مسلمانان می‌گویند) تعریف شده، بر تمایز معنای شرعی از معنای لفظی تأکید می‌ورزد. سلسبیل در معنای شرعی، نهر خاصی در بهشت آخرت است، نه هر جوی یا رود. این مثال، نشان‌دهنده ضرورت دقت در فهم اصطلاحات دینی است. گویی سلسبیل، چونان گوهری است که در بهشت قرآنی می‌درخشد، اما در معنای عام، هر جوی زلالی را در بر می‌گیرد.

نقد خلط معانی در کتب عرفانی

استاد فرزانه قدس‌سره، خلط معنای لفظی و شرعی بهشت و جهنم را در کتب عرفانی مورد نقد قرار داده و آن را عاملی برای ابهام در فهم حقایق دینی می‌داند. این خلط، درک دقیق مفاهیم قرآنی را دشوار ساخته و نیازمند روش‌شناسی دقیق در تحلیل متون عرفانی است. گویی این ابهام، چونان غباری است که بر آینه حقیقت نشسته و نیاز به زدودن با دقت علمی دارد.

دو مبنای فهم بهشت و جهنم

استاد فرزانه قدس‌سره، دو مبنای فهم بهشت و جهنم را تبیین می‌کند: مبنای لفظی، که بهشت و جهنم را به هر آرامش یا سختی تعمیم می‌دهد، و مبنای شرعی، که این مفاهیم را به عوالم خاص قرآنی محدود می‌سازد. این تقسیم‌بندی، مبنای تحلیل دقیق‌تر مفاهیم را فراهم می‌کند. گویی این دو مبنا، چونان دو مسیرند که یکی به گستره عام عوالم و دیگری به قله خاص آخرت منتهی می‌شود.

بهشت و جهنم قرآنی و صعودی

بهشت و جهنم قرآنی، صعودی‌اند و پس از دنیا در آخرت محقق می‌شوند، نه در دنیا. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که آخرت، منزل پایانی است که به نعیم یا جحیم منتهی می‌شود. بهشت آدم، نزولی و هبوطی بود، نه بهشت صعودی آخرت. از بهشت صعودی، به دلیل فقدان نقص، خروج ممکن نیست، اما خروج از جهنم آخرت، به سبب امتنان الهی و تکمیل کمال، ممکن است. گویی بهشت صعودی، چونان قله‌ای است که سالک پس از سیر صعودی به آن می‌رسد، و جهنم، چونان گودالی است که رحمت الهی می‌تواند سالک را از آن برهاند.

نقد تأویل بهشت و جهنم

استاد فرزانه قدس‌سره، تأویل بهشت و جهنم به هر آرامش یا سختی، بدون توجه به معنای شرعی، را نادرست می‌داند. بهشت و جهنم قرآنی، عالمی خاص و شخصی‌اند، نه مفاهیمی کلی. این نقد، بر حفظ اصالت حقایق دینی تأکید دارد. گویی تأویل نادرست، چونان تلاش برای به تصویر کشیدن خورشید با گچ بر تخته است که تنها سایه‌ای ناقص از حقیقت را نشان می‌دهد.

بهشت و جهنم به عنوان عالم مستقل

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که بهشت و جهنم، عالمی مستقل‌اند، مانند دنیا، اما از حیث عظمت و اهمیت، با آن قابل قیاس نیستند. این عوالم، دارای هویت و حقیقت خاص خودند و مظهر اعمال انسان، چه شاکراً و چه کفوراً، هستند. گویی بهشت و جهنم، چونان آینه‌هایی‌اند که اعمال انسان را در ظرف آخرت بازمی‌تابانند.

مظهر بودن بهشت و جهنم

استاد فرزانه قدس‌سره می‌فرماید که بهشت و جهنم، مظهر اسماء و صفات الهی‌اند که از طریق انسان ظهور می‌یابند. اعیان ثابته، وجودات خارجی و عالم آخرت، مظاهر این اسماء‌اند. این اصل، جایگاه عرفانی بهشت و جهنم را نشان می‌دهد. گویی انسان، چونان بذری است که در خاک دنیا کاشته شده و در آخرت، به صورت بهشت یا جهنم به بار می‌نشیند.

جمع‌بندی بخش یکم

بخش یکم، به تبیین مفاهیم بهشت و جهنم در چارچوب عرفان نظری پرداخت. تمایز معنای لفظی و شرعی، نقد خلط مفاهیم در کتب عرفانی، و تأکید بر صعودی بودن بهشت و جهنم قرآنی، از محورهای اصلی این بخش بود. بهشت و جهنم، به عنوان عوالم مستقل و مظهر اعمال انسان، در ظرف آخرت ظهور می‌یابند. این تبیین، چونان چراغی است که مسیر فهم حقایق دینی و عرفانی را روشن می‌سازد.

بخش دوم: مراتب صعودی و نزولی در سلوک عرفانی

جنة الذات، صفات و افعال

استاد فرزانه قدس‌سره، مراتب صعودی سلوک را به جنة الذات، جنة الصفات و جنة الافعال تقسیم می‌کند. سالک در سیر صعودی، به این مراتب می‌رسد که مظهر اسماء و صفات الهی‌اند، نه خود ذات یا صفات. جنة الذات، مرتبه مظهر صعودی است، نه خود ذات واجب‌الوجود. گویی این مراتب، چونان پله‌هایی‌اند که سالک را به سوی قله لقاء الهی بالا می‌برند، اما هرگز به ذات بی‌کران الهی دست نمی‌یابند.

تمایز جنة الذات و صفات از ذات و صفات

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که جنة الذات و جنة الصفات، مخلوق‌اند و در ظرف آخرت محقق می‌شوند، در حالی که ذات و صفات الهی، در ظرف وجوب‌اند. این تمایز، بر تنزیه ذات الهی از مظاهر تأکید دارد. گویی جنة الذات، چونان سایه‌ای است که از نور ذات الهی بر ظرف آخرت افتاده، اما خود آن نور نیست.

مثال لیلة القدر

استاد فرزانه قدس‌سره، با استناد به روایت «لیلة القدر، حضرت فاطمه (س) است و قدر، خداوند»، بر تمایز ظرف و حقیقت تأکید می‌ورزد. لیلة القدر، ظرف نزول است و قدر، حقیقت الهی. معرفت حقیقی حضرت فاطمه (س)، ادراک لیلة القدر است که به معرفت ولایت و حقیقت منجر می‌شود. گویی لیلة القدر، چونان آیینه‌ای است که نور قدر الهی را بازمی‌تاباند.

لیل و یوم در عرفان

استاد فرزانه قدس‌سره، لیل را ظرف نزول و یوم را ظرف صعود معرفی می‌کند. این دو، مراتب مختلف سلوک و ظهور حق‌اند. گویی لیل، چونان شبی است که سالک در آن به سوی حقیقت نزول می‌کند، و یوم، چونان روزی است که در آن به سوی لقاء الهی صعود می‌کند.

جنة اللقاء و صعود

جنة اللقاء، ظرف صعودی است که با بهشت قرآنی منافاتی ندارد. این جنت، مظهر است و در ظرف آخرت محقق می‌شود. استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که حتی رسول خدا (ص) در مقام وصول، مظهر است، نه خالق. گویی جنة اللقاء، چونان مقصدی است که سالک پس از پیمودن مسیر سلوک به آن می‌رسد، اما ذات الهی، همواره فراتر از دسترس است.

نقد خیالی دانستن بهشت و جهنم

استاد فرزانه قدس‌سره، تأویل بهشت و جهنم به خیال یا اعمال را انکار حقایق دینی می‌داند. بهشت و جهنم، عالمی حقیقی و شخصی‌اند، نه صرف خیال. عرفان، اثبات حقایق ربوبی است، نه انکار آن‌ها. گویی این تأویل نادرست، چونان تلاش برای محدود کردن اقیانوس حقیقت به کوزه‌ای خیالی است.

نقد انکار به دلیل عدم رؤیت

استاد فرزانه قدس‌سره، انکار حقایقی مانند خضر یا بهشت به دلیل عدم رؤیت را نادرست می‌داند. انسان خود را نیز ندیده، اما وجودش را انکار نمی‌کند. این نقد، بر محدودیت ادراک حسی تأکید دارد. گویی حقیقت، چونان گوهری است که در ورای حجاب حس نهان است، اما وجودش از انکار مصون است.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم، مراتب صعودی و نزولی سلوک را در چارچوب عرفان نظری کاوش کرد. جنة الذات، صفات و افعال، به عنوان مظاهر صعودی، و تمایز آن‌ها از ذات و صفات الهی، از محورهای اصلی بود. لیلة القدر و جنة اللقاء، به عنوان ظروف نزول و صعود، مسیر سلوک را روشن ساختند. نقد تأویلات نادرست، بر حفظ اصالت حقایق دینی تأکید کرد. این تبیین، چونان نردبانی است که سالک را به سوی قله‌های معرفت رهنمون می‌سازد.

بخش سوم: برزخ، قبر و نسبت انسان با عوالم آخرتی

قبر و ارتباط با بهشت و جهنم

استاد فرزانه قدس‌سره، با استناد به حدیث «القبر إما روضة من ریاض الجنة أو حفرة من حفر النیران» (قبر یا باغی از باغ‌های بهشت است یا گودالی از گودال‌های آتش)، قبر را شعبه‌ای از بهشت یا جهنم می‌داند، نه خود آن‌ها. قبر، در عالم برزخ، تونلی محدود به سوی بهشت یا جهنم آخرت است. گویی قبر، چونان پلی است که سالک را از دنیا به سوی عوالم آخرتی هدایت می‌کند.

عذاب برزخ و تطهیر مؤمن

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که مؤمن گنهکار نیز در برزخ عذاب می‌بیند تا تطهیر شود. عذاب برزخ، برای تطهیر است، نه صرفاً برای کافر. مؤمن باید از عذاب برزخ بترسد و در دنیا طلب تطهیر کند، زیرا تطهیر در دنیا آسان‌تر است. گویی برزخ، چونان کوره‌ای است که ناخالصی‌های روح را می‌گدازد تا سالک را برای ورود به بهشت آماده سازد.

نقد خلط در احادیث

استاد فرزانه قدس‌سره، افزودن «للكافر» به حدیث قبر را تحریف می‌داند، زیرا حدیث، ظرف قبر را توصیف می‌کند، نه مظروف آن. مؤمن نیز ممکن است در قبر عذاب ببیند. این نقد، بر ضرورت دقت در نقل احادیث تأکید دارد. گویی این تحریف، چونان افزودن شاخه‌ای زائد به درخت حقیقت است که باید هرس شود.

نقد احاطه بهشت و جهنم بر انسان

استاد فرزانه قدس‌سره، ادعای احاطه بهشت و جهنم بر انسان را به دلیل عدم وضوح نادرست می‌داند. انسان در مسیر صعود به بهشت است، نه در احاطه آن. گویی انسان، چونان مسافری است که به سوی مقصد بهشت در حرکت است، نه آنکه در آن ساکن باشد.

آیه «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»

استاد فرزانه قدس‌سره، با استناد به آیه إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (بقره: ۱۵۶) (ما از آنِ خدا هستیم و به سوی او بازمی‌گردیم)، بر سیر صعودی انسان تأکید می‌کند. این آیه، به بازگشت به سوی خدا اشاره دارد، نه حضور پیشین در بهشت. گویی انسان، چونان پرنده‌ای است که از مبدأ الهی آمده و به سوی او بازمی‌گردد.

نقد حضور پیشین در بهشت

استاد فرزانه قدس‌سره، ادعای حضور پیشین انسان در بهشت را رد می‌کند، زیرا اگر انسان در بهشت بود، نزول نمی‌کرد. انسان از خدا آمده و به سوی او بازمی‌گردد. گویی انسان، چونان بذری است که برای روییدن باید در خاک دنیا کاشته شود، نه آنکه پیش‌تر در باغ بهشت ریشه داشته باشد.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم، نسبت انسان با عوالم برزخ و آخرت را کاوش کرد. قبر، به عنوان شعبه‌ای از بهشت یا جهنم، تونلی به سوی آخرت است. عذاب برزخ، برای تطهیر مؤمن است و نقد خلط در احادیث، بر ضرورت دقت در نقل متون دینی تأکید دارد. آیه إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ و نقد حضور پیشین در بهشت، سیر صعودی انسان را روشن ساخت. این تبیین، چونان نقشه‌ای است که مسیر سالک را در عوالم برزخ و آخرت ترسیم می‌کند.

بخش چهارم: استعدادهای انسانی و ظهور بهشت و جهنم

بهشت و جهنم در انسان

استاد فرزانه قدس‌سره می‌فرماید که در انسان، مقام قلب و روح، استعداد بهشت، و مقام نفس اماره، استعداد جهنم است. این‌ها مظهر نعیم و جحیم‌اند، نه خود بهشت و جهنم آخرت. مؤمن با قلب و روح، در دنیا آرامش دارد، هرچند دنیا سجن باشد. گویی قلب و روح، چونان باغی در وجود انسان‌اند که نعیم الهی را در خود پرورانده، اما نفس اماره، چونان آتشی است که عذاب را شعله‌ور می‌سازد.

ترتیب قلب و روح

استاد فرزانه قدس‌سره، ترتیب صحیح مراتب سلوک را قلب (مرتبه چهارم) و سپس روح (مرتبه پنجم) می‌داند و خلط این ترتیب را مورد نقد قرار می‌دهد. این دقت، بر اهمیت روش‌شناسی در اصطلاحات عرفانی تأکید دارد. گویی قلب و روح، چونان دو منزل متوالی در مسیر سلوک‌اند که باید به ترتیب پیموده شوند.

نفس اماره و عذاب دنیا

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که توقف در نفس اماره و شهوات، انسان را در دنیا به عذاب و بلا می‌کشاند. این عذاب، نتیجه هواها و انحرافات است. گویی نفس اماره، چونان باتلاقی است که سالک را در خود فرو می‌برد و از سیر به سوی حق بازمی‌دارد.

ظهور بهشت و جهنم در آخرت

استاد فرزانه قدس‌سره می‌فرماید که بهشت و جهنم در آخرت، با اقتضاء اسم الباطن ظهور می‌یابند. در این عالم، معانی به صور و صور به معانی تبدیل می‌شوند. این استعدادها در انسان، به صورت ملکه‌اند و در آخرت به ظهور کامل می‌رسند. گویی آخرت، چونان صحنه‌ای است که پرده از استعدادهای انسانی برمی‌دارد و آن‌ها را به صورت بهشت یا جهنم متجلی می‌سازد.

نقد تأویل ملاحی

استاد فرزانه قدس‌سره، تأویل بهشت و جهنم به ملکه‌های انسانی را نوعی توجیه می‌داند که حقیقت عالم آخرت را نادیده می‌گیرد. بهشت و جهنم، عالمی مستقل‌اند، نه صرف ملکه. گویی این تأویل، چونان تلاش برای فروکاستن اقیانوس به جویباری است که از حقیقت آن دور می‌افتد.

ولایت و رهایی از مشکلات برزخ

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که با ولایت امیرالمؤمنین (ع)، مشکلات عملی در برزخ رفع می‌شوند. ولایت، ضمانت رهایی از مشکلات آخرتی است. گویی ولایت، چونان کلیدی است که قفل‌های برزخ را می‌گشاید و سالک را به سوی نعیم رهنمون می‌سازد.

اخلاق حسنه و نعیم

استاد فرزانه قدس‌سره می‌فرماید که ورود به مقام قلب و روح با اخلاق حسنه، انسان را بهشتی با انواع نعیم می‌کند. اخلاق الهی، منشأ نعیم درونی است. گویی اخلاق حسنه، چونان بذری است که در قلب سالک کاشته شده و میوه‌های نعیم را در دنیا و آخرت به بار می‌آورد.

جمع‌بندی بخش چهارم

بخش چهارم، استعدادهای انسانی برای بهشت و جهنم را کاوش کرد. قلب و روح، استعداد بهشت، و نفس اماره، استعداد جهنم‌اند. ظهور این استعدادها در آخرت، با اقتضاء اسم الباطن محقق می‌شود. ولایت و اخلاق حسنه، راه رهایی از مشکلات و وصول به نعیم‌اند. این تبیین، چونان آیینه‌ای است که استعدادهای وجودی انسان را بازمی‌تاباند و او را به سوی کمال هدایت می‌کند.

بخش پنجم: ساعة، موت و قیامت در عرفان نظری

سیر نزول و صعود

استاد فرزانه قدس‌سره، سیر نزول و صعود را ضرورت وصول به بهشت صعودی می‌داند. انسان باید از نزول به صعود برسد تا به بهشت قرآنی واصل شود. ملائکه، به دلیل عدم نزول، به بهشت صعودی راه ندارند. گویی انسان، چونان پرنده‌ای است که باید بال‌های خود را در خاک دنیا بگشاید تا به آسمان بهشت صعود کند.

هبوط آدم و حکمت الهی

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که هبوط آدم، از بهشت نزولی بود، نه بهشت صعودی. خداوند، آدم را برای نزول به دنیا مقدر کرده بود. این هبوط، بخشی از حکمت الهی در سیر نزولی است. گویی آدم، چونان بذری بود که برای روییدن در خاک دنیا، از بهشت نزولی جدا شد.

نقد نقاشی بهشت

استاد فرزانه قدس‌سره، ترسیم بهشت روی تخته را تحریف و ساده‌سازی حقیقت آن می‌داند. بهشت، ظرف صعودی است و با ابزار مادی قابل بیان نیست. گویی تلاش برای نقاشی بهشت، چونان کوشش برای به تصویر کشیدن نور خورشید با گچ است که تنها سایه‌ای ناقص از آن باقی می‌ماند.

حشر و یوم

استاد فرزانه قدس‌سره، حشر را زمینی و منتهی به یوم (صعود) می‌داند. یوم، ظرف صعود و تحقق بهشت است. این اصل، بر مراتب معاد قرآنی تأکید دارد. گویی حشر، چونان پلی است که از زمین به سوی آسمان یوم کشیده شده است.

نقد معاد صدرا

استاد فرزانه قدس‌سره، تبیین معاد در اسفار صدرا را دارای اشکال می‌داند و بر ضرورت تبیین قرآنی معاد تأکید می‌کند. معاد قرآنی، بر اساس حقایق وحیانی است. گویی معاد، چونان گوهری است که باید از معدن قرآن کریم استخراج شود، نه از تحلیل‌های فلسفی ناقص.

لقاء و مخلوق بودن

استاد فرزانه قدس‌سره تأکید می‌کند که لقاء، وصف فعل سالک و مخلوق است، نه ذات الهی. جنة الموعود، مخلوق است، اما جنة اللقاء، نفس لقاء و ظهور است. گویی لقاء، چونان نوری است که سالک در آن حقیقت را می‌بیند، اما ذات الهی، فراتر از این نور باقی می‌ماند.

جمع‌بندی بخش پنجم

بخش پنجم، مفاهیم ساعة، موت و قیامت را در چارچوب عرفان نظری کاوش کرد. سیر نزول و صعود، ضرورت وصول به بهشت صعودی است. هبوط آدم، بخشی از حکمت الهی بود و نقد تبیین‌های ناقص معاد، بر ضرورت بازگشت به قرآن کریم تأکید کرد. لقاء، به عنوان ظهور و وصف فعل سالک، راه را به سوی حقیقت روشن ساخت. این تبیین، چونان نقشه‌ای است که مسیر معاد و وصول به حق را برای سالک ترسیم می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

این نوشتار، با تبیین درس‌گفتار هشتاد و نهم استاد فرزانه قدس‌سره، مفاهیم بهشت و جهنم، ساعة، موت و قیامت را در چارچوب عرفان نظری کاوش کرد. تمایز معنای لفظی و شرعی بهشت و جهنم، نقد خلط مفاهیم، و تأکید بر صعودی بودن عوالم قرآنی، از محورهای اصلی بود. مراتب سلوک، از جنة الذات تا لقاء، و نقش ولایت و اخلاق حسنه در رهایی از مشکلات برزخ، راه سالک را روشن ساخت. قبر و برزخ، به عنوان پلی به سوی آخرت، و سیر نزول و صعود، ضرورت وصول به بهشت را نشان داد. این نوشتار، چونان چراغی است که مسیر سلوک و معرفت را روشن می‌سازد و سالک را به سوی قرب الهی هدایت می‌کند. والحمدلله رب العالمین