متن تحقیق

تبیین حقیقت ذکر در فص یونسیه فصوص الحکم

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه هشتصد و نود)

مقدمه: حقیقت ذکر در پرتو عرفان و الهیات

فص یونسیه در فصوص الحکم ابن‌عربی، به تبیین حقیقت ذکر در دو ساحت عبدی و حقی پرداخته و آن را به مثابه پلی میان عبد و حق، و جلوه‌ای از تجلی ذاتی حق معرفی می‌کند. این نوشتار، با بازخوانی دقیق درس‌گفتار هشتصد و نود، به تحلیل عمیق و منسجم این مفاهیم می‌پردازد و با استناد به آیات قرآن کریم، نقدهایی بر دیدگاه‌های ابن‌عربی ارائه می‌دهد. ذکر، به عنوان یکی از ارکان سلوک عرفانی، از لسان به قلب و از قلب به مقام فناء فی الحق سیر می‌کند و در ساحت حقی، تجلی ذات حق برای اظهار صفات کمالیه است. این بررسی، با نگاهی عرفانی-فلسفی، تلاش دارد تا حقیقت ذکر را همچون چراغی فروزان در مسیر معرفت الهی، برای سالکان طریق حقیقت روشن سازد.

بخش یکم: مفهوم‌شناسی و مراتب ذکر

حقیقت ذکر در ساحت الهی

حقیقت ذکر، تجلی حق برای ذات خویش به‌واسطه ذاتش، در مقام اسم متکلم، برای اظهار صفات کمالیه است. این تعریف، ذکر را نه صرفاً عملی عبادی، بلکه جلوه‌ای ذاتی معرفی می‌کند که در آن حق، با کلام خویش، صفات جلال و جمال را در مراتب وجود متجلی می‌سازد. ذکر حقی، از ذات به سوی خلق ساری است و در تمامی مراتب هستی، از مجردات و ملائکه تا عالم ناسوت، جریان می‌یابد.

صفات کمالیه، جمع صفات جلالی و جمالی در مقام جمع و تفصیل است. در مقام جمع، صفات الهی در کمال وحدت ظهور می‌یابند، و در مقام تفصیل، هر صفت به صورت متمایز در مظاهر خلق جلوه‌گر می‌شود. این تقدم جلال بر جمال، به دلیل ظهور ذاتی حق است که ابتدا در مقام جلال و سپس در مقام جمال متجلی می‌گردد.

ذکر عبدی و سیر سالک

ذکر عبدی، سیر سالک از ذکر لسانی به ذکر قلبی و نهایتاً وصول به مقام فناء فی الحق است. در این سیر، سالک با محو غفلت و غیریت، تمامی مظاهر را به عنوان چهره‌های ربوبی مشاهده می‌کند. این سیر، مانند صعود از دامنه کوهی به قله‌ای رفیع، سالک را از محدودیت‌های ناسوتی به سوی شهود توحیدی رهنمون می‌سازد.

سالک متوسط، گاه لحظه‌ای به این مقام می‌رسد، اما تداوم آن را ندارد، در حالی که سالک کامل، در همه احوال ناسوت، از خوردن و راه رفتن در بازار، ذاکر حق است. این تداوم، نشانه کمال ذکر است که در آیه کریمه «الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ» (آل عمران: ۱۹۱) متجلی است:

الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

آنان که خدا را ایستاده و نشسته و بر پهلوهایشان یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند: پروردگارا، این را باطل نیافریده‌ای، منزهی تو، پس ما را از عذاب آتش حفظ کن.

تقابل ذکر عبدی و حقی

ذکر عبدی و حقی در ظرف واحد «ذَاكِرًا وَمَذْكُورًا» به وحدت می‌رسند. سالک از لسان به قلب و حق از ذات به خلق سیر می‌کند، و این دو در نقطه‌ای واحد به هم می‌پیوندند. این وحدت، مانند تلاقی دو رود در دریای بی‌کران توحید، اوج شهود عرفانی است. ذکر تعینی، که همان ذکر ربوبی است، در خلق ظهور می‌یابد و حق در تمامی اجزای عبد ساری می‌شود.

صعوبت وصول به ذکر

گفتن حقیقت ذکر آسان است، اما وصول به آن با صبغه حقی و خلقی دشوار است. این صعوبت، مانند پیمودن راهی سنگلاخ در دل شب، نیازمند محو غیریت و غفلت است. سالک در این مقام، ساری در خلق می‌شود و عالم به کلام حق بدل می‌گردد، نه با انزوا یا رهبانیت، بلکه با حضور در خلق و توجه به حق.

بخش دوم: نقد دیدگاه‌های عرفانی در باب ذکر

نقد حیثیت متکلم

دیدگاه ابن‌عربی که ذکر حق را از حیث متکلم تفسیر می‌کند، مورد نقد است، زیرا حق فاقد حیثیت‌های صفتی است. کلام الهی، اظهار تمامی وجود حق است و نه صرفاً از حیث متکلم. این نقد، مانند اصلاح آیینه‌ای کدر، بر وحدت ذاتی حق تأکید دارد و هرگونه تقسیم‌بندی صفتی را نفی می‌کند.

کلام، محتوای وجودی است که با تمامی هستی حق اظهار می‌شود، نه صرف تلفظ. این دیدگاه، با تعریف کلام در سنت اسلامی، به عنوان اظهار ما فی الضمیر، هم‌خوانی دارد و بر جامعیت کلام الهی تأکید می‌ورزد.

نقد شهادت لذاته

ادعای شهادت حق برای ذاتش به ذاتش، که در تفسیر آیه «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» (آل عمران: ۷) مطرح شده، نادرست است:

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ ۚ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

خدا گواهی داد که هیچ معبودی جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش نیز، که به عدالت قیام کرده است؛ هیچ معبودی جز او نیست، که عزیز و حکیم است.

این آیه، شهادت به وحدانیت حق است، نه شهادت لذاته. شهادت لذاته، حتی برای حق، خلاف قانون شهادت است، زیرا شهادت در ظرف ظهور و تعینات معنا دارد و ذات حق، فاقد تعین و شاهد و مشهود است.

این نقد، ریشه در اصول الهیاتی شیعی دارد که شهادت را به وحدانیت و نه ذات نسبت می‌دهد. احدیت، فاقد تعین و شهادت است، و وحدانیت در ظرف ظهور متجلی می‌شود.

نقد سواد عرفانی

فقدان دقت علمی در برخی عبارات عرفانی، مانند سرهم‌بندی عبارات بدون استناد به قرآن کریم، به گمراهی در فهم حقیقت ذکر منجر شده است. این نقد، مانند باز کردن گره‌ای کور در طناب معرفت، بر ضرورت بازگشت به قرآن کریم و استدلال عقلی تأکید دارد.

بخش سوم: سریان ذکر در مراتب وجود

ذکر در مقام جمع و تفصیل

ذکر حق در مقام جمع، با حمد و ثنای ذاتی، مانند «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»، خالص برای ذات است. این ذکر، مانند نوری که از سرچشمه ذات ساطع می‌شود، در مراتب وجود ساری است و در مقام تفصیل، در مظاهر خلق ظهور می‌یابد.

ذکر ملائکه و موجودات

ملائکه مقربین، با حمد ارواحی و تسبیح رب، مانند «سَبُّوحٌ قَدُّوسٌ»، ذاکر حق‌اند. این ذکر، لسان حق در ارواح است و در مراتب بعدی، ملائکه سماوی، نفوس ناطقه مجرده، ملائکه ارضی و نفوس منطبعه، هر یک با لسان خاص خود تسبیح می‌کنند. آیه کریمه «يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» (حشر: ۲۴) بر این حقیقت تأکید دارد:

هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ ۖ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ ۚ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

اوست خدا، آفریننده، پدیدآورنده، صورت‌بخش؛ او را نام‌های نیکوست؛ آنچه در آسمان‌ها و زمین است، تسبیح او می‌گویند؛ و او عزیز و حکیم است.

هر موجودی، از سنگ تا انسان، با لسان خاص خود تسبیح می‌کند، و این تسبیح، حقیقی و نه مجازی است. این حقیقت، در آیه «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ» (اسراء: ۴۴) نیز متجلی است:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ۗ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا

آسمان‌های هفت‌گانه و زمین و هر که در آنهاست، تسبیح او می‌گویند؛ و هیچ چیز نیست مگر اینکه با ستایش او تسبیح می‌کند، ولی شما تسبیح آنها را درنمی‌یابید؛ او بردبار و آمرزنده است.

ذکر در ابدان و اعضا

ذکر حق، در تمامی اجزای عبد، از روح و نفس تا قوای جسمانی و اعضا، ساری است. این ذکر اعضایی، مانند نوری که در هر جزء از وجود عبد ساطع می‌شود، فراتر از کارکرد ظاهری اعضاست. در قیامت، اعضا با لسان خاص خود شهادت می‌دهند، چنان‌که در آیه «يَوْمَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ» (یس: ۶۵) آمده است:

يَوْمَئِذٍ يَخْتِمُ عَلَىٰ أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

در آن روز بر دهان‌هایشان مهر می‌نهیم و دست‌هایشان با ما سخن می‌گویند و پاهایشان به آنچه کسب می‌کردند گواهی می‌دهند.

این شهادت، حقیقی است و نه مجازی، زیرا هر عضو با لسان خاص خود ذاکر و شاهد است.

بخش چهارم: رویت باطنی و رفع موانع ناسوتی

رویت با قلب

رویت باطنی، که با قلب و بدون نیاز به حدقه چشم محقق می‌شود، مرتبه‌ای عالی از ذکر است. معصوم، با قلب و بدون حدقه، حتی در خواب یا از پشت سر می‌بیند. این رویت، مانند نوری که از محدودیت‌های ناسوتی فراتر می‌رود، در مرگ نیز محقق می‌شود، چنان‌که در روایت آمده است: «هر که بمیرد، مرا می‌بیند.»

این رویت، به دلیل رفع موانع ناسوتی، علم انسان را افزایش می‌دهد و او را به شهود حقیقت رهنمون می‌سازد.

تربیت اسلامی و رفع موانع

اسلام، انسان را تربیت می‌کند تا موانع ناسوتی، مانند دیوار یا حدقه چشم، مزاحم رویت حقیقت نباشند. کراهت بستن چشم در نماز، مانند تلنگری برای رفع این موانع است، تا انسان با چشمان باز و قلب گشاده، حقیقت را شهود کند.

نقد تقلید و جثه

تقلید از علم، چه از زنده و چه از مرده، تفاوتی ندارد، زیرا علم حقیقت واحدی است و جثه شرط تقلید نیست. این دیدگاه، مانند نوری که از محدودیت‌های ظاهری فراتر می‌رود، بر اصالت علم و نه جثه تأکید دارد.

بخش پنجم: نقد غفلت و نقش ذکر در وجود خلق

نقد غفلت از خلق

ذاکر نمی‌تواند از خلق غافل باشد، زیرا غفلت از خلق، توجه به خدایی مفهومی و محدود را در پی دارد. اولیای کامل، طارد خلق نیستند و در همه احوال، جليس حق‌اند. این حقیقت، در آیه «وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا» (احزاب: ۳۵) متجلی است:

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ … وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ ۙ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

مردان و زنان مسلمان … و مردان و زنانی که خدا را بسیار یاد می‌کنند، خدا برایشان آمرزش و پاداشی بزرگ آماده کرده است.

ذکر و وجود خلق

ذکر حق، سبب وجود خلق و کمالات آنهاست. عبد، در شکر نعمت ذکر حق، باید با تمامی اجزای خود ذاکر باشد. این شکر، مانند صعود روح به سوی قله‌های کمال، عبد را به حق نزدیک می‌کند. حق، ذاکر و مذکور در نزول، و عبد، ذاکر و مذکور در صعود است.

جمع‌بندی: حقیقت ذکر در مسیر توحید

تحلیل فص یونسیه، حقیقت ذکر را در دو ساحت عبدی و حقی تبیین می‌کند. ذکر عبدی، سیر سالک از لسان به قلب و وصول به فناء فی الحق است که با شهود توحیدی و رفع غیریت همراه است. ذکر حقی، تجلی ذات حق برای اظهار صفات کمالیه در مراتب وجود، از ذات تا خلق، است. نقدهای ارائه‌شده، بر خطای شهادت لذاته، حیثیت متکلم و ضعف معرفتی در فهم احدیت تأکید دارند. ذکر، در تمامی موجودات، از ملائکه تا ابدان، ساری است و هر موجود با لسان خاص خود تسبیح می‌کند. سالک کامل، در همه ظروف ناسوت ذاکر است و اولیای کامل، طارد خلق نیستند. رویت باطنی، با قلب و بدون حدقه، در مرگ یا در مقام معصوم محقق می‌شود و اسلام، با تربیت انسان، او را به شهود باطنی هدایت می‌کند. این نوشتار، مانند آیینه‌ای صاف، حقیقت ذکر را در پرتو قرآن کریم و عقل بازمی‌نمایاند و راه را برای سالکان معرفت هموار می‌سازد.