متن تحقیق

المسکه: تأملی در علم و قدرت الهی در پرتو توحید

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه قدس‌سره (جلسه یازدهم)

دیباچه

مفهوم المسکه، به مثابه گوهری درخشان در منظومه معرفت‌شناسی توحیدی، در این نوشتار با نگاهی ژرف به پیوند علم و قدرت الهی با توحید بررسی می‌شود. این مفهوم، که ریشه در آیات قرآن کریم و روایات اسلامی دارد، خداوند را به عنوان سرچشمه همه کمالات و صفات ذاتی و فعلی معرفی می‌کند. این اثر، با بازخوانی و تبیین درس‌گفتار یازدهم، کوشیده است تا با زبانی روشن و متین، معارف توحیدی را در قالبی منسجم و علمی ارائه دهد. محور این نوشتار، کاوش در علم و قدرت الهی است که چون دو بال، روح توحید را به سوی معرفت ربوبی پرواز می‌دهند.

بخش نخست: توحید، معرفت و صفات الهی

پیوند توحید با علم و معرفت

توحید، به مثابه رکن بنیادین الهیات اسلامی، نه تنها یک باور نظری، بلکه شالوده‌ای برای فهم هستی و معرفت الهی است. این اصل، خداوند را به عنوان وجود مطلق و منشأ همه صفات کمال معرفی می‌کند که علم، معرفت، شهادت و سلام از جلوه‌های آن هستند. توحید، چون خورشیدی درخشان، تمامی ابعاد وجود را روشن می‌سازد و انسان را به سوی شناخت خداوند از طریق صفاتش هدایت می‌کند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ ۖ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ﴾

اوست خدای آفریننده، پدیدآورنده و صورتگر که نام‌های نیکو از آن اوست (سوره حشر، آیه ۲۴).

این آیه، خداوند را به عنوان مبدأ همه کمالات معرفی می‌کند که علم و معرفت، چون شعاع‌هایی از نور ذات او، در هستی پراکنده‌اند.

علم الهی در روایت حضرت داود (ع)

روایتی از امام صادق (ع) به نقل از ابن مسکان، علم بی‌کران الهی را به زیبایی به تصویر می‌کشد:

عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ… قَالَ: إِنَّ دَاوُدَ لَمَّا وَقَفَ بِهِ عَرَفَاتٍ نَظَرَ إِلَى النَّاسِ وَكَثْرَتِهِمْ فَصَعِدَ الْجَبَلَ وَأَقْبَلَ يَدْعُو… فَقَالَ لَهُ: يَا دَاوُدُ، يَقُولُ لَكَ رَبُّكَ: أَنَا أَسْمَعُ صَوْتَ هَذِهِ الدُّودَةِ فِي بَطْنِ الصَّخْرَةِ فِي قَعْرِ هَذَا الْبَحْرِ، فَظَنَنْتَ أَنَّهُ يَخْفَىٰ عَلَيَّ صَوْتٌ مِنْ صَوْتٍ؟

ترجمه: هنگامی که داود (ع) در عرفات ایستاد و کثرت مردم را دید، به بالای کوه رفت و به دعا پرداخت… جبرئیل به او گفت: ای داود، پروردگارت به تو می‌گوید: من صدای این کرم را در دل صخره‌ای در قعر دریا می‌شنوم، آیا گمان کردی که صدایی از من پنهان می‌ماند؟

این روایت، علم الهی را چون اقیانوسی بی‌کران به تصویر می‌کشد که حتی نجوای موجودی ناچیز در اعماق صخره‌ای در قعر دریا را در بر می‌گیرد. اقدام حضرت داود (ع) برای خلوت‌گزینی، نشانه‌ای از تصور محدود او از علم الهی بود که با هدایت جبرئیل اصلاح شد. این روایت با آیه زیر هم‌خوانی دارد:

﴿وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا﴾

پروردگارم به علم بر هر چیز احاطه دارد (سوره طه، آیه ۹۸).

اولویت محتوای روایت بر سند

در بررسی روایات، محتوای آن بر سند مقدم است. اگر محتوای روایت با اصول عقلی و نقلی سازگار باشد، حتی با ضعف سند، ارزش معرفتی خود را حفظ می‌کند. این اصل، چون مشعلی فروزان، راه را برای فهم حقیقت روشن می‌سازد. چنان‌که در درس‌گفتار آمده است: «حرف آن است که گیر اندر گوش، گر نوشته است بر دیوار مستراح». این تمثیل، به زیبایی نشان می‌دهد که حقیقت، حتی در ساده‌ترین قالب‌ها، ارزش خود را حفظ می‌کند، اما باطل، هرچند در مکانی مقدس ارائه شود، بی‌اعتبار است.

بخش دوم: علم و قدرت الهی در آیینه روایات

تجلی علم و قدرت در روایت حضرت داود (ع)

روایت پیش‌گفته، علم و قدرت الهی را به صورت توأمان به نمایش می‌گذارد. علم الهی، توانایی شنیدن صدای موجودات ناچیز را در بر می‌گیرد و قدرت الهی، در هدایت و اصلاح معرفت پیامبر تجلی می‌یابد. این پیوند، توحید افعالی را چون گوهری درخشان آشکار می‌سازد که خداوند را مدبر و عالم به همه امور معرفی می‌کند.

نقد تصور محدود از علم الهی

اقدام حضرت داود (ع) برای خلوت‌گزینی در عرفات، ناشی از تصوری محدود از علم الهی بود که گمان می‌کرد شلوغی مانع شنیده شدن دعایش می‌شود. این روایت، چون آینه‌ای صاف، نفی هرگونه محدودیت در علم الهی را نشان می‌دهد. قرآن کریم نیز در تأیید این معنا می‌فرماید:

﴿وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾

و او شنوای داناست (سوره بقره، آیه ۱۲۷).

هدایت الهی در داستان جزیره کیش

داستانی از جزیره کیش، هدایت الهی را در موقعیت‌های بحرانی به تصویر می‌کشد. در شبی از شب‌های احیاء، فردی متخاصم که قصد سوء داشت، با هدایت الهی به سوی ایمان رهنمون شد. این تحول، چون گلی که در دل سنگ می‌روید، نشانه‌ای از قدرت و علم الهی در هدایت انسان‌هاست. این روایت با آیه زیر هم‌خوانی دارد:

﴿وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ﴾

و آنچه از کینه در سینه‌هایشان بود، برکندیم (سوره اعراف، آیه ۴۳).

بخش سوم: عدالت اجتماعی و خلقت الهی

عدالت اجتماعی و انفاق

تأکید بر توزیع منابع به نیازمندان، جلوه‌ای عملی از توحید است که در رفتار اجتماعی متجلی می‌شود. در درس‌گفتار، به نمونه‌ای از جزیره کیش اشاره شده که منابع به فقرا اختصاص یافت. این اقدام، چون جویباری زلال، عدالت اجتماعی را در جامعه جاری می‌سازد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ﴾

و در اموالشان حقی برای سائل و محروم بود (سوره ذاریات، آیه ۱۹).

عظمت خلقت در موجودات ناچیز

روایتی دیگر، عظمت خلقت الهی را در موجودات ریز مانند پشه و جرجس به نمایش می‌گذارد:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ… قَالَ: مَا خَلَقَ اللَّهُ خَلْقًا أَصْغَرَ مِنَ الْبَعُوضِ وَالْجِرْجِسُ أَصْغَرُ مِنَ الْبَعُوضِ…

ترجمه: خداوند خلقی کوچکتر از پشه نیافرید و جرجس از پشه کوچکتر است…

این روایت، نشان می‌دهد که موجودات ناچیز، از نظر کمال، حتی از موجودات عظیم پیشی می‌گیرند. این اصل، چون ستاره‌ای در آسمان معرفت، عظمت علم و قدرت الهی را در خلقت موجودات ریز آشکار می‌سازد. قرآن کریم نیز می‌فرماید:

﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً﴾

خداوند از زدن مثل به پشه پروا ندارد (سوره بقره، آیه ۲۶).

تأمل در پیشرفت علمی و معرفت توحیدی

نقد بر عدم پیشرفت علمی در تبیین معارف توحیدی، چون تلنگری است که جامعه اسلامی را به تأمل در استفاده از روش‌های علمی و عقلانی در فهم دین فرا می‌خواند. این نقد، نه بر اشخاص، بلکه بر غفلت از ظرفیت‌های علم دینی متمرکز است و بر ضرورت اجتهاد علمی در کلام و معرفت الهی تأکید دارد.

بخش چهارم: توحید ذاتی و ربوبیت الهی

حضور و خروج خداوند از اشیاء

کلامی از حضرت علی (ع) خداوند را چنین توصیف می‌کند:

داخل فی الاشیاء لا بالممازجه و خارج عن الاشیاء لا بالمباینه.

ترجمه: در اشیاء است، اما نه به اختلاط؛ و از اشیاء جداست، اما نه به جدایی کامل.

این کلام، چون گوهری نفیس، توحید ذاتی و فعلی را تبیین می‌کند. خداوند در همه چیز حضور دارد، اما از اختلاط با مخلوقات مبراست؛ و در عین خروج از اشیاء، از آن‌ها جدا نیست. این دیدگاه، با عرفان نظری و فلسفه اسلامی هم‌خوانی دارد و وجود الهی را چون نوری معرفی می‌کند که در همه چیز ساری است، بی‌آنکه با آن آمیخته شود.

نفی شرک و ارباب‌پرستی

توحید ناب، در سه اصل خلاصه می‌شود: عبادت تنها برای خدا، نفی شرک و پرهیز از اتخاذ ارباب غیر از خدا. این اصول، چون ستون‌های استوار، شالوده توحید را تشکیل می‌دهند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾

تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم (سوره فاتحه، آیه ۵).

ربوبیت و تجلی اسماء الهی

ربوبیت الهی، چون چشمه‌ای جوشان، در تجلی اسماء حسنی خداوند آشکار می‌شود. هر فرد، بر اساس معرفت خود، رب خاص خویش را می‌یابد که تجلی یکی از اسماء الهی است. این اصل، چون آینه‌ای، رابطه انسان و خدا را در پرتو ربوبیت نشان می‌دهد. دعای جوشن کبیر، با ذکر هزار اسم الهی، این حقیقت را به زیبایی بازتاب می‌دهد.

جمع‌بندی

مفهوم المسکه، چون گوهری درخشان در معرفت توحیدی، علم و قدرت الهی را در پرتو توحید به نمایش می‌گذارد. روایت حضرت داود (ع)، علم بی‌کران الهی را چون اقیانوسی بی‌انتها به تصویر می‌کشد که هیچ صدایی از آن پنهان نمی‌ماند. تأکید بر عدالت اجتماعی، عظمت خلقت در موجودات ناچیز و نفی شرک، همگی توحید را چون ستاره‌ای فروزان در آسمان معرفت برجسته می‌کنند. کلام حضرت علی (ع) درباره حضور و خروج خداوند از اشیاء، عمیق‌ترین بیان توحیدی را ارائه می‌دهد که خداوند را در عین نزدیکی، متعالی می‌داند. این نوشتار، با تبیین این معارف، راه را برای فهم عمیق‌تر توحید و المسکه هموار می‌سازد.